Niemożliwość Piety

„O święte swędzenie duszy i całej reszty!”.
(Moskwa – Pietuszki”, W. Jerofiejew)

Używając słów autora, pozwolę sobie teraz na krótką niewydarzoną elukubrację.

Czytanie debiutanckiej powieści Karola Samsela nie sprawiło mi niestety ani przyjemności, ani satysfakcji, oprócz frustracji nie wzbudziło we mnie żadnych emocji, przeszło bez echa.
Nawet nie wiem, jak ją ocenić.

Dla kogo jest ta książka? Nie wiem.
Autor twierdzi (spotkanie z autorem https://www.youtube.com/watch?v=uOE0VVt06r4),że zależy mu na uniwersalnym przekazie i w zasadzie nie wyróżnia żadnej grupy czytelniczej, zastrzegając jednocześnie, że treść powieści nie jest na nerwy niedzielnego czytelnika. I w tej ostatniej kwestii zgadzam się z nim.
Czytając Niemożliwość Piety, można odnieść wrażenie uczestnictwa w jakiejś dysertacji doktorskiej; mimo swoistej wytrawności tekstu, dla mnie było to zbyt wyrafinowane, hermetyczne i osobiste, zbyt naukowe i filozoficzne, przeintelektualizowane.
To nie jest z mojej strony zarzut w stosunku do autora, nie mam zamiaru ulewać sobie żółci ani nad nim, ani nad powieścią. Pan doktor habilitowany Karol Samsel może pisać, co chce i jak chce. Jednak po co mówić, że pisze się dla każdego ? Chyba że mówiąc każdego, ma się na myśli każdego doktora, tudzież doktoranta.

W każdej lekturze próbuję zawsze znaleźć „swoje światło w ciemności”. Tutaj z tej ciemności niestety nie wyłoniła się oczekiwana przeze mnie „promienista przejrzystość”.
Ciemność pozostała ze mną już do końca.
Dla niedzielnego czytelnika powieść to bez mała kwadratura koła.
Panie Doktorze, więcej światła!

„O święte swędzenie duszy i całej reszty!”.
(Moskwa – Pietuszki”, W. Jerofiejew)

Używając słów autora, pozwolę sobie teraz na krótką niewydarzoną elukubrację.

Czytanie debiutanckiej powieści Karola Samsela nie sprawiło mi niestety ani przyjemności, ani satysfakcji, oprócz frustracji nie wzbudziło we mnie żadnych emocji, przeszło bez echa.
Nawet nie wiem, jak ją...

Powieść napisana przez poetę i filozofa, Karola Samsela, jest niesłychanie wymagająca. Powiem wprost, że to po prostu wielkie czytelnicze wyzwanie. Czy mu sprostałam? Z pewnością nie do końca. To literatura, która odsłania się powoli, z każdym kolejnym czytaniem pełniej, ale tak jest naszpikowana odniesieniami do filozofii, logiki, etyki, że nigdy nie będziemy mieli pewności, że odkryliśmy już wszystkie nawiązania. Zaś tropów literackich z pewnością wystarczy nam na bardzo długi czas.

Jerzy Marcin Tomaszewski doznaje objawienia, ukazuje mu się Maryja, co staje się początkiem ciągu wydarzeń ważnych nie tylko dla niego i jego rodziny, ale też dla całego społeczeństwa, jednych łącząc w grupy wyznawców, innych skłócając. Skutkiem tego mistycznego przeżycia jest bowiem „Niemożliwość Piety”, tom poetycki o ogromnej sile oddziaływania, mocny, poruszający, wprawiający w konsternację. Kto by przewidział, że stanie się zaczątkiem kultu, myśli, religii, programu i dyskusji… inspiracją, oszołomieniem, fetyszem… ale tego przecież nigdy nie da się wyprorokować.

Autor daje nam możliwość wędrówki w czasie, daleko do przodu, do kolejnego stulecia, byśmy mogli prześledzić znaczenie owej nowej Wielkiej Księgi objawionej ludzkości, podejrzeć jej recepcję w czasie jej powstania oraz kolejnych lat, gdy czytać ją zaczęły następne pokolenia Polaków i Europejczyków, a ona obrastała w liczne mity i interpretacje.

Tak naprawdę to trudno powiedzieć, kto jest rzeczywistym bohaterem utworu Karola Samsela. Jest nim bowiem i Tomaszewski, jego żona i dzieci, a jednak na plan główny wysuwa się też samo jego poetyckie dzieło, o tytule tożsamym z powieścią. Czyli książka w książce? Nie do końca, bo zaledwie jej krótkie fragmenty. Raczej idea, podpalony lont przenoszący płomień coraz dalej. Ludzie potrzebują idei, muszą w coś wierzyć. Gdy jedna się wyczerpuje wypatrują kolejnej, z nadzieją, że zyskają cel, wokół którego się zgromadzą, który zapłodni ich myśli i natchnie wolą działania.

„Niemożliwość Piety” jest powieścią niebywale trudną, hermetyczną, gęstą od znaczeń, symboli i odwołań. Filozofia, historia i literatura w spleceniu z religią oraz licznymi wędrówkami w stronę antyku. Sacrum zmieszane z profanum, duchowość z cielesnością i to bardzo dosłowną, wzniosłość z najciemniejszą perwersją, tajemnica z ekshibicjonizmem… Onieśmiela mnogość nawiązań do literatury, tej polskiej i tej światowej z najwyższej półki. Widać, że powieść rozpisana jest gdzieś pomiędzy „Czarodziejską górą” (Tomaszewski jako Castorp przeżywający swoje dojrzewanie i wzrastanie w mądrości),proustowskim cyklem „W poszukiwaniu straconego czasu” z jego wnikaniem w istotę rzeczy, pierwotną materię, a przenikliwym wizjonerstwem Lema. Tropów literackich nie da się wprost zliczyć. Andrzejewski, Myśliwski, Dostojewski, Dario Fo, Iwaszkiewicz i Umberto Eco, Witkacy, Gombrowicz, Norwid i Yasmina Reza, Olga Tokarczuk, Miłosz i Różewicz… Intertekstualność najwyższego rzędu, Warlikowski, Kieślowski i Żuławski, świat filmu, teatru, literatury i… religii. Niezwykle istotne są bowiem trzy znane nazwiska: Jerzy Popiełuszko, Józef Tischner i Karol Wojtyła.

Niekiedy ma się wrażenie, że to pastisz świata akademików – intelektualistów, dyskutujących dla samej dyskusji, z której poza nagromadzeniem pojęć, jakie nie zawsze od razu potrafimy zdefiniować, nie wynika nic istotnego. A później, w kolejnych fragmentach chwytamy kontekst. To powieść i niepowieść zarazem. Fikcji towarzyszą prawdziwe motywy, które wychwytujemy z entuzjazmem podążającego za wykrywaczem metali poszukiwacza skarbów. Brak niemal akcji, a jednak można mówić o specyficznej, rodzinnej sadze Tomaszewskich. Między opisem narratorskim przewijają się pierwszoosobowe wypowiedzi, dialogi i długie niemal wykłady, fragmenty poezji z „Niemożliwości Piety” – tej symbolicznej księgi postkatolicyzmu, a także korespondencja i w końcu referat.

Mam wrażenie ledwie nadgryzienia tej osobliwej lektury, nadgryzienia niewątpliwie wiążącego się z poważnym ryzykiem utraty uzębienia. A zarazem dziwne uczucie popadnięcia w jakiś rodzaj uzależnienia. Korci, męczy i woła mnie w „Niemożliwości Piety” to wszystko, co jeszcze wciąż czeka na odkrycie, co do mnie mruga spod tych modernistycznie niejednoznacznych fraz. To powieść do studiowania na lata, labirynt, w którym łatwo się zagubić i wziąć chociażby na poważnie to, co jest ironią i przewrotnym żartem, a nie zauważyć samej istoty rzeczy, złożoności ludzkiej natury, jej oscylowania między wielkością i deprecjacją, chęcią wzrastania duchowego i unicestwienia.

To właśnie czułam czytając wcześniej „Szatańskie wersety”, wiedząc, ze ślizgam się tylko po powierzchni, a i to zaledwie ją muskając, jednocześnie będąc pewną, że chcę wrócić do Rushdiego jeszcze niejeden raz. Lubię to uczucie, to przyciąganie, choć też i złości mnie moje intelektualne ograniczenie. Jednak stawiane wysoko poprzeczki każą się nam bardziej starać, dać z siebie wszystko, skupić… a satysfakcja, gdy się je już przeskoczy warta jest każdego wysiłku.
Książkę przeczytałam dzięki portalowi: https://sztukater.pl/

Powieść napisana przez poetę i filozofa, Karola Samsela, jest niesłychanie wymagająca. Powiem wprost, że to po prostu wielkie czytelnicze wyzwanie. Czy mu sprostałam? Z pewnością nie do końca. To literatura, która odsłania się powoli, z każdym kolejnym czytaniem pełniej, ale tak jest naszpikowana odniesieniami do filozofii, logiki, etyki, że nigdy nie będziemy mieli...