Najważniejsze książki XXI wieku, o których zapomniał „The New York Times”. Wybór redakcji

„Pierwsze 25 lat tego stulecia postanowiliśmy uczcić ambitnym projektem: pierwszą próbą wybrania najważniejszych, najbardziej wpływowych książek tej epoki” – podkreślił „The New York Times Book Review”, publikując listę 100 najlepszych książek XXI wieku, i nie przesadzę, pisząc, że wybór „NYT” nie spodobał się wielu. Ostatecznemu kształtowi listy zarzucano między innymi wąskie horyzonty i amerykocentryczność. Nie bez słuszności, bo na 100 książek, które trafiły na listę, ponad 85 napisano po angielsku.

Najlepsze książki XXI wieku według „NYT”

Oceńcie zresztą sami. O szczegółach listy przeczytacie w naszym artykule. Listy – z punktu widzenia polskiego czytelnika – ciekawej. Ponad 80 pozycji doczekało się bowiem polskiego przekładu.

Amerykocentryczność czy nie, bądźmy uczciwi: zestawienie nowojorskiego Timesa, będące rezultatem prac ponad 500 pisarzy, poetów i krytyków, zawiera mnóstwo doskonałych pozycji. Ale ponieważ siłą rzeczy brakuje w nim wielu innych, jako redakcja Lubimyczytać postanowiliśmy stworzyć własną listę książek. Tych, których w artykule „NYT” zabrakło.

Co jasne, nie da się zadowolić wszystkich. Zarówno jedna, jak i druga lista pominęła z pewnością wiele wspaniałych tytułów. Zachęcamy więc, byście swoje propozycje dodawali w komentarzach. Najciekawsze, najlepiej uargumentowane odpowiedzi nagrodzimy.

Ale, ale! – przejdźmy wreszcie do samych książek.

Najważniejsze książki XXI wieku, czyli czego nie zauważył „NYT”

„NYT” wspomniał o „najważniejszych, najbardziej wpływowych książkach tej epoki”, a jednak mam wrażenie, że zapomniał o tych, które miały wielki wpływ na czytelnictwo w XXI wieku. Być może celowo, żeby lista wypadła poważniej. Sama nie będę ukrywać, że jedną z trzech poniższych książek oceniłam tak nisko, że nie dodałam jej na półkę w naszym serwisie. Doceniam jednak miliony sprzedanych egzemplarzy i jej społeczną wagę – światopoglądową zmianę, do której doprowadziła.

Nim do niej dojdziemy, zacznijmy od tytułu, który nie tylko zapoczątkował boom na czytanie skandynawskich kryminałów, ale i na pisanie kryminałów w ogóle. To wybitna moim zdaniem powieść Stiega Larssona „Mężczyźni, którzy nienawidzą kobiet”. Oczywiście przed tą książką kryminały z mroźnej północy istniały, ale to po światowym fenomenie trylogii Larssona zaczęła się wielka popularność Nesbø czy Mankella, a na naszym lokalnym podwórku jak grzyby po deszczu zaczęły wyrastać nazwiska lepszych i gorszych polskich pisarzy kryminałów. Trylogia „Millennium” powinna znaleźć się na półce „Przeczytane” każdego miłośnika mrocznych, kryminalnych historii.

Kolejnego tytułu czytać nie musicie, ale warto pamiętać, że przyciągnął on do książek zupełnie nowych czytelników, dlatego nie powinno go zabraknąć w zestawieniu „najbardziej wpływowych książek tej epoki”. Jak już się może domyślacie, owo prowokacyjne czytadło (z całym szacunkiem) to „Pięćdziesiąt twarzy Greya” E.L. James. Wszyscy czytali, a nikt nie chciał się do tego przyznać. Autorka trafiła w gusta milionów czytelniczek oraz czytelników. Pamiętam, jak do ówczesnej, jeszcze raczkującej redakcji Lubimyczytać wydawnictwo Sonia Draga przesłało tę książkę. Czytaliśmy na głos jej fragmenty, czując się trochę zażenowani, trochę zniesmaczeni, ale przecież nie samą literaturą wysoką czytelnik żyje! I to udowodnił fenomen E.L. James.

Na zakończenie kolejny tytuł, którego na liście najważniejszych książek XXI wieku zabraknąć nie może. To ostatnia książka z cyklu o Harrym Potterze, który rozbudził wyobraźnię młodych czytelników, najbardziej dochodowej serii książek w historii XX i XXI wieku, której nie wypada pomijać na najważniejszych listach. Zamykającą opowieść o Szkole Magii i Czarodziejstwa w Hogwarcie książkę „Harry Potter i Insygnia Śmierci” wydano w 2007 roku. Myśląc o najważniejszych książkach epoki, finalnego tomu cyklu J.K. Rowling nie powinniśmy lekceważyć.

Może nam się to podobać lub nie, ale kwestia ta wydaje się bezsporna: bez każdego z powyższych tytułów świat książki wyglądałby dziś zupełnie inaczej. Nieuwzględnienie ich przy poszukiwaniu najbardziej wpływowych książek tej epoki to chowanie głowy w piasek.

„Bo oczywiście Myśliwskiego już zająłeś?” – rozeszło się po redakcji, gdy tylko rzuciłem pomysł stworzenia listy. Jak mógłbym nie zająć, skoro to moim zdaniem najwybitniejszy żyjący polski prozaik?

Wybór między „Traktatem o łuskaniu fasoli” a „Widnokręgiem”, wydanym pod koniec lat dziewięćdziesiątych, ułatwiła prosta matematyka. A jednak wahałem się jeszcze: może to zbyt polskie? Czy wolno mi przekonywać, że „Traktat…” zasługuje na miejsce wśród arcydzieł światowej literatury XXI wieku? Ale wreszcie: wolno. Myśliwski opisuje przecież uniwersalne ludzkie doświadczenie. Nie uniwersalnie polskie, a uniwersalne. I choć tematyka egzystencjalna przyjmuje tu prostą formę, pod spodem kryją się pytania o rzeczy największe: rolę pamięci, przeznaczenia i przypadku. I najpiękniejszy hołd dla literatury: póki opowiadamy, istniejemy.

„Nie wpadamy nigdy dwa razy w tę samą przepaść”, pisze Éric Vuillard, zwycięzca Nagrody Goncourtów. „Zawsze jednak wpadamy w ten sam sposób, komiczny, a zarazem przerażający” – i trudno o bardziej aktualne ostrzeżenie. Politykujący przy stołach dygnitarze myślą o własnych interesach, a lekceważone zło rośnie w siłę – aż stanie się niemożliwe do powstrzymania. Ale nie tylko wadze tematu zawdzięcza Vuillard swoją pozycję. Bo choć dni poprzedzające dojście Hitlera do władzy wydają się tematem dość płaskim, to francuski pisarz sięga po frazę, o którą podejrzewałbym raczej poetę. Literatura najwyższych lotów.

Druga (po „Jalo”) wydana po polsku powieść Iljasa Churiego, Libańczyka, który samego siebie nazywa Palestyńczykiem z wyboru, to próba wyrażenia ciszy. Bo jak naród, któremu mocą dyskursu żydowskiej ofiary narzucono milczenie, ma wyrazić swoją tragedię? W lipcu 1948 roku, po zakończeniu wojny izraelsko-arabskiej, 800 tysięcy Palestyńczyków zmuszono do exodusu. Tych, którzy zostali, zamknięto w otoczonym drutem kolczastym getcie. Siłą tej powieści jest nie tylko erudycyjna, doskonała językowo forma. Stanowi o niej też próba wyciągnięcia ręki. Bo Churiemu daleko do prostego oskarżenia Izraela. Opisuje on cierpienie Palestyńczyków, nie zapominając o cierpieniu ich oprawców, przywiezionych na pole bitwy wprost z niemieckich obozów.

Uznałbym brak Houellebecqa na liście 100 najważniejszych książek XXI wieku za skandal, gdyby nie to, że osoby ją tworzące zdają się nie zauważać istnienia wielkiej literatury poza Ameryką Północną. Francuski pisarz nigdy jednak krytykom się nie kłaniał, czy to tym z własnego kraju, czy to tym zza Wielkiej Wody, więc pewnie swojej nieobecności na liście nawet nie odnotował. „Możliwość wyspy” uznaję za jego opus magnum, dzieło, które przez wiele lat chciał napisać, ale wychodziły mu inne, niedoskonałe na różne sposoby powieści. To książka, która biorąc za punkt wyjścia tendencje społeczne czasów obecnych, doprowadza je do punktów skrajnych – tam, gdzie nie ma już człowieka i człowieczeństwa. Owszem, jest  to też powieść wulgarna, jak to u Houellebecqa, ale brnie się przez to bagno z zatkanym nosem, bo nikt nie obiecał, że w wielkiej literaturze zawsze będzie miło i przyjemnie.

Książka, którą mógłby napisać Salman Rushdie, gdyby tylko pałał miłością do popkultury i pochodził ze Sri Lanki. Zbudowana na zasadzie pnącej się w górę konstrukcji z wciąż dokładanych, pozornie niepasujących do siebie klocków – im jest ona wyższa, tym wygląda bardziej imponująco, ale też tym łatwiej może się zawalić. Karunatilaka zużywa wszelkie klocki, a mimo to jego konstrukcja pozostaje stabilna. Zagadka kryminalna miesza się tu z czarnym humorem, dramat społeczny z opowieścią o duchach, historia trójkąta miłosnego z czymś, co można nazwać spirytystycznym fantasy. „Siedem księżyców Maalego Almeidy” to literatura jutra – rozrywkowa, zabawna, przystępna, z niesamowitą historią, a jednocześnie ważkim tematem podszyta: przepracowywaniem pamięci zbiorowej lankijskiego narodu.

Myślę o naszych, bo wiadomo, Polacy nie gęsi, a że Konrad Myśliwskiego oczywiście już zajął i nie chce oddać, to na prestiżową listę pchnąłbym „Baśń o wężowym sercu” – najciekawszą, moim zdaniem, powieść spośród nagradzanych w Polsce w ostatnich latach. Radek Rak pisze tak, że się na przemian gorąco i mroźno na sercu robi, gęba się śmieje, oczy płaczą, nos wilgotnieje, w żołądku ściska, a w głowie świszcze i szumi. I nie są to żadne objawy chorobowe, jeno somatyczne przejawy łechtań i podrażnień duszy pięknie poukładanymi słowami. A i tematów wielkich nie braknie, bo to opowieść o dwoistości ludzkiej natury, o odwiecznej nienawiści pana i chama, marzeniu o wielkiej Polsce. I dowód na to, że Polacy również swój realizm magiczny najwyższej próby mają. Radkowe pisanie powinno pójść w świat i basta!

Na liście najważniejszych książek XXI wieku umieściłabym „Dziwną myśl w mej głowie” Orhana Pamuka. Dlaczego? Jak mogliśmy przeczytać w komentarzach w internecie, także w Lubimyczytać, lista „New York Timesa” skupia się przede wszystkim na książkach wydanych w oryginale po angielsku, za to wiele krajów zostało pominiętych, jak m.in. Turcja. Miałam kiedyś współlokatorkę właśnie z Turcji, która opowiadała, że ludzie, gdy się przeprowadzają i pakują zestawy stołowe do kartonów, podpisują kartony jako „książki Orhana Pamuka” lub „książki Elif Shafak”, bo nazwiska tych twórców mają silniejszy wydźwięk niż napis: „porcelana”. Skoro są tak ważne dla mieszkańców tamtego regionu, to warto, by i inni po nie sięgnęli. Dlaczego więc „Dziwna myśl w mej głowie”? To epickie, bo liczące ponad 700 stron dzieło opowiada o mieszkańcach i mieszkankach Stambułu na przestrzeni kilku dziesięcioleci. Czytając je, sami niemal zanurzamy się w tym miejskim tyglu. Poznajemy troski, pragnienia, problemy ludzi, których do metropolii sprowadziły różne powody i różne marzenia.

Numer dwa na mojej liście to – wybaczcie po tym wstępie o autorach i autorkach piszących po angielsku – osoba tworząca właśnie w tym języku: Margaret Atwood. Ale już się tłumaczę, dlaczego właśnie ona i jej trylogia „MaddAddam”. Kanada w pełni uzależniła się od Wielkiej Brytanii w 1982 roku, a Atwood zaczęła pisać, gdy literatura kanadyjska (nietożsama z anglojęzyczną) dopiero się kształtowała. Pisarka stała się więc jedną z osób, które na tworzenie rodzimej literatury miały i mają olbrzymi wpływ. A dlaczego konkretnie „MaddAddam”? Bo przekaz trylogii jest bardzo aktualny: „Czas ucieka dla naszej kruchej planety”, jak pisze autorka. Oczywiście wiele decyzji powinno być podejmowanych na poziomie państw, ale dobrze, by i jednostki nie przyczyniały się do ekologicznej katastrofy.

No i na koniec: Wisława Szymborska i jej poezje. W języku polskim ukazał się m.in. tom „Wiersze wszystkie”, po który warto sięgnąć, by poznać całą twórczość krakowianki z wyboru (także wiersze nie najlepsze i propagandowe). Osobom z innych krajów na początek poleciłabym… „Koniec i początek”. Utwory Szymborskiej (w większości) są genialne w swojej prostocie, mogą przekonać do poezji nawet najbardziej nieprzekonanych. W tym tkwi ich ogromna siła. No i fakt, że twórczyni dostała Nobla, sprawił, że jej dzieła trafiły nie tylko pod polskie strzechy. Jak ostatnio zauważył Fabio Troisi, dyrektor Włoskiego Instytutu Kultury w Warszawie, Szymborska jest w Italii najczęściej czytaną poetką, „to zjawisko kultury masowej”.  Co więcej, w ostatnich miesiącach, gdy przeprowadzałam wywiad z Anttim Tuomainenem, pisarz zdradził, że ma w domu wiersze poetki w fińskim tłumaczeniu. Czyli Szymborska jest ważna nie tylko dla nas.

Czego mi brakuje na liście „New York Timesa”? Podobnie jak sporej liczbie czytelników, przede wszystkim różnorodności: kulturowej, etnicznej, związanej z doświadczeniem itp. Bo co jak nie właśnie przybliżanie obcego doświadczenia jest jedną z podstawowych sił literatury? Ale żeby nie przedłużać, piętrząc oczywistości, o których Konrad Wrzesiński już wspominał w swoim artykule, przejdźmy do konkretów.

W pierwszej myśli do głowy przychodzą mi trzy pozycje, które chociaż w jakimś stopniu zdają się wypełniać te luki. Po dłuższym zastanowieniu oczywiście tytuły pojawiają się jak grzyby po deszczu, w końcu w ostatnim ćwierćwieczu historia pędziła nadzwyczaj szybko, co znalazło swoje odbicie w wydawanych książkach. Jednak gdybym miała wskazać jednym tchem, to byłyby to…

Po pierwsze, „Zielone sari” Anandy Devi, za odkrywanie mniej znanych literackich zakątków świata, za kontrastowanie centrum i peryferii oraz za unaocznianie, jak Zachód dociera do takich miejsc, jak Mauritius, zderzając się z tamtejszą kulturą, tworząc nowy zlepek, w którym oba światy funkcjonują zabarwione sobą wzajemnie w nowych kreolskich formach. Doświadczenie postkolonialne jest niezwykle istotne i niepomijalne w globalnej wyobraźni czy narracji o XXI wieku. Amanda Devi w niezwykły i brutalny sposób potrafi opisywać realia konserwatywnego i patriarchalnego społeczeństwa, równocześnie podejmując próbę zrozumienia myśli starego Doktora, który przez całe życie był tyranem i manipulatorem. Przy tej pozycji równie wartościowe, co sama powieść autorki, jest posłowie Krzysztofa Jarosza, znawcy twórczości Amandy Devi, który w przystępny sposób wyjaśnia i wprowadza nas w konteksty jej dzieł.

Druga pozycja, o której chciałabym wspomnieć, wypełnia luki związane z najnowszą historią Europy, przybliżając problemy społeczne dotykające nawet kraje skandynawskie, na które często patrzymy z podziwem czy zazdrością. Mowa o reportażu „Jeden z nas. Opowieść o Norwegii” Åsne Seierstad. To opowieść o sprawcy masakry na wyspie Utøya i jego ofiarach – uczestnikach obozu młodzieżowego norweskiej Partii Pracy. Dlaczego akurat ta książka? Ponieważ opisuje wydarzenie, które było prawdziwym wstrząsem dla zachodniego świata. Doskonale obrazuje też kipiące nastroje społeczne i polityczne, próbując zrozumieć motywy prowadzące jednostkę do dokonania tak tragicznych czynów.

Ostatnim tytułem zbaczam jednak z wyżej obranej ścieżki, gdyż zaprowadził mnie on znowu do Stanów Zjednoczonych, ale luki jakieś wypełnia, jak najbardziej. Wielkim zaskoczeniem dla mnie był brak twórczości Davida Fostera Wallace’a na liście „New York Timesa”. Mimo że Wallace swoją największą powieść, „Niewyczerpany żart”, napisał w 1996 roku i jest uważany za jednego z najwybitniejszych autorów schyłku XX wieku, to nie mogłabym o nim nie wspomnieć przy takiej okazji. Wymienię zatem „Bladego króla”, powieść niedokończoną, której Wallace poświęcił ostatnich dziesięć lat życia, opisując, cóż… śmiertelną nudę amerykańskich pracowników biurowych. A w portretowaniu zatracającego się świata i kultury chyba nikt nie był lepszy.

Czy tylko ja przecierałam oczy ze zdumienia, gdy zauważyłam, że zabrakło Zafóna na liście? W ogóle brak hiszpańskojęzycznych pisarzy jest tutaj dość widoczny. A nie oszukujmy się, były czasy, gdy Zafóna czytali wszyscy! Pomijając już nawet fakt popularności tego tytułu (chociaż nie przypominam sobie, żeby w XXI wieku znalazł się drugi tak popularny hiszpański autor), za samo przybliżenie nam realiów życia w powojennej Hiszpanii miejsce na takiej liście powinno być gwarantowane.

A skoro jesteśmy przy hiszpańskiej literaturze – tak, jej brak szczególnie mnie ubódł – to na pewno kojarzycie głośną powieść Fernando Aramburu. Jeśli nie czytaliście, to z pewnością słyszeliście o serialu. Aramburu w sposób bezkompromisowy przywołał na kartach powieści baskijski konflikt o niepodległość, jednocześnie pokazując, jak wiele rozłamów i zniszczonych żyć potrafi przynieść działanie pojedynczej jednostki. Rozdrapanie ran, które większość świata widziała jedynie za pośrednictwem ekranu telewizora, zasługuje na uznanie. A poza tym skoro już doceniamy reportaż o konflikcie w Irlandii, to doceńmy również powieść o Kraju Basków!

I tu miałam już problem. Miały być trzy pozycje i kompletnie nie miałam pojęcia, co wybrać. Moim pierwszym odruchem był „Ból” Shalev. Przepiękna proza, jedna z takich, co rozkochuje w sobie czytelnika na całe życie. Drugim moim pomysłem był ostatnio przeczytany reportaż „Granica. Kiedyś będą pytać, jak mogliśmy do tego dopuścić”. Ciężko mi przejść obojętnie nad tą pozycją ze względu na tematykę, ale jednocześnie jest trochę zbyt świeża w mojej głowie, bym mogła z czystym sumieniem ją tu wrzucić. Zapytajcie mnie za pięć lat, może wtedy zrobię to lekką ręką. Koniec końców zdecydowałam się na „Internat”. Skoro już skupiłam się na konfliktach przy poprzednich dwóch tytułach, to stwierdziłam, że niech będzie to taki motyw przewodni. A w obliczu trwającej agresji Rosji na Ukrainę ciężko przejść obojętnie obok takiego autora jak Serhij Żadan.

Moje wybory, jak widać, są typowo europejskie, ale nie samą literaturą amerykańską człowiek żyje!

Kiedy zmarł Javier Marías, krytycy literaccy żałowali, że nie doczekał Literackiej Nagrody Nobla. „Twoja twarz jutro” to monumentalna (1120 stron) książka, uznawana za najlepsze dzieło w dorobku autora. Trylogia, na którą składają się powieści: „Gorączka i włócznia”, „Taniec i sen” oraz „Trucizna, cień i pożegnanie”. Krytycy zdążyli określić ją mianem arcydzieła i jednego z najlepszych utworów współczesnej literatury. Dlaczego? Pod przykrywką powieści szpiegowskiej Marías uważnie przygląda się współczesności i stawia pytania z gatunku tych największych: czym jest rzeczywistość i jaka jest ludzka natura?

Jonathan Foer jest uznawany za jednego z najwybitniejszych pisarzy amerykańskich średniego pokolenia. Światową sławę zdobył dzięki książce „Wszystko jest iluminacją”, zekranizowanej w 2005 roku, a w filmie głównego bohatera brawurowo zagrał Elijah Wood. Znane są poglądy Foera na sprawy ekologiczne. Jest autorem słynnego eseju pt. „Zjadanie zwierząt”, w którym zastanawia się, czy etyczne jest jedzenie przez ludzi mięsa. „Oto jestem”, wydana w 2017 roku powieść, opowiada o amerykańsko-żydowskiej rodzinie, o jej wzlotach i upadkach. O tym, czym stała się współczesna rodzina i jak przeszłość wpływa na losy każdego człowieka.

„Bliscy”, książka Annie Ernaux, to kolejny tytuł pisany w nurcie prozy autobiograficznej. Noblistka powraca tu do dorastania, młodości i domu rodzinnego. Jej wspomnienia pokazane są na tle ważnych społecznie i historycznych wydarzeń w rodzimej Francji. Ernaux próbuje rozliczyć się ze swoim pochodzeniem – tylko ona ze swojej rodziny ukończyła studia wyższe. Czytamy zatem o statusie i awansie społecznym. I sprawdzamy: Czy da się uciec od swojego pochodzenia? Jak pragnienie awansu społecznego wpływa na kolejne pokolenia? „Bliscy” to historia codzienności opowiedziana prawdziwie, ale i uniwersalnie. Opowiedziana, zdaje się, bez wysiłku, naturalnie, a jednak poruszająca czytelnika do głębi. Odtwarzanie przeszłości pozwala Ernaux, jak sama pisze, „wyjść z osamotnienia i mroku indywidualnej pamięci”.

„Cieszę się, że moja mama umarła” to autobiograficzna opowieść Jennette McCurdy, w której aktorka opowiada historię swojej toksycznej relacji z matką, która zaplanowała dla 6-letniej dziewczynki filmową karierę. Książka pokazuje, jak szkodliwa jest projekcja własnych marzeń i ambicji na dziecko.

Myślę, że współcześnie jest to problem nie tylko w amerykańskim show-biznesie. W czasach zawrotnego rozwoju social mediów jest coraz więcej rodzin, które angażują swoje dzieci do tworzenia treści mających zarabiać. Tutaj możemy zobaczyć, jak dorastanie na oczach milionów obserwujących może obciążać młodego człowieka i skutkować wieloma problemami w dorosłym życiu.

„Nigdy, nigdy, nigdy” to ważny głos w dyskusji o świadomej bezdzietności. Pokazujący świat z perspektywy kobiety, która stwierdziła, że nigdy nie chce mieć dzieci. Wiele osób zarzuca autorce, że nie podaje argumentów przeciwko dzieciom, tylko „nie bo nie”. Jednak Linn Strømsborg pokazuje, że to wystarczy, że kobieta może po prostu nie chcieć mieć dzieci.

Co ważne, nie jest to książka antynatalistyczna, nie znajdziemy w niej również niechęci do dzieci. Macierzyństwo zostało przedstawione w sposób neutralny – są tu pokazane jasne i ciemne strony rodzicielstwa – dzięki czemu czytelnik może formułować własne wnioski.

A co wy dodalibyście do listy najważniejszych książek XXI wieku? Czekamy na wasze komentarze!