Literacka Nagroda Nobla dla Louise Glück

LubimyCzytać
08.10.2020

Louise Glück z Nagrodą Nobla w dziedzinie literatury. Decyzję podjęli członkowie Akademii Szwedzkiej, a nazwisko laureatki ogłosił sekretarz Mats Malm w czwartek, 8 października 2020 roku. Nobel z literatury za 2020 rok trafił do amerykańskiej poetki i eseistki. 

Literacka Nagroda Nobla dla Louise Glück

Chwilę po godzinie 13.00 w dniu 8 października 2020 roku członkowie Akademii Szwedzkiej ogłosili swoją decyzję i nazwisko laureatki literackiej Nagrody Nobla. To jedno z najważniejszych wyróżnień w światowej literaturze, które co roku wzbudza wiele emocji i dyskusji. W tym roku zwiększono finansowy wymiar nagrody do 10 mln koron szwedzkich (ok. 4,3 mln złotych). Dla porównania w zeszłym roku kwota ta wynosiła 9 mln koron szwedzkich, co wówczas przeliczało się na ok. 3,5 miliona złotych.

Mats Malm, sekretarz Akademii Szwedzkiej, poinformował, że z powodu epidemii koronawirusa laureaci Nagrody Nobla nie spotkają się na tradycyjnej ceremonii w Sztokholmie w grudniu tego roku. Wydarzenie to zostało przesunięte na rok 2021. Także mowy noblowskie będą w tym roku transmitowane online, a laureaci nie przyjadą do Szwecji. 

Literacka Nagroda Nobla za rok 2020: Louise Glück

Kim jest Louise Glück?

Louise Glück urodziła się w Nowym Jorku w 1945 roku i mieszka w Cambridge, Massachusetts. Jest poetką i eseistką. Zajmuje się pisaniem, lecz także wykłada angielski na Uniwersytecie Yale. Debiutowała w 1968 roku tomem „Firstborn” i wkrótce została uznana za jedną z najważniejszych współczesnych poetek amerykańskich. W 1993 roku otrzymała Nagrodę Pulitzera, a w2104 roku National Book Award.

W swej twórczości nawiązuje do wątków autobiograficznych, czerpiąc obficie z mitów, historii i natury. Jej nagradzane tomy wierszy to „The Wild Iris”; „Averno”; „Meadowlands”.

Do tej pory opublikowała 12 zbiorów poetyckich, a także publikacje eseistyczne. W swojej twórczości nawiązuje do tematów związanych z jej dzieciństwem i okresem dojrzewania, relacji rodzinnych, związków z rodzeństwem i rodzicami. Poszukuje prawd uniwersalnych, czerpiąc jednocześnie inspirację z mitów i motywów z literatury klasycznej.

Wśród najważniejszych tomów jej wierszy, oprócz debiutanckiego, warto wymienić także „The House on Marshland” (1975), „Descending Figure” (1980) „The Triumph of Achilles” (1985) oraz „Ararat” (1990). W 1992 roku ukazał się jej zbiór „The Wild Iris”, ukazujący dialog między kwiatami a pielęgnującym je ogrodnikiem. Krytyczka literacka Elizabeth Lund nazwała tomik „kamieniem milowym” w twórczości Glück; za ten zbiór poetkę uhonorowano Nagrodą Pulitzera. Osobiste doświadczenia (m.in. rozwód) przelała na treść kolejnych wierszy, publikując „Meadowlands” (1996), a następnie „Vita Nova” (1999) oraz „The Seven Ages” (2001).

W 2004 roku Louise Glück, pod wpływem tragedii 11 września 2001 roku, opublikowała obszerny, podzielony na sześć części wiersz zatytułowany „October”. Nawiązując w nim do tematu tragedii i traumy w greckich mitach, poetka zmierzyła się z tematem uniwersalnego cierpienia. Po tym czasie dołączyła do kadry Uniwersytetu Yale i regularnie publikuje nowe wiersze.

Akademia Szwedzka nagrodziła Louise Glück za:

unmistakable poetic voice that with austere beauty makes individual existence universal.

W tłumaczeniu na język polski uzasadnienie brzmi:

za jej bezbłędny głos poetycki, który surowym pięknem czyni indywidualną egzystencję uniwersalną.

Reklama

Nobel w dziedzinie literatury a zakłady bukmacherów

Bukmacherzy i media na całym świecie na tygodnie przed ogłoszeniem nazwiska laureata spekulowały, do kogo powinien trafić literacki Nobel 2020. Zastanawiano się, czy nagrody nie powinna otrzymać kobieta – bo twórczynie były rzadziej nagradzane w historii tego prestiżowego wyróżnienia. Obstawiano, że nagroda powędruje do kogoś z innego kręgu kulturowego, niż europejski czy anglojęzyczny – najprawdopodobniej do twórcy z Afryki lub Ameryki Południowej. Wiele osób spodziewało się też, że po niedawnych skandalach, które wstrząsnęły Akademią Noblowską, w tym roku komitet dokona bezpiecznego wyboru, który nie wzbudzi kontrowersji.

Wśród faworytów bukmacherów przewijały się takie nazwiska, jak Japończyk Haruki Murakami, Kenijczyk Ngugi wa Thiong'o, Chińczyk Yan Lianke czy pochodzący z Korei Południowej Ko Un. Wiele osób stawiało także na Hiszpana Javiera Maríasa i Rosjankę Ludmiłę Ulicką. Na giełdzie nazwisk najczęściej wymieniano również Jamaicą Kincaid, amerykańską pisarkę karaibskiego pochodzenia, Anne Carson, kanadyjską poetkę, a także nagrodzoną „alternatywnym Noblem” Maryse Condé. W zestawieniach pojawiała się także Margaret Atwood, laureatka Nagrody Bookera 2019.

Laureaci literackiej Nagrody Nobla z ostatniej dekady

Za rok 2019: Peter Handke (Austria)

Za rok 2018: Olga Tokarczuk (Polska)

Za rok 2017: Kazuo Ishiguro (Wielka Brytania)

Za rok 2016: Bob Dylan (Stany Zjednoczone)

Za rok 2015: Swietłana Aleksijewicz (Białoruś)

Za rok 2014: Patrick Modiano (Francja)

Za rok 2013: Alice Munro (Kanada)

Za rok 2012: Mo Yan (Chiny)

Za rok 2011: Tomas Tranströmer (Szwecja)

Za rok 2010: Mario Vargas Llosa (Peru)

W ciągu ostatniej dekady literacka Nagroda Nobla nie powędrowała do żadnego twórcy z Afryki – najczęściej otrzymywali ją Europejczycy (6 laureatów) oraz twórcy posługujący się językiem angielskim (3 laureatów). Żaden czarny twórca nie wygrał od 1986 roku, gdy nagrodę odebrał Wole Soyinka, Nigeryjczyk piszący po angielsku.

Kobiety wygrały literackiego Nobla tylko 16 razy, podczas gdy mężczyźni 101 razy. Czterokrotnie dochodziło do sytuacji, gdy w jednym roku nagrodę otrzymywało dwóch pisarzy, a siedem razy nagroda nie została przyznana. W sumie wyróżnieni laureaci tworzyli w 25 językach.

Kto przyznaje literacką Nagrodę Nobla? Skandal w Akademii Szwedzkiej

Laureata wybierają członkowie Akademii Szwedzkiej – niezależnej instytucji kulturalnej z siedzibą w Sztokholmie. Składa się ona z 18 członków, wybieranych dożywotnio. W 2018 roku do Akademii dołączyły nowe osoby, podobnie jak rok później. Wszystko za sprawą skandalu, jaki wstrząsnął królewską akademią. W jego wyniku spadło zaufanie do członków komitetu, przez co nie zdecydowano się na ogłoszenie laureata za rok 2018.

Reklama

Kryzys rozpoczął się jesienią 2017 roku, gdy Matilda Gustavsson napisała reportaż, który opublikował dziennik „Dagens Nyheter”. W tekście 18 kobiet oskarżyło Jeana-Claude Arnaulta o gwałty i molestowanie seksualne. Arnault, mąż członkini Akademii Szwedzkiej Katariny Frostenson, wraz z żoną prowadził ośrodek kulturalny, dotowany przez Akademię. I choć skargę na Jeana-Clauda Arnaulta złożono już w 1996 roku, a o przemocy stosowanej przez niego wobec kobiet nie mówiło się już wcześniej, Akademicy nie zareagowali. Dopiero reportaż Gustavsson obnażył intrygi Arnaulta (nazywanego „dziewiętnastym członkiem Akademii”) i Katariny Frostenson, którzy przez lata cieszyli się wysoką pozycją społeczną i należeli do elity kulturalnej kraju. Jak się okazało, małżonkowie byli odpowiedzialni za przecieki nazwisk przyszłych laureatów literackiej Nagrody Nobla.

Kryzys wstrząsną instytucją, która podzieliła się wewnętrznie. Interweniował sam król Szwecji Karol XVI Gustaw. Członkowie Akademii kłócili się publicznie, a nie mogąc dojść do porozumienia opuszczali zajmowane stanowiska. Jesienią 2018 roku do Akademii dołączyły trzy nowe osoby: prawnik Eric M. Runesson, poetka Jila Mossaed oraz literaturoznawca Mats Malm (pełni on obecnie funkcję sekretarza). W zeszłym roku wybrano kolejnych czterech nowych członków, same kobiety. Do tego grona dołączyły: poetka Tua Forsström, pisarki Ellen Mattson i Anne Swärd oraz profesorka filozofii Åsa Wikforss.

Jean-Claude Arnault został skazany na 2,5 roku więzienia za gwałt, a jego żona Katarina Frostenson nie jest już członkinią Akademii Szwedzkiej.

Olga Tokarczuk z Nagrodą Nobla

W 2018 roku nie doszło do wręczenia literackiego Nobla, dlatego rok później, w 2019 roku, ogłoszono nazwiska dwóch twórców. Laureatką za rok 2018 została Olga Tokarczuk. Decyzja ogłoszona 10 października zeszłego roku sprawiła, że sprzedaż jej książek wystrzeliła w górę. Do października 2019 roku sprzedano 1 mln egzemplarzy, a po ogłoszeniu decyzji o nagrodzie do grudnia sprzedany został kolejny milion. Nakładem Wydawnictwa Literackiego ukazały się najpopularniejsze książki noblistki, w tym „Księgi Jakubowe”, „Bieguni” oraz „Prowadź swój pług przez kości umarłych”.

Tokarczuk o swoich wrażeniach związanych z przyznaniem jej literackiego Nobla 2018 mówiła 20 października 2019 roku we Wrocławiu, na specjalnym spotkaniu z czytelnikami. Relację z niego pisała Ewa Cieślik, koordynatorka redakcji lubimyczytać.pl („Myślałam, że pora umierać”, ale „jeszcze mogę porządzić”. Olga Tokarczuk w Polsce”). Noblistka opisała chwilę, gdy otrzymała telefon ze Szwecji dowiedziała się, że otrzymuje Nobla.

Około godziny 12.45 na wyświetlaczu telefonu zobaczyłam połączenie przychodzące, rozpoczynające się od kierunkowego 00 46. Skojarzyłam, że to Szwecja; przez myśl przeszło mi pytanie, czemu dzwoni do mnie ktoś ze Szwecji, a jednocześnie poczułam niezwykłe zdenerwowanie. W telefonie usłyszałam miły męski głos, który jednak wydawał mi się cokolwiek zmartwiony. Właściciel tego głosu powiedział, że ma dla mnie ważną informację: otóż zostałam wybrana laureatką Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 2018. Zaczęłam powtarzać: „nie, nie, nie…!”. A ów głos uparcie: „tak, ależ tak!”.

Polska noblistka część nagrody finansowej wykorzystała tworząc w Polsce fundację. O jej powstaniu poinformowała po raz pierwszy 22 października 2019 roku, o czym również informowaliśmy. Noblistka powoła do życia fundację, która ma być „przestrzenią dla międzynarodowej rozmowy o możliwościach literatury w diagnozowaniu świata widzialnego i niewidzialnego”. Więcej szczegółów odnośnie jej działania poznaliśmy rok później – na początku października 2020. Relacja ze specjalnej konferencji prasowej również pojawiła się na lubimyczytać.pl („Literacka jesień we Wrocławiu, Fundacja Olgi Tokarczuk i zapowiedź książki „Czuły narrator”).

Przy tej okazji noblistka poinformowała, że ukaże się jej nowa publikacja, „Czuły narrator”.

„Czuły narrator”, czyli Mowa Noblowska

Mowa Noblowska Olgi Tokarczuk, wygłoszona w grudniu zeszłego roku, stała się szeroko komentowanym wydarzeniem. Noblistka nie stroniła w niej od trudnych, kontrowersyjnych tematów – między innymi kryzysu klimatycznego i politycznego. Do tekstu mowy noblowskiej każdy miłośnik Tokarczuk będzie mógł już niedługo wrócić, gdyż do księgarń trafi nowa publikacja z jej nazwiskiem na okładce, zatytułowana „Czuły narrator”. Nie będzie to beletrystyka, lecz zbiór esejów i wykładów. W sumie złoży się na niego 12 tekstów, będących zaproszeniem do świata wyobraźni i twórczości noblistki. Premiera 12 listopada 2020 roku.

Reklama

Peter Handke – kontrowersyjny noblista

W zeszłym roku obok nazwiska Tokarczuk wymieniono jeszcze jednego twórcę – Austriaka Petera Handke. Otrzymał on literackiego Nobla za rok 2019, co przyjęto ze sporym zdziwieniem. Komentatorzy spodziewali się, że po wstrząsach i skandalach Akademia dokona bezpiecznego wyboru, natomiast austriackiego pisarza łączono z kontrowersyjnymi poglądami.

Handke jest powieściopisarzem, twórcą sztuk teatralnych i tłumaczem. Napisał takie powieści, jak „Pewnej ciemnej nocy wyszedłem z mojego cichego domu”„Krótki list na długie pożegnanie”„Godzina prawdziwych odczućLeworęczna kobieta” i „Don Juan (sam o sobie opowiada)”, a wraz z Wimem Wendersem stworzył scenariusz do filmu „Niebo nad Berlinem”. Jako laureat licznych prestiżowych nagród literackich jest cenionym twórcą, jednak przyznanie mu Nobla dla wielu osób zostało odczytane jako skandal (takiego określenia użył ambasador Kosowa w Stanach Zjednoczonych Vlora Çitaku). Decyzję Akademii Szwedzkiej skrytykował także wyróżniony Bookerem Salman Rushdie oraz słoweński filozof  Slavoj Žižek. Zdaniem wielu Handke przedstawia Serbów jako ofiary wojen, neguje ich zbrodnie wojenne, broni byłego prezydenta Jugosławii Slobodana Miloševića i prawicowego serbskiego nacjonalizmu. Jak się jednak okazało, dla członków Akademii Szwedzkiej nie miało to znaczenia, o czym więcej pisaliśmy w osobnym artykule.

Lubimyczytać.pl i użytkownicy serwisu wybierali laureata literackiego Nobla

Przy okazji tegorocznej decyzji wracamy myślą do roku 2013. Wówczas ogłosiliśmy konkurs, w którym zadaniem było uargumentować, dlaczego to właśnie Alice Munro powinna otrzymać literackiego Nobla. Jak się później okazało, to właśnie ta kanadyjska pisarka faktycznie otrzymała nagrodę!

W tym roku także proponowaliśmy literacką zabawę wszystkim użytkownikom naszego serwisu. W październiku zapraszaliśmy do typowania laureata lub laureatki Nagrody Nobla w dziedzinie literatury. Kto z was trafnie obstawił decyzję Akademii Szwedzkiej?

Reklama

komentarze [61]

Sortuj:
Aby napisać wiadomość zaloguj się
PedroP 10.10.2020 12:11
Czytelnik

Niby osoba mnie znana przeciętnemu czytelnikowi, ale wybór ten wpisuje się niestety idealnie w obecną narrację dążącą do zrównania wszystkich i wszystkiego (jak w komunizmie) i obalenia wszelkich norm społecznych i etycznych.

"Morris argues that Glück's poems, which often adopt contradictory points of view, reflect "her own ambivalent relationship to status, power,...

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post więcej
asymon 11.10.2020 10:03
Bibliotekarz

Ale czytać, nie czytałeś, c'nie?

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
Aby napisać wiadomość zaloguj się
Babi 09.10.2020 03:37
Bibliotekarka

mam nadzieję, że polskiemu wydawcy się nie zwróci XD

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
Babi 09.10.2020 03:34
Bibliotekarka

szkoda, że Amerykanka, prędko nie przyznają kolejnego kobiecie i to "pochodzącej" z USA

Oates umrze bez Nobla, ja już się z tym pogodziłam, a ona? szkoda mi jej

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
Internetowa_cela 08.10.2020 21:55
Bibliotekarz

Pierwsze słyszę... niestety... a pisanie takich dyrdymałów - (...) wymachującym na przemian tęczowym i czerwonym sztandarem z sierpem i młotem. - to nie tylko brak jakiejkolwiek świadomości, ale też odrobiny inteligencji... Choć jedno wynika z drugiego i odwrotnie.

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
czytamcałyczas 08.10.2020 18:24
Czytelnik

Moi ulubieni pisarze i tak nie wygrają.

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
konto usunięte
08.10.2020 19:04
Czytelnik

Użytkownik wypowiedzi usunął konto

raf1967 08.10.2020 23:59
Czytelnik

Moi ulubieni pewnie też nigdy nie wygrają, chociaż za młodu uwielbiałem Henryka Sienkiewicza więc nie mogę narzekać ;) .

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
Aby napisać wiadomość zaloguj się
avuca 08.10.2020 17:48
Moderator globalny

I znowu wszyscy narzekają, że nie wygrał ich ulubiony pisarz. Czy tak trudno zrozumieć, że wszystkie nagrody przyznawane przez różnego rodzaju gremia (np. akademików, specjalistów, ludzi z branży) tym się różnią od nagród publiczności (list przebojów, plebiscytów, rankingów), że zawsze mają subiektywny charakter z uwagi na ocenę określonych kryteriów. Cieszę się, gdy Nobla...

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post więcej
Armand_Duval 08.10.2020 16:08
Czytelnik

A tak w ogóle to z Glücków najbardziej lubię Kamila.

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
czytamcałyczas 08.10.2020 15:59
Czytelnik

Też nie znam tej pani.Mozna pogratulować.Ale czy będzie teraz będzie ,masowe kupowanie jej książek ? Czas pokaże.A chciałbym się dowiedzieć,jakie ta pani ma poglądy polityczne.Czy też uważa.Ze geje i reszta.To cierpią jak Żydzi za Adolfa.

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
konto usunięte
08.10.2020 17:47
Czytelnik

Użytkownik wypowiedzi usunął konto

surakeip 08.10.2020 20:43
Czytelnik

Nie można wymagać zbyt wiele od osoby prawdopodobnie upośledzonej umysłowo lub będącej trollem internetowym.

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
Babi 09.10.2020 03:36
Bibliotekarka

Monk, a ty tak uważasz?

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
Aby napisać wiadomość zaloguj się
EsterilThyssen 08.10.2020 15:52
Czytelnik

Nie kojarzę tej autorki...

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
Wiedenka 08.10.2020 14:47
Bibliotekarka

Bosh złoty, a kto to jest? Nie bardzo wiem, co o tym myśleć. Nie potrafię sobie przypomnieć, żebym widziała jej nazwisko nawet przy okazji nominacji do którejś z ważniejszych nagród literackich, a co dopiero kojarzyła z książek... Czasem wydaje mi się, że Komisja Noblowska powinna przemyśleć kryteria przyznawania tej nagrody i oprócz niekwestionowanych walorów literackich,...

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post więcej
Fidel-F2 08.10.2020 14:53
Czytelnik

Lista nagród i wyróżnień pani Glück

Honors for body of work

National Endowment for the Arts Fellowship (1970)[40]
Guggenheim Fellowship for Creative Arts (1975)[41]
National Endowment for the Arts Fellowship (1979-80)[32]
American Academy of Arts and Letters Award in Literature (1981)[42]
Guggenheim Fellowship for Creative Arts (1987)[41]
National Endowment for the Arts...

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post więcej
Wiedenka 08.10.2020 15:01
Bibliotekarka

@Fidel-F2: W punkt, jak widać, jednak była nagradzana, tylko co z tego ;)

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
Fidel-F2 08.10.2020 15:04
Czytelnik

Nic poza tym, że z jakiegoś powodu uważasz za słuszne przechwalać się swoją ignorancją.

Nie muszę wszystkiego rozumieć.

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
Wiedenka 08.10.2020 15:11
Bibliotekarka

Oj tam, od razu ignorancją. Tej listy nagród też raczej nie wyrecytowałeś z pamięci "omnibusie" :D

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
Fidel-F2 08.10.2020 15:13
Czytelnik

Naprawdę nie ogarniasz.

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
ultramaryna 08.10.2020 16:45
Czytelniczka

Dlaczego mają patrzeć na popularność? Od popularności są inne nagrody, taka Książka Roku na Lubimy czytać na przykład. Noblem regularnie nagradzani są "niszowi", nieznani autorzy i to jest w nim ciekawe. Może warto na to popatrzeć od drugiej strony: taka nagroda pozwala odkryć pisarzy, o których bez niej nigdy by się nie usłyszało.

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
PaniKiczcock 08.10.2020 17:01
Czytelniczka

"Co z tego, że pięknie i wartościowo pisze, jeśli mało kto to czyta i o tym wie" - właśnie po to, żeby ktoś się dowiedział i przeczytał. Imo większym bezsensem jest nagradzanie autorów, których już każdy czytał.

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
Wiedenka 08.10.2020 20:01
Bibliotekarka

Napisałam wyraźnie, że zasięg odbioru powinien być jednym z kryteriów, a nie jedynym i nie rozumiem, co to komu przeszkadza. Przypominam również, że Nagroda Nobla ma być zgodnie z intencją twórcy przyznawana za wybitne osiągnięcia naukowe, literackie lub zasługi dla społeczeństw i ludzkości, a nie być windą do nieba dla autorów "niszowych" czy nieznanych, tylko...

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post więcej
Fidel-F2 08.10.2020 20:15
Czytelnik

Ktoś ci płaci za pisanie takich bezsensów? Laska dostała fyfdziesiąt rozmaitych nagród a ty pytasz skąd wiadomo, jaki Glück ma wkład? Serio? I że pewnie jest do dupy bo jej na polski nie przetłumaczyli? Jakim cudem?, serio nie ogarniam, jakim cudem można wypisywać takie brednie?

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
Wiedenka 08.10.2020 20:27
Bibliotekarka

@Fidel-F2: Jak nie ogarniasz, to idź spać.

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post
ultramaryna 08.10.2020 21:20
Czytelniczka

Tak jak napisałaś, Nobel ma być nagrodą za wybitne osiągnięcia literackie i nie rozumiem, w jaki sposób to stoi w sprzeczności z brakiem tłumaczenia na polski ani nawet z brakiem popularności :P Może pani jest wybitna, znana w pewnych kręgach, a do Polski się jakoś nie przebiła. Bywa. Tłumaczy się dużo, ale nie tłumaczy się wszystkiego. A, jak już zostało wspomniane, Gluck...

Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam Zobacz ten post więcej
Aby napisać wiadomość zaloguj się
zgłoś błąd