Anatole France

Powieść niezwykle poruszająca – zimna jak gilotyna, a zarazem rozpalona moralnym napięciem. Anatole France prowadzi nas w samo serce Rewolucji Francuskiej – nie tej romantycznej, pełnej ideałów, lecz tej bezwzględnej, krwawej, bezlitosnej wobec człowieczeństwa. Narracja rozwija się powoli, z precyzją niemal dokumentalną, ale to, co najmocniej uderza, to wewnętrzne rozdarcie bohaterów – zwłaszcza Gamelina, młodego sędziego trybunału rewolucyjnego, który z dnia na dzień staje się trybikiem w machinie terroru. France nie moralizuje, lecz pokazuje, jak łatwo szczytne idee przeradzają się w fanatyzm, a wiara w dobro wspólne – w zgodę na zło. Czytając tę powieść trudno nie myśleć o wszystkich momentach historii – dawnych i współczesnych – kiedy ideologia wyprzedzała ludzkie sumienie. To książka, która boli, bo każe zadawać pytania: o sprawiedliwość, władzę, granice odpowiedzialności. Momentami styl France’a może wydawać się chłodny, z dystansem – jakby autor celowo nie pozwalał nam za bardzo się zbliżyć. Ale właśnie ta chłodna ironia działa jak ostrze – tnie głębiej, bo nie daje łatwego katharsis. To nie jest prosta lektura. Ale to wielka literatura – wymagająca, do bólu aktualna i niepokojąco prawdziwa. Po przeczytaniu nie da się już tak samo patrzeć na historię – ani na człowieka.