Wielki Książę. Z dodaniem rozważań o istocie i przymiotach ducha polskiego Jarosław Marek Rymkiewicz 7,0
Z Rymkiewiczem chce się dyskutować – z wieloma jego poglądami nie sposób się zgodzić, ale twórczość warszawskiego poety budzi mój szacunek, chociażby ze względu na konsekwencję, sposób pisania i nader interesujące interpretacje historyczne. Mogę się z nim nie zgadzać i powinienem z nim dyskutować.
Rymkiewicz nie tylko w fascynujący sposób opisuje dzieje (talentu eseistycznego nie można mu odmówić),ale daje również niezmiernie interesującą i oryginalną interpretację historii – interpretację na modłę Słowackiego, którą bez trudu można odnieść do czasów nam współczesnych. Nie jest to nowością, rzecz jasna, bo z książki na książkę wydarzenia historyczne służą jedynie za pretekst do nazwania kogoś zdrajcą czy podzielenia narodu na dobrych i złych. Tutaj szczególnie niechlubnie zasłużył się dziełkiem Reytan. Upadek Polski.
Ale starczy już o samym Rymkiewiczu, wszak nie o nim traktuje szkic Wielki Książę, wydany w roku 1983. Autor Ulicy Mandelsztama podejmuje się analizy nieudanego ataku spiskowców na Konstantego Pawłowicza Romanowa podczas Nocy Listopadowej. Już na wstępie „uśmiech na twarzy dziecka” – jak ten Rymkiewicz to robi, że z jednego wydarzenia, niektórzy powiedzieliby, że drobnego, potrafi wysnuć wciągającą jak diabeł narrację? Trzeba przyznać, że robi to z dużą sprawnością, kompilując cytaty z pamiętników z epoki, dzieł literackich, innych dokumentów, okraszając to przy tym typowymi dla „historyka-alternatywisty” pytaniami.
Są tacy, którzy próbują przenieść figurę Konstantego na figurę niedawno zmarłego generała Jaruzelskiego. Nie chciałbym jednak aż tak spłaszczać książki Rymkiewicza i widzieć w carewiczu Konstantym Wojciecha Jaruzelskiego. Zapatrywania polityczne nie mają tutaj nic do rzeczy. Wielki Książę to dzieło o nas, o niewykorzystanej przez Polaków szansie na względną normalność. Dla lepszego oglądu niezbędne wprost będzie odwołanie się do jednej z romantycznych wizji filozofii dziejów, a konkretniej – do Juliusza Słowackiego i jego późnych dzieł dramatycznych, Horsztyńskiego, Snu srebrnego Salomei czy Księdza Marka (w ramach dydaktyczno-banalnej dygresji – właśnie po to czyta się dzieła klasyków, żeby rozumieć). O cóż chodzi? Pomysł Słowackiego, jeśli spoglądać nań w wielkim uproszczeniu, sprowadza się do krwi i ofiary z ludzi. Świat, historia, dzieje, społeczeństwa, wszystko zmierza do przebóstwienia, do porzucenia ziemskich i niedoskonałych form, do połącznie się z Duchem, idealnym absolutem. Aby to było możliwe, potrzeba krwi. Stare kształty można porzucić tylko poprzez nieustanne ofiarowywanie ciała ludzkiego, topienie świata we krwi, frenezji, najwymyślniejszym okrucieństwie. My, ludzie, nie jesteśmy tego nawet w stanie zrozumieć, tego procesu nie pojmą nasze ograniczone i małe umysły.
W wielkim księciu widzi Rymkiewicz okrutnika i błazna. Ten paradoksalny splot sprawia, że nie można carewicza traktować poważnie. Z jednej strony gotów jest do wydawania wyroków śmierci, osadzania w więzieniach, ale z drugiej – z radością dziecka patrzy, jak jego adiutanci próbują zrzucać z siebie szczury (autentyczna historia, Konstanty nakazywał adiutantom stać pod ścianą, a do pokoju wpuszczał szczury i jamniki, co u gryzoni wywoływało histerię). Konstanty nakazuje wszystkim nosić pozapinane co do jednego guziki w mundurach, nie zważając przy tym na własną rozlazłość i tłuszcz, wylewający się spod oficerskiej kurtki. Polacy nie byli w stanie zgładzić tego człowieka, nie potrafili „przebóstwić się”, porzucić form starych, przygotować na to, co przyniesie wiek XX. To Konstanty, według Rymkiewicz, był pierwszym przedstawicielem „chłopo-władców”, chamów, którzy z taką radością dzierżyli, dzierżą i będą dzierżyć stery państwa polskiego, nieważne w jakiej postaci – republiki, monarchii, dyktatury czy innej formy rządów. Nie potrafili podziurawić bagnetami tłustego brzucha Konstantego, więc, niestety, po dzień dzisiejszy muszą borykać się z błędem poprzedników. Może dlatego książki Rymkiewicza są coraz bardziej radykalne, mówi językiem coraz mocniejszym, aby lepiej go zrozumiano, wyraźniej usłyszano.
Nad całością unosi się enigmatyczny polski Duch (inny niż u Słowackiego). Rozważania, dlaczego Polacy dla siebie są tacy atrakcyjni, dlaczego mają takie „rogate” dusze, skąd u nich niechęć do wszelkiego porządku, wrodzona potrzeba anarchizmu. Pytania to dość trudne, a i Rymkiewicz nie ma na nie prostej odpowiedzi. Chyba te właśnie przemyślenia najmniej do mnie trafiły, wybijając książkę z rytmu interesującej interpretacji dziejów podług Słowackiego, a wpychając gdzieś na nieco wydumane i przeintelektualizowane wyżyny – można napisać o tym ze swadą, Rymkiewicz, mam wrażenie, traktuje kwestię śmiertelnie serio, więcej plącze, niż rozjaśnia.
Wielkiego Księciawarto jednak czytać, chociażby jako świadectwo – Rymkiewicza, dla którego nie liczyło się dzielenie Polaków na dobrych i złych, mądrych i głupich, zomowców i solidarnościowców. Z każdej jego kolejnej książki znika duch, próbuje prowokować na siłę, popadając przy tym w śmieszność. A że nie jestem fanem skrajnych „odchyleń” – ani prawicowych, ani lewicowych – chciałbym bardzo, aby Rymkiewicz raz jeszcze spróbował napisać coś tak, jak dawniej. Bez ideologicznego zacietrzewienia, zwyczajnie mu nie służącego.
