Profil użytkownika: Chris11

Pozycja prezentuje format reportażu dość nietypowy, szczególnie w polskim kontekście. Mam wrażenie, że nasi autorzy tego gatunku, począwszy od zasłużonego Kapuścińskiego, strasznie silą się na niekonwencjonalizm. Ich relacje z podróży nigdy nie są zwyczajne, prostolinijne. Zawsze narracja musi być naznaczona jakąś przewrotną grą, oświeconą refleksją, uniwersalnym przekazem, zawoalowanym i zaskakującym morałem. Albo przynajmniej usiłują takie efekty osiągnąć. Tymczasem Olgierd Budrewicz prowadzi swoją opowieść przerażająco n o r m a l n i e. Spokojnie opowiada o kolejnych krajach Ameryki Południowej, które odwiedził podczas eskapady odbytej w 1970 roku. Wspomina o interesujących miejscach, charakterystyce społeczeństwa, dorzuca między wierszami skróty narodowych historii. Spełnia swój dziennikarski obowiązek bardzo konwencjonalnie, udając się tam, gdzie dostał wizę i gdzie jest mile widziany przez lokalsów.

Jedyny powiew autorskiej wyrazistości, który spina jakoś wszystkie te zdawkowe i dość suche opowiastki z Meksyku, Kostaryki, Wenezueli, Kolumbii czy Peru, stanowi refleksja nad wszechobecnymi nierównościami społecznymi, w dużej mierze spowodowanymi amerykańskim neokolonializmem. Dość dokładnie przyglądamy się więc tematom takim jak w całości amerykański jeszcze kanał panamski, wywożona przez Amerykanów wenezuelska ropa czy peruwiańskie kruszce. Sporo autor rozpisuje się też o słynnych księżach odpowiedzialnych za teologię wyzwolenia, którzy w tamtych czasach odgrywali niebagatelną rolę w rozwoju południowoamerykańskich społeczeństw. Dlatego należy przyznać, że ten socjalistyczny wydźwięk jest zapewne trafny, choć naturalnie mocno wpisuje się w nieco zwietrzałą polityczną narrację ówczesnej epoki. No i chyba przede wszystkim nie jest to wszystko zbyt odkrywcze, bo ile można biadolić nad fawelami zaraz obok kortów tenisowych.

Drugą ciekawostką jest wielkie zainteresowanie autora tamtejszą Polonią, jako że autentycznie po dotarciu do Caracas, Quito czy Limy chwytał za książkę telefoniczną i kontaktował się z ludźmi o polskich nazwiskach. Ich życiowe historie bywają naprawdę ciekawe, tak jak w przypadku architekta Ryszarda de Jaxa Małachowskiego, który wybudował z połowę stolicy Peru w pierwszej połowie XX wieku. Ale w równym stopniu bywają pospolite, jak losowi Polacy w Ameryce Środkowej, którzy trafili tam podczas wojny i jakoś już tak wyszło. Może i to dobrze, że zdecydował się przedstawić Polonię przekrojowo, ani nie diabelizując efektów emigracji, ani nie popadając w nadmierny optymizm.

Czy w 2026 roku można lekturę “Karnawału na wulkanie” (swoją drogą tytuł jest niezły) jeszcze komuś polecić? Na pewno jest to jakiś tam portret społeczeństw latynoskich tamtej epoki, ale myślę że w jeszcze większym stopniu jest to po prostu wcielenie się w starodawnego polskiego turystę. Który raz nas zadziwi, raz rozczuli, raz od siebie odstraszy, a na koniec wzbudzi refleksję, jak globalną wioską koniec końców się staliśmy.

Pozycja prezentuje format reportażu dość nietypowy, szczególnie w polskim kontekście. Mam wrażenie, że nasi autorzy tego gatunku, począwszy od zasłużonego Kapuścińskiego, strasznie silą się na niekonwencjonalizm. Ich relacje z podróży nigdy nie są zwyczajne, prostolinijne. Zawsze narracja ...

Rozwiń

Zwiń

Pierwszym, co rzuca się w oczy w tej odsłonie naszego ukochanego konserwatywnego moralisty Fiodora Dostojewskiego jest chaotyczna, szalona formuła. ,,Idiota’’ idealnie pasuje do współczesnych czasów krótkiej koncentracji, bo rzuca kolejnymi, i to całkiem spektakularnymi, scenkami chwila po chwili. Bam, główny bohater przyjeżdża do miasta, bam, poznaje dziesiątkę bohaterów, bam, wikła się w aferę i musi opuścić miasto, bam, mija kilka miesięcy… Narracja przypomina skrótowo opisane przeskoki z jednej burzliwej dyskusji do drugiej. W każdej w nich mamy do czynienia z emocjonującym dialogiem mnogich, różnorodnych postaci – czasem wręcz trudno się połapać, co się dzieje. Niektórzy uważają tą dynamiczną formę za zarzut, bo faktycznie autor mocno eksperymentował, pisząc podobno powieść spontanicznie, bez u progu przemyślanej puenty. Ale dziś nie sposób odmówić jej nowoczesności i młodzieńczego wigoru, którego wcale nie spodziewałem się po książce z połowy XIX wieku.

Nasz naiwny protagonista co rusz wzbudza jednocześnie sympatię, fascynację i odrazę środowiska dookoła, więc nie powinno dziwić, jak wiele zadziwiających, głośnych i absurdalnych sytuacji generuje. Ten charakterystyczny dla Dostojewskiego model wyidealizowanego chrześcijanina, odznaczający się wzorowym wręcz rosyjskim patriotyzmem, stanowi bardzo ciekawy obiekt badawczy. Od pierwszej chwili odczuwamy oczywiście sympatię do jego naiwnej empatii i bezpośredniości. W pełni potrafimy zrozumieć, że ktoś taki na dłuższą metę w społeczeństwie funkcjonować nie może. Prędzej czy później zostanie zmanipulowany lub poniżony i wyciągnie wnioski, przemieniając się w człowieka normalnego – a więc bardziej zamkniętego, odgrywającego wykreowaną rolę, wpisującego się w społeczne oczekiwania, pozbawionego skrupułów. Ten tutaj jednak podobnej przemiany nie przeżywa i rodzi to wśród jego ,,przyjaciół’’ ogromne nakłady konsternacji.

“Więc po co się pan upokarza i stawia siebie niżej od wszystkich? Dlaczego pan wszystko w sobie wykoślawił, dlaczego w panu nie ma dumy?”

Jak go odbierać dzisiaj? Czy ta personifikacja dostojewskich cnót stanowi wzór do naśladowania? Pomijając jego nieco irytujące wtręty nacjonalistyczno-duchowe, wskazujące jako źródło całego społecznego zła zachód oraz katolicyzm, przyznaję, że książe Myszkin to wciąż oddziałujący symbol pogoni za utraconą prostotą, szczerością i empatią, a więc po prostu podstawową moralnością. Także i dziś zwraca naszą uwagę na problemy nowoczesnego społeczeństwa, które wówczas dopiero kiełkowały, a dziś przybrały już wymiar całkiem realny. Czyż podobne wywody nie brzmią przerażająco znajomo?

„Życie ludzkie staje się zanadto hałaśliwe i przemysłowe, za mało w nim spokoju dla ducha - skarży się pewien samotny myśliciel. „Niech tam, ale turkot wozów wiozących zboże dla głodnej ludzkości jest może lepszy od spokoju ducha" - triumfująco odpowiada tamtemu inny, wszędobylski myśliciel i odchodzi od niego pełen dumy. Nie wierzę ja, nikczemny Lebiediew, w te wozy, które wiozą zboże dla ludzkości! Ponieważ wozy, które wiozą zboże dla całej ludzkości, bez moralnej podstawy takiego działania mogą z najzimniejszą krwią odsunąć znaczną część ludzkości od napawania się ich ładunkiem, co już się zdarzało… [..] Pokażcie mi myśl, która by spajała współczesną ludzkość i która miałaby chociaż połowę tej siły, co w owych wiekach. I ośmielacie się na koniec powiedzieć, że nie osłabły, nie zmąciły się źródła życia pod tą „gwiazdą", pod tą siecią, która oplatała ludzi. Nie straszcie mnie waszym dobrobytem, waszymi bogactwami, rzadkością głodu i szybkością komunikacji! Bogactwa więcej, ale siły mniej; zabrakło myśli, która by spajała; wszystko rozmiękło, wszystko zgniło i wszyscy zgnili! Wszyscy, wszyscy, wszyscyśmy zgnili!... Ale dość o tym, nie o to teraz chodzi, tylko o to, czy nie należałoby zarządzić, wielce szanowny książę, aby nam podano zakąseczki przygotowane dla gości?’’

Całkiem zresztą zabawne, że często najbardziej trafne podsumowania tkwiących w książce myśli wyraża nie sam chrystusowy moralista Myszkin, a jego cyniczni i zepsuci znajomi. Oni przecież księcia rozumieją, wcale go nie nienawidzą (co czasami wprost przyznają). Po prostu chcą być tacy jak on. Wiedzą jednak, że jest to niemożliwe; chyba tylko, gdyby każdy od razu stałby się jemu podobny. Wszyscy przytoczeni przez Dostojewskiego nicponie (oraz niecne kobiety!) to ludzie, w których tkwi dobro, którzy w pewnym momencie historii wykazują potencjał bycia przez księcia uratowanymi. Bohaterów jest co prawda ostatecznie zbyt wielu, lecz nie sposób odmówić autorowi konsekwencji – zaprezentowane portrety są przekonujące i absorbujące, potrafimy znaleźć ich odbicia pośród nas. Do mnie na pewno przemówił filozofujący i ironizujący Lebiediew; inteligentny, acz niegodnie walczący ze śmiercią młody Hipolit (być może trochę się z nim utożsamiłem…) oraz, tu zaskoczenie, Lizawieta Prokofiewna, która mogłaby stać się przecież stereotypową wielką panią, a tymczasem swoją ,,dziecinną’’ emocjonalnością okazuje się stanowić jedyny katalizator szczerej miłości w swej ,,pańskiej’’ rodzinie.

Cóż jednak z tego, że nasi bohaterowie wewnętrznie walczą, kiedy ostatecznie muszą polec na okrutnym polu społecznej walki o wpływy. Oczywiście w tamtych czasach areną ostatecznej moralno-emocjonalnej pożogi musi być spór o rękę kobiety. Chyba jestem jeszcze za młody, aby ocenić, czy centralna femme fatale, Nastazja Filipowna, to postać przekonująco czarująca. Natomiast na pewno dociera do mnie całkiem uniwersalna miłosna dychotomia pomiędzy ,,upadłą’’ Nastazją a młodą, niewinną Agłają. A także zestawienie księcia, Rogożyna oraz Gani, bowiem każdy z adoratorów jasno reprezentuje inny rodzaj miłosnego bodźca: współczucie, namiętność oraz pycha. Czy i tutaj możemy dostrzec podobieństwa ze współczesnością? Cóż, okrucieństwo kobiet jest oczywiście zjawiskiem naturalnym, natomiast (być może!) i panowie mają coś za uszami. Dziś te wszystkie zauroczenia, ciągoty, zawahania, animozje czy irytacje nie przyjmują form równie dramatycznych, lecz są obecne i pozostaną już zawsze.

Czegóż więc nauczył nas książe Myszkin? Że jesteśmy skazani na moralny upadek, że nie ma nadziei dla tego świata dewaluacji i wewnętrznych rozproszeń? A może zachęcił nas do ucieczki w szwajcarskie bieszczady, gdzie otępiały książe i lebiedowna córa (aka Sonia ze ,,Zbrodni i kary’’) powinni założyć idealną cnotliwą rodzinę? Cóż, sztuka rządzi się własnymi prawami, i tak jak nie uważam Rosji za jedyny kraj, który naszą cywilizację może uratować; tak jak w mit szlachetnego dzikusa nie do końca jestem w stanie uwierzyć; o ile prawosławie nie wydaje mi się remedium na duchowe zatracenie kleru oraz nie sądze, aby socjalizm i nihilizm wskazywały na upadek bazy człowieczeństwa, tak zwyczajnie postaram się teraz pomyśleć, szczególnie w niejednoznacznych sytuacjach życiowych, co na moim miejscu zrobiłby książe Myszkin i postąpię według jego wskazania. Choć nie zbawi to świata, to przynajmniej, jak to ujął biedny Hipolit: ,,Rzucając swoje ziarno, rzucając swoją „jałmużnę", swój dobry uczynek w jakiejkolwiek formie człowiek daje z siebie cząstkę swojej osobowości i wchłania w siebie cząstkę innej; i obie jak gdyby się łączą.’’.

Pierwszym, co rzuca się w oczy w tej odsłonie naszego ukochanego konserwatywnego moralisty Fiodora Dostojewskiego jest chaotyczna, szalona formuła. ,,Idiota’’ idealnie pasuje do współczesnych czasów krótkiej koncentracji, bo rzuca kolejnymi, i to całkiem spektakularnymi, scenkami chwila po...

Rozwiń

Zwiń

Moralizatorskie, jednoznaczne, wczesno XIX-wieczne nudy na pudy o zepsuciu rosyjskiej szlachty. Nie dziwię się, że za komuny tak się tym zachwycali i nie dziwię się, że młodzież wobec takiej indoktrynacji literackiej się buntowała. Sam pod koniec, czytając posłowie z lat 70. zachwycające się tą "bezwzględną, świadomą swojej siły satyrą, groźnym biczem chłoszczącym wszelkie zło, panoszące się w pańszczyźnianej Rosji" czułem się jak jakiś zbuntowany uczeń z Syzyfowych prac. Albo młody literat, zakasający rękawy do stworzenia pierwszego postępowego utworu modernistycznego.

Moralizatorskie, jednoznaczne, wczesno XIX-wieczne nudy na pudy o zepsuciu rosyjskiej szlachty. Nie dziwię się, że za komuny tak się tym zachwycali i nie dziwię się, że młodzież wobec takiej indoktrynacji literackiej się buntowała. Sam pod koniec, czytając posłowie z lat 70. zachwycające s...

Rozwiń

Zwiń

Pierwszy z trzech tomów trylogii autorstwa Krzysztofa Borunia i Andrzeja Trepki został wydany już w 1954 roku, a więc jeszcze w okresie polskiego stalinizmu. Dlatego zasadne są obawy o irytującą ideowość, technologiczną archaiczność czy powolne prowadzenie fabuły. Na szczęście nie znajdują one odzwierciedlenia w rzeczywistości. Czy może inaczej - znajdują, ale te pozorne mankamenty udaje się autorom przekuć na własną korzyść. ,,Zagubiona przyszłość’’ pozwala zarazem poczuć ten dawny punkt widzenia, jak i wzbudzić u nas autorefleksję, co przecież wydaje się pośród tego gatunku kluczowe.

W powieści poznajemy historię potężnej kosmicznej arki o nazwie Celestia, która dryfuje gdzieś w przestrzeni kosmicznej. Narracja skupia się na opisie zamkniętego na jej pokładzie mikrospołeczeństwa. Tamtejszy system polityczny to oczywiście mocno zabarwiona komunistyczną propagandą dystopia, doprowadzająca do skrajności wszystkie bolączki trawiące w realnym świecie kapitalistyczne Stany Zjednoczone. Mamy więc prezydenta-dyktatora Sandersona oraz współwładające z nim bogate rody, które mają w posiadaniu największe lokalne syndykaty przemysłowe. Obywatele są podzieleni na kategorie zależne od ich rasy, pokręcona interpretacja chrześcijaństwa jest wykorzystana do kontroli ich umysłów, a olbrzymi konglomerat medialny daje ułudę wolności, konsultując w rzeczywistości wszystkie poczynania z władzą. Cyniczny establishment skrupulatnie ukrywa także prawdziwą historię Celestii, przez co urodzeni na niej ludzie nie mają już bladego pojęcia, skąd ich blaszana ojczyzna pochodzi i dokąd właściwie zmierza. Prezydencka propaganda zapewnia jedynie o ucieczce od ,,Diabłów na Towarzyszu Słońca’’ ku bliżej niezidentyfikowanej utopii w innej galaktyce.

Jak to we wszelkiej fantastyce społecznej bywa, aby system się w końcu załamał, musi najpierw dojść do jakiegoś małego wstrząsu. Tutaj jest nim wykrycie obiektu, który zmierza w kierunku Celestii z olbrzymią prędkością. Prezydent zatrudnia naczelnego inżyniera Bernarda Kruka, aby ten zmodernizował działo laserowe, służące w domyśle do automatycznego przechwycania zagrażających statkowi meteorów, do obsługi manualnej, co umożliwiłoby skuteczne zestrzelenie podejrzanego obiektu w przestrzeni. Ale inżynier Kruk ma polskie nazwisko i tak łatwo nie daje się omamić rządowej indoktrynacji. W miarę postępu prac zaczyna zgłębiać historię Celestii, w czym pomaga mu zdetronizowany za niesubordynację filozof Horsedealer, oraz zastanawiać się, dlaczego właściwie prezydent pragnie tak prędko zestrzelić niezidentyfikowany obiekt. Wieść o nim dociera i do ludu stacji kosmicznej, w którym już od jakiegoś czasu kiełkował bunt. Tym samym Kruk powoli zaczyna grać na dwa fronty, z jednej strony wspierając podziemny ruch oporu, a z drugiej starając się zadowolić prezydenta, który za dobrze wykonaną pracę obiecał oddać mu rękę jego pięknej córki Stelli. Skomplikowany układ społeczny wrze, prawda powoli wychodzi na jaw, dochodzi do konfrontacji z tajemnicą zbliżającą się do odizolowanego świata, walki wewnętrzne nieprzerwanie eskalują. Koniec końców, jak nietrudno się domyślić w kontekście literatury z tych lat, wszystko skończy się dobrze, lecz przyznać należy, że ścieżka do wolności okazuje się niezwykle obfita w niespodziewane zwroty akcji i intrygujące koncepty narracyjne.

Na początek odniosę się do warstwy propagandowej. Wymiar ideowy nazwałbym raczej anty- niż pro-. Więcej tu uderzania w wypaczenia kapitalizmu niż emanowania perfekcją socjalizmu. Oczywiście, można się kłócić, że na wiele z przedstawionych wypaczeń społecznych odpowiedź stanowi jedyny słuszny czerwony ustrój, niemniej nie czułem się bezustannie indoktrynowany leninowskimi tezami. Przecież potrzeba wolności, równości, demokracji, dostępu do wiedzy, kontaktu ze światem zewnętrznym to jeszcze nie nawoływanie do ścisłej rewolucji proletariackiej i przyjęcia konkretnego systemu politycznego. Bezpośrednie nawiązania do współczesności książki są rozrzucone raczej niepozornie. Zwraca uwagę chociażby zabawny podział nazwisk na amerykańskie i wschodnioeuropejskie. Ale z drugiej strony, dzięki temu mamy do czynienia z jednym z nielicznych utworów sci-fi, nawet wśród literatury polskiej, gdzie pośród bohaterów są Polacy! Jak dla mnie taki Sokolski czy Kruk brzmią w kosmicznym kontekście jeszcze bardziej egzotycznie aniżeli jakikolwiek Blurg-Bip-37.

Umysł czytelnika nie zwraca też tak uwagi na archaiczne wtręty ideowe, ponieważ jest to powieść zaskakująco wręcz sprawnie napisana. Wprost idealnie balansuje pomiędzy filozofującą paplaniną i refleksją, a aspektem czysto przygodowym. Zaczyna się dość powoli, ale później akcja coraz bardziej przyspiesza, w miarę jak bohaterowie zyskują więcej informacji. Moją uwagę zwrócił fakt, że brakuje tak naprawdę jednego protagonisty. Na początku dominuje inżynier Kruk, ale gdzieś w połowie książki odchodzi na dalszy plan. Na scenie pojawia się mnóstwo postaci, ale ich mnogość nie przytłacza. Niemal każda z nich ma tu do odegrania istotną rolę, więc nawet jeżeli ktoś jest stereotypowym buntownikiem czy szwarccharakterem, jego obecność nie denerwuje. Nasz główny złol, czyli pan prezydent, stanowił chyba jedną z moich ulubionych postaci: taki był złowrogi, zdeterminowany i uroczo przerysowany! Interakcje pomiędzy bohaterami, szczególnie pod koniec, sprawiają wręcz wrażenie melodramatu – tutaj ojciec poświęca się za syna; tam kobieta zdradza prawdę, aby odkupić swoje winy; gdzie indziej podstępny przemysłowiec rezygnuje ze swojego planu, aby uratować ukochaną. Zahacza to o operę mydlaną czy jakąś fantastyczną baśń, a nie twardą naukową futurystykę. Ale mi się ta przeciwwaga podobała, bo jeśli oddajemy się niej z przymrużeniem oka, zwyczajnie odciąża poważniejsze wątki i sprawia, że to wszystko nie jest nadmiernie poważne. Chemia między postaciami to coś, czego wielu autorom sci-fi nie udało się osiągać pomimo wielu lat kariery, więc tym bardziej należy docenić tutejsze zróżnicowanie i dopracowanie wątków o tematyce interpersonalnej. A że nie każdy z nich jest dojrzały czy głęboki? Cóż, być może do nastolatków czytających to w latach 50. przemawiały postacie takie jak rozhisteryzowana, bufonowata piękność Stella czy idealistycznie poświęcające życie nauce młode małżeństwo astronoma Roche’a i dziennikarki Daisy. Ale przyznać należy, że dziś płytkość czy naiwność niektórych wątków może już trącić myszką.

Jest więc akcja, jest więc dynamiczna i obfita narracja, jest i zakamuflowany cień propagandy. Ale jak odbieramy przekaz tej książki dziś, w XXI wieku? Wbrew pozorom to nie tylko ciekawostka historyczna, którą czyta się nieco łatwiej niż inne. Ponieważ autorzy podjęli na kanwie powieści tak wiele wątków, nietrudno odnaleźć pośród nich kilka udanych przepowiedni. Poza tymi społecznymi, w których dominuje jednak spora doza optymizmu i idealizmu, szczególnie wyrażonego w ostatecznym losie Ziemian, jest też wizja rozwoju technicznego. Statki kosmiczne nie są być może opisane bardzo szczegółowo, ale zasada działania zazwyczaj jest przedstawiona racjonalnie. Jest ten klasyczny motyw ze sztuczną grawitacją z siły odśrodkowej, są jakieś szalone pomysły na kosmiczne podróże przyszłości uwzględniające zrzucanie powłok paliwa z rakiety, nie zapomina się o ograniczeniu prędkości światła przy komunikacji radiowej. Jeśli chodzi o ludzi, podobało mi się zahaczenie o, potencjalnie powstałe podczas takiej społecznej mikroewolucji, różnice kulturowe. Tutaj wyrażone w innym postrzeganiu relacji romantycznych, wieku ich zawierania, oczekiwań wobec partnera. I nawet nie chodzi mi o to, że te kwestie są tu przedstawione jakoś wyjątkowo proroczo czy sprawnie, bo czuć mocną chłopięcość tego doświadczenia, którą niektórzy nazwaliby narracyjnym patriarchatem. Po prostu już samo liźnięcie tej tematyki wydaje się odkrywcze i pobudzające do autorefleksji.

Tak oto prezentuje się ,,Zagubiona przyszłość’’, pierwszy tom z kosmicznej trylogii panów Borunia i Trepki, której kolejne epizody z pewnością już wkrótce nadrobię. Oto dobrze napisane, wciągające, wielowarstwowe i wielowątkowe retrofuturystyczne przedstawienie, które swoje propagandowe mankamenty rekompensuje olbrzymią dozą kreatywności i polotu. Idealnie dobrany styl nie pozwala osunąć się ani w groteskową i naiwną laurkę, ani w męczące moralizatorstwo. Tabun postaci pobocznych pozwala cieszyć się lekturą z satysfakcją, uśmiechem, ale także pewną refleksją. Zapewne dzisiaj postrzeganie tej historii nie jest już takie jak kiedyś, ale połączenie naszej dotychczasowej wiedzy i doświadczeń z ówczesną rozmarzoną wizją przyszłości umożliwia odnalezienie w niej budującego oraz zdroworozsądkowego przesłania. A jest to dokładnie coś, czego oczekuję od solidnej, uniwersalnej, podatnej na reinterpretację literatury sci-fi, nie tylko od rodzimych autorów.

Pierwszy z trzech tomów trylogii autorstwa Krzysztofa Borunia i Andrzeja Trepki został wydany już w 1954 roku, a więc jeszcze w okresie polskiego stalinizmu. Dlatego zasadne są obawy o irytującą ideowość, technologiczną archaiczność czy powolne prowadzenie fabuły. Na szczęście nie znajdują...

Rozwiń

Zwiń