-
Artykuły
Wielka Wiosenna Wyprzedaż w Matras.pl: tysiące książek nawet 80% taniej
1 -
Artykuły
Jon Frederickson i jego książka „Kłamstwa, którymi żyjemy”, czyli o poznaniu samych siebie oczami psychoterapeuty
1 -
Artykuły
Jon Frederickson i jego książka „Kłamstwa, którymi żyjemy”, czyli o poznaniu samych siebie oczami psychoterapeuty
1 -
Artykuły
Czytelnicy wybrali Książki Roku 2025. Oto zwycięzcy
92
-
Patronat LC -
Patronat LC
Tak kończy się świat, czyli książki o końcu epoki
Nie, nie o apokalipsie tu będzie. Światy znacznie częściej rozpadają się w cichości. Nierzadko: niezauważone. Świadkami rozpadu możemy na szczęście zostać dzięki literaturze. Na przykład dzięki tym – wybitnym – powieściom.
Roman Kraft/Unsplash
Skąd we mnie ten katastrofizm? No tak: zewsząd. Ale nie tylko o geopolitykę tu idzie. Do napisania tego tekstu pchnęła mnie chyba niedawna decyzja kapituły Międzynarodowej Nagrody Bookera. Wyróżniony „Kairos” niemieckiej pisarki Jenny Erpenbeck to portret toksycznego związku w ostatnich dniach NRD. Książka, w której na życie bohaterów wpływa ciężar historii. I takie opowieści postanowiłem tu zebrać.
Książki o końcu świata
Piszę „koniec świata”, ale nie dźwięku biblijnych trąb będziemy tu poszukiwać. Nie zmierzających w stronę Ziemi meteorów i opanowujących kontynent po kontynencie śmiercionośnych patogenów.
Światem jest też przecież pewien jego wycinek. A więc: jakie światy się tu kończą? Ogród dzieciństwa, który po wtrąceniu ojca do obozu zamienia się w popiół. Świat niemieckiej rodziny, odizolowanej w pięknym dworku, która daleko na horyzoncie dostrzega czerwoną łunę. Świat węgierskiej arystokracji.
Kilka książek wydobędziemy z mroku arcydzieł zapomnianych. Ale i nowszych tytułów tu nie zabraknie. Zapraszam.
„Wszystko na darmo”, Walter Kempowski
Zacznę Kempowskim, choć tym z was, którzy cenili sobie nasz Alfabet literacki (a właściwie jego drugą odsłonę), jest on już znany. Sytuacja ta powtórzy się zresztą raz czy dwa. Co poradzić – zwiedziliśmy w nim pół literackiego świata.
Jeden z najwybitniejszych współczesnych pisarzy niemieckich do niedawna pozostawał u nas zupełnie nieznany. Tak było do jesieni ubiegłego roku, kiedy to wydawnictwo ArtRage opublikowało „Wszystko na darmo”, ostatnią powieść zmarłego w 2007 roku prozaika, którego krytyka nazwała „archiwistą zwykłych Niemców”.
Tak oto trafiamy do Georgenhofu, położonego w Prusach Wschodnich dworku rodziny von Globigów. Mamy rok 1945, mąż Kathariny, głównej bohaterki powieści, służy we Włoszech, wobec czego to ona zawiaduje majątkiem. Problem w tym, że Katharina to, nie przymierzając, niemiecka Emma Bovary, która na prowincję trafiła z wielkiego Berlina, a czas poświęca raczej na marzenia niż zarządzanie posiadłością.
Ale choć dworek popada w ruinę, życie von Globigów niezmiennie przypomina sen. Rodzina żyje niejako poza Wielką Historią – wojska niemieckie są co prawda w odwrocie, a do dworku ściągają kolejni nieoczekiwani goście, ale stanowią tylko niewielki wyłom w banalnej codzienności. Plotek o nadchodzącej Armii Czerwonej mieszkańcy dworku nie traktują zaś zbyt poważnie.
Gdy horyzont rozświetla wreszcie czerwona łuna, a szosą ciągnie niekończący się sznur uchodźców, von Globigowie nadal nie są pewni, czy ich to dotyczy. Uciekać czy nie? Ruszać od razu czy poczekać na rozwój wypadków? „Wszystko na darmo” to mistrzowski zapis zagłady niemieckiego świata.
„Wszystko rozpada się”, Chinua Achebe
Chinuę Achebego zwykło nazywać się ojcem literatury afrykańskiej. „Wszystko rozpada się” zaś – pierwszą afrykańską powieścią. To nieprawda, ale przesada jest tu być może uzasadniona. Żaden inny twórca, zdaje się, nie przedstawił kolonizacji z perspektywy rodowitych mieszkańców Afryki równie sugestywnie co Achebe.
Okonkwo, główny bohater powieści, po zabiciu współplemieńca musi opuścić rodzinną wioskę na siedem lat. Gdy wróci, nic nie będzie już takie samo.
„Wszystko rozpada się” opowiada historię plemienia Ibów. Ich świat niszczą misjonarze i kolonizatorzy. Przybyli do wioski biali depczą tradycję i narzucają plemieniu nową religię. Wielkim dramatom rdzennej ludności nie towarzyszy jednak krzyk. Achebe opowiada szeptem, nadając cierpieniu swego ludu odpowiednią wymowność.
Wydaną pod koniec lat 50. powieść przełożono na blisko 50 języków. „Wszystko rozpada się” otworzyło Achebemu drogę do literackiej sławy. W 2007 roku nigeryjskiego pisarza uhonorowano Międzynarodową Nagrodą Bookera.
„Król,” Szczepan Twardoch
Koniec żydowskiego świata mistrzowsko opisał Mikołaj Łoziński i długo wahałem się, czy wybór powinien paść na „Stramera”, czy na Twardochowego „Króla”, ale opowieść o Jakubie Szapirze poznałem wcześniej, gdzieś pod koniec czasów studenckich, i może z tego powodu mam do niej ciut większy sentyment. Czytajcie zresztą obie. Warto.
W obu przypadkach olbrzymią moc ma konstrukcja opowieści. Obie przenoszą nas do międzywojnia, ukazując skrawek żydowskiej społeczności, a my siedzimy na samym brzegu krzesła, wiercąc się coraz niecierpliwiej, bo wiemy przecież, że tragedia nadciąga. Że Historia wkrótce pożre swoje dzieci. Nie wiedzą tego jednak bohaterowie.
Twardoch znany jest z kronikarskiej skrupulatności, z wertowania starych gazet w poszukiwaniu prawdy o tym, co minione, i opis międzywojennej Warszawy, błotnistej Woli i pięknego Śródmieścia, żydowskich bud i luksusowych burdeli, robi tu szczególne wrażenie.
Pociąga też tempo. „Król” to być może najbardziej sensacyjna powieść w dorobku Twardocha i gangsterskie porachunki zmuszają nas do szybkiego przewracania stron. Ale to przecież znacznie więcej niż wciągająca historia. Ogromną przyjemność daje doświadczanie wypracowanej w „Morfinie” frazy, zręczności stylu, z którego Twardoch słynie do dzisiaj.
I niech nie zmyli was prędkość akcji. „Król” daleki jest od uproszczeń i znanego z tak wielu innych książek mitologizowania żydowskiego bohatera.
„Policzone”, Miklós Bánffy
Przed nami już tylko literackie arcydzieła. Powieści napisane przed kilkudziesięcioma laty, które wreszcie zyskują u nas należyty rozgłos.
Tak jest z pewnością z „Policzonymi” Miklósa Bánffyego. Wspomniałem, że pewne książki wydobędziemy z mroku arcydzieł zapomnianych, i powieść nieznanego u nas do niedawna węgierskiego pisarza w pełni spełnia te kryteria. Na polski przekład pierwszego tomu „Trylogii siedmiogrodzkiej” przyszło nam czekać blisko 90 lat, ale nie ma tu co być dla naszych wydawców zbyt surowym – z Bánffym długo nie lubili się sami Madziarzy i dzieło życia węgierskiego arystokraty ukazało się tam dopiero w latach 80.
Dlaczego? Ano arystokratyczne tło „Policzonych” niespecjalnie Węgierskiej Republice Ludowej pasowało. A przecież opowieść o węgierskim złotym wieku, o upadłym mocarstwie, to rzecz przeciekawa. Zwłaszcza pisana z perspektywy elity Siedmiogrodu.
Trylogia zaczyna się na początku wieku XX i doprowadzi nas do wybuchu Wielkiej Wojny. Jej tytuły nawiązują do przepowiedni upadku Babilonu. I tak po „Policzonych” w nasze ręce trafią „Zważone” i „Podzielone”, w rytmie biblijnej przepowiedni: mane, tekel, fares. Bo choć bohaterów Bánffyego zajmują polowania, bale, gry w karty i wyścigi, to wiatr historii zaczął już wiać. I zdmuchnie każdego, kto nie potrafi się przystosować.
„Ogród, popiół”, Danilo Kiš
Jak się na coś uprę… Kiš to moje odkrycie tego roku i nieprzerwanie wraca w przeróżnych tekstach. Ale zamiast znów polecać wam cały „Cyrk rodzinny”, polecam jego część. Bo choć zarówno „Wczesne smutki”, jak i najtrudniejsza formowo „Klepsydra” to arcydzieła (ależ szastam dziś tym słowem), to do końca świata najlepiej pasuje „Ogród, popiół”, wydany u nas w latach 60.
„Grafitowy rysunek na płótnie” – tak o „Ogrodzie, popiele” pisał sam Kiš. Z oszałamiająco pięknych zdań, z dziecięcej baśni wyłania się wreszcie obraz planu eksterminacji Żydów. Nie jest to jednak, warto zaznaczyć, proza wojenna. Śladów tragedii szukać trzeba na marginesach, w okruchach zdań.
„Egoistyczna historyjka” o dzieciństwie z wolna zmienia się w opowieść o ojcu. Bo centralna jest tu postać Edwarda Sama, ekscentryka, którego niemożność poradzenia sobie z rzeczywistością pcha w pijaństwo, do spelun, w których wygłasza filozoficzne monologi. Dociekając prawdy o ojcu, Kiš dociera tym samym do prawdy o sobie samym. Pisząc, dowodzi realności bytu. Dowodzi, jak sam pisał, „że kiedyś istniał i że istniał jego ojciec”.
Wraz ze zniknięciem wtrąconego do obozu ojca ogród dzieciństwa zamienia się w popiół. Edward Sam, mityczny Ahaswer – Żyd Wieczny Tułacz, zdobywa jednak nieśmiertelność. Powracał będzie, jak napisze Kiš, najczęściej w przebraniu niemieckiego turysty. Powracał będzie, by prowokować ciekawość narratora. Dręczyć nawet we śnie. Przypominać o swojej obecności.
Oczywiście najlepiej zrobicie, kupując wydany przez Czarne zbiór. Ale jeśli w antykwariacie znajdziecie gdzieś sam „Ogród, popiół”, dajcie znać!
A wy – macie swoje ukochane opowieści o końcu pewnej epoki? Czekam na wasze komentarze.
komentarze [33]
