lubimyczytać
Wokół książki
Publicystyka
Książki, które będziesz czytać miesiąc, ale będzie warto

Książki, które będziesz czytać miesiąc, ale będzie warto

19.10.2024

Gotowi, by przepaść? Zapomnieć o czytelniczych statystykach i wreszcie przeczytać książki, które odkładaliśmy na wieczne nigdy? Podpowiadam, od których warto zacząć.

Książki, które będziesz czytać miesiąc, ale będzie warto

Alexa Portoraro/Unsplash

Od razu wyznam: jestem czytelnikiem powolnym. Wracam do zdań, akapitów, czasem całych stron. Czytam z reguły niespiesznie. Zapatrzę się gdzieś. Zamyślę. Jeśli więc którejś lub któremuś z was na przeczytanie poniższych książek wystarczy ledwie dłuższy weekend, wybaczcie to przeszacowanie.

Długie książki idealne na jesień

Lekko już było. Książki, które pomimo pewnej lekkości formy nie rezygnują z, powiedzmy, arcydziełowych aspiracji, polecałem wam latem. Znajdziecie je w tekście Złote, a skromne, czyli lekkie wybitne książki.

Ale mamy jesień. Wieczory są dłuższe, łóżka jakby przestronniejsze, koce bardziej mięsiste – i nagle nie przysiadamy już z książką na ławkach, nie zabieramy jej do plecaka, podczytując między jednym spacerem a drugim. Siadamy z herbatą i chciałoby się tylko: czytać, dużo czytać, jeśli wolno mi posłużyć się tytułem książki Ryszard Koziołka.

Starczy zresztą tych jesiennych banałów. Jeśli są tu jesieniary w wersji hard – wiecie, jak jest. I być może znajome są też wam moje czytelnicze bolączki. Otóż są takie książki, które lubimy na półkach. Ale żeby czytać? Tak t-e-r-a-z?

Nie mówię już nawet o „Ulissesie”. Legendarnym bywalcu półki z napisem „chcę przeczytać”. Czytelniczych wyrzutów sumienia znamy więcej. Mann. Hesse. Moderniści. Postmoderniści. Opus magnum polskiej noblistki.

Bo za długo. Bo może za ciężko. Bo zaraz koniec roku, a czytelnicze statystyki same się nie wypracują.

Polecam o tym nie myśleć. Przyjąć zasadę powolności. Niby powolność jesiennych spacerów. Niżej znajdziecie książki, z którymi spędzałem długie tygodnie. Dwie z nich polecałem wam ostatnio dość często i liczę, że wybaczycie natarczywość autorowi, dla którego były to jedne z najlepszych rzeczy, jakie kiedykolwiek czytał.

8 książek wartych twojego czasu

A więc, jak to się u nas przyjęło: ja wymieniam swoje, wy wtórujecie mi w komentarzach, i wspólnie tworzymy listę książek, które może i trochę nas przy sobie zatrzymają – ale będzie warto.

Brzmi okej? To lecimy.

„Cyrk rodzinny”, Danilo Kiš

Trzeba mi zacząć Kišem. Najpiękniejszą książką, jaką przeczytałem w tym roku. Może w ogóle?

Zaczyna się dość prędko. Od kolorowych szkiców w bloku, jak pisał o „Wczesnych smutkach”, pierwszej części powieściowej trylogii, sam autor. Od schulzowskiej krainy dzieciństwa. Opisu kasztana spadającego w trawę. I od razu, jak pisałem tu już kiedyś, Kiš porusza we mnie najczulsze struny. Zwykły, zdawałoby się, opis łąki jesienią przyprawia mnie o zawrót głowy. Podobnie: przyjaźń chłopca i psa. Zamek nimfy leśnej, cały oświetlony. Czułość maminych palców.

Aż dziecięce, na poły mityczne imaginacje Andreasa przechodzą wreszcie w zmagania z pamięcią. „Ogród, popiół” („grafitowy rysunek na płótnie”), drugą część zbioru, pokrywają ciemne barwy „Klepsydry”, najtrudniejszej formowo. Robi się wymagająco. Mozaikowo. Ale nie mniej pięknie.

Trylogię łączy postać Edwarda Sama, ojca narratora, znów jakby schulzowskiego, ekscentryka, złamanego demiurga, pijanego filozofa. Kiš wierzy w potęgę Słowa. Przekracza, jak pisze wydawca, granice między życiem a literaturą, starając się dowieść realności bytu. Dowieść, „że kiedyś istniał i że istniał jego ojciec”.

Łatwo się zgubić w tworzonych przez Kiša labiryntach. Ale nie boję się powiedzieć: to prawdziwe arcydzieło współczesnej literatury.

„Szkice piórkiem”, Andrzej Bobkowski

Niech was nie zmyli 550 stron. Genialne zapiski Bobkowskiego wydrukowane są tak gęsto, na papierze tak pokaźnym, że starczyłoby ich na stron 700 czy 800.

Wspomniałem, że są tu książki, które polecałem wam ostatnio dość często, i tak jest bez wątpienia ze „Szkicami piórkiem”, które od czasu poprzedniej jesieni, gdy skończyłem je wreszcie, wspominałem w Lubimyczytać kilkukrotnie. Obiecuję, że robię to po raz ostatni, ale przyjemności wspomnienia tej perły polskiej diarystyki przy okazji tworzenia listy książek, które naprawdę warto przeczytać, nie mogłem sobie odmówić.

Dlaczego warto? Bo jest w tej prozie wszystko. Historyczna prawda, bystrość spojrzenia (przyrównanie hitlerowskiego podboju Europy do drogi Napoleona i przepowiednia, że podobnie jak u Bonapartego początkiem końca Hitlera będzie marsz na Moskwę), analiza totalitaryzmów. Manifest wolności. Podróżnicze uniesienia.

Wreszcie: mistrzostwo stylu i piękno opisu, za sprawą którego wojna staje się naraz jakoś dziwnie odległa. Arcymistrzowskie oddanie piękna pejzażu, rowerowych wycieczek, ciała tnącego morskie fale, radości z tysiąca maleńkich igiełek, które rosa pochowała w trawie.

Zapis lat wojennych, które Bobkowski spędził we Francji, da się czytać szybko. Ale po co?

„Fale”, Virginia Woolf

Tu już szybko się nie da. Najtrudniejsze formowo, najbardziej eksperymentalne dzieło Virginii Woolf wymaga wytężonej uwagi.

Szum fal, ruch słońca i wód. Życie sześciorga bohaterów mija niby dzień nad morzem. Powoli zmierza ku zmierzchowi.

Ale to nie akcja jest tu najważniejsza, a rytm. Tajemnicze monologi sześciorga bohaterów przeplatają się, często odsłaniając niewiele, nieraz zmuszają nas, by cofnąć się o stronę, dwie. Granica między prozą a poezją szybko się zaciera. Bywa, że ciężko poskromić oszałamiające piękno frazy. Bywa, że dotyka nas to tak głęboko, jak tylko słowo potrafi.

Pisałem już, że jednych książka ta zachwyci, innych, zapewne, wymęczy. „Fale” podzieliły zresztą ówczesnych krytyków. I tak E.M. Forster miał je za najpiękniejsze dzieło Woolf, a Hugh Walpole przyznawał, że nie ma pojęcia, o co w nich chodzi.

Sprawdźcie, jak będzie w waszym przypadku.

„Lód”, Jacek Dukaj

O ile „Fale” są wymagające formowo, o tyle w przypadku „Lodu” wyzwanie stanowi już sam rozmiar książki. Wizję alternatywnej rzeczywistości, w której I wojna światowa nigdy nie wybuchła, spisał Dukaj na ponad tysiącu stron. Najpełniej oddaje ona zapewne zapowiadane w pierwszych zdaniach tekstu „przepadnięcie w lekturze”.

Co tu mamy? Rok 1924. Królestwo Polskie, skute lodem, pozostaje pod władzą cara. Historję, czyli opowieść o tym, co nie istnieje. W 1908 roku w środkowej Syberii spadł bowiem meteoryt, w wyniku którego zapanowały ogromne mrozy. Finalnie objęły one Europę.

Autor oddaje w ręce czytelników science fiction, którego częścią jest historiozofia. Jak to u Dukaja – pobudzające i intelekt, i wyobraźnię.

Jeśli nie boicie się rozległych historii, łapcie za „Lód”. Literacki majstersztyk Jacka Dukaja. Książkę XX-lecia rankingu tygodnika „Polityka”.

„Księgi Jakubowe”, Olga Tokarczuk

Trudno twierdzić, że zna się twórczość polskiej noblistki, jeśli nie zna się książki, która ostatecznie przesądziła o przyznaniu jej najważniejszego literackiego wyróżnienia przez Akademię Szwedzką.

W uzasadnieniu decyzji z 2019 roku, którego ogromną część poświęcono „Księgom Jakubowym”, podkreślano, że Tokarczuk „nie traktuje rzeczywistości jako czegoś raz na zawsze ustalonego” i „konstruuje swoje powieści na linii napięcia pomiędzy naturalnymi opozycjami – naturą i kulturą, rozumem i szaleństwem, męskością i kobiecością, wspólnotą i alienacją”. Zwrócono też uwagę na narracyjną wyobraźnię polskiej pisarki, która z „encyklopedyczną pasją prezentuje przekraczanie granic jako formę życia”.

Lektura „Ksiąg…” stanowi tym samym pewne wyzwanie intelektualne. O czym opowiada powieść powszechnie uznawana za opus magnum polskiej noblistki?

Tokarczuk postanowiła osadzić opowieść w roku 1752, kiedy to do Rohatyna na Podolu przybywa Katarzyna Kossakowska, kasztelanowa, wraz z towarzyszącą jej poetką Elżbietą Drużbacką. Kobiety wita Benedykt Chmielowski, miejscowy proboszcz i autor pierwszej polskiej encyklopedii. Poetka i duchowny szybko odnajdują wspólny język i rozpoczynają rozmowę, która wykroczy poza pierwszą, powitalną kolację i swą kontynuację znajdzie w pisanych listach.

Istotnym momentem „Ksiąg Jakubowych” jest pojawienie się na Podolu młodego, pełnego charyzmy Żyda – Jakuba Lejbowicza Franka z odległej Smyrny. Mężczyzna, przez jednych uznawany za heretyka, przez innych – za zbawcę, zaczyna głosić idee, które dzielą żydowską społeczność, a wywołane przez niego zamieszanie wkrótce może odmienić bieg historii.

„Gra szklanych paciorków”, Hermann Hesse

To może opus magnum innego noblisty?

Pracę nad swoją ostatnią powieścią niemiecki mistrz rozpoczął w 1932 roku. Skończył ją 10 lat później. „Gry szklanych paciorków” nie chciały jednak nazisowskie Niemcy, przez co książka ukazała się w Szwajcarii, w 1943 roku.

Ogarnięty anarchią świat rozpada się. Wszechobecnemu rozkładowi, w którym doszukiwano się metafory sytuacji w Niemczech w czasach reżimu hitlerowskiego, Hesse przeciwstawia Kastalię – dom ascetycznego zakonu intelektualistów, prowincję zarezerwowaną dla czysto intelektualnej egzystencji, gdzie technologia czy życie ekonomiczne są ograniczone do minimum. Królestwo uczonych to w swej istocie kraina ducha.

Akcja rozgrywa się w bliżej nieokreślonej przyszłości. Chociaż sam Hesse sugerował, że rozpoczyna się około XXV wieku. Przekonajcie się sami, czytając hołd dla piękna, nauki i medytacji.

„Bracia Karamazow”, Fiodor Dostojewski

Na którego rosyjskiego mistrza postawić? I na którą książkę? Tołstoja czy Dostojewskiego? „Annę Kareninę”, „Wojnę i pokój”, „Biesy” czy „Braci Karamazow”?

Wreszcie – ostatnią z nich. Podobnie jak w przypadku „Gry szklanych paciorków”, ostatnie dzieło wielkiego pisarza, stanowiące podsumowanie jego literackiej drogi. Prawdopodobnie najdojrzalsze.

Cóż więcej napisać o książce, o której napisano już wszystko? Może tylko, że pod tematem ojcobójstwa i skomplikowanych relacji czterech braci znajdziemy rzeczy z gatunku tych największych: pytanie o istnienie Boga w racjonalnym świecie, motyw zła i pokuty, prawo moralne, boskość i człowieczeństwo, trwałość wartości w obliczu zmian.

Pamiętajcie, że na rynku oferowane są niekompletne wydania „Karamazowów”. Wybierajcie mądrze, między innymi świetne tłumaczenia oferowane przez wydawnictwo Znak czy Ossolineum.

„Czarodziejska góra”, Thomas Mann

Zakończmy Mannem, choć ręka rwie się jeszcze ku „Dzieciom północy” Rushdiego czy blisko 1150-stronicowemu wydaniu rozszerzonemu „Ziemiomorza” Ursuli K. Le Guin.

Lekturę „Czarodziejskiej góry” polecam zwłaszcza w zestawieniu z powieścią Hessego. Dwudziestotrzyletni Hans Castorp jedzie do Szwajcarii, by odwiedzić kuzyna, który przebywa na leczeniu w sanatorium „Berghof”, położonym wysoko w górach. A jednak „Berghof” to nie tylko sanatorium – zamknięty świat chorych. To zarazem symbol chorej Europy, obraz jej duchowego kryzysu w przededniu wybuchu Wielkiej Wojny.

Castorp miał spędzić „na górze” trzy tygodnie. W rezultacie, wchłonięty przez miejsce, w którym czas upływa bez celu i bez refleksji, został tam siedem lat. Podobnie jak Mann, który zamierzał napisać krótkie opowiadanie, a finalnie przez 12 lat tworzył jedną z najważniejszych książek współczesnej literatury.

Zachęcam was do podobnej powolności!