Profil użytkownika: meerkat

Autobiograficzna, nagrodzona Nike książka Elizy Kąckiej. Choć zamknięta w ograniczonym świecie rodzinnej komórki, jest intymnym opisem rozpoczętej trudnym porodem jeszcze trudniejszej podróży w głąb dziecięcego świata, tak innego i fascynującego, jak ten, którego Alicja doświadczyła w króliczej norze.

To, co wydawało się początkowo tylko zaznaczaniem własnego indywidualizmu, szybko okazuje się budowaniem całkowicie własnego świata, przypominającego „dziwną bajkę”.

Już od samego tytułu książka zachwyca barwnym, soczystym, erudycyjnym językiem, odważną szczerością, głębią refleksji, przemyśleń, wnikliwością spostrzeżeń. To nie tylko opowieść o dziecku, choć siłą rzeczy Ruda gra w niej pierwsze skrzypce; to także opowieść o matce, która próbuje przeniknąć do głowy własnej córki, odkrywając zamknięty w niej wszechświat, którym rządzą nieznane, choć nadal logiczne, prawa.

Wbrew wyświechtanym memom, obśmiewającym ten termin, Eliza, zwana też Pingwinem, w pełni zasługuje na określenie „mama na pełen etat”, bez ironii i śmiechu. Podąża prostą drogą do świętości, może nawet windą, choć sama zapewne tak tego nie odczuwa. Los w całości podporządkowała ją drugiemu, małemu człowiekowi, zatopił ją w nim. A jednak jest Morzem Cierpliwości, Oceanem Przespokojnym – zdaje się niemożliwe, że nigdy się nie wzburzył, że najmniejszy zefir nie zmarszczył jego toni irytacją, zniecierpliwieniem; jedyne wysokie fale wzbudza zrozumiały szloch bezsiły i wyczerpania.

W tym matko-córczym wszechświecie pojawiają się również inni ludzie, dalekie i bliskie mikrokosmosy, niekiedy otwarte, inne zamknięte we własnej fizyce, siłą swojej masy i grawitacji odkształcające rzeczywistość. Zetknięcia z nimi najczęściej prowadzą do zderzeń, wypychają Rudą z jej bezpiecznej, utrwalonej orbity, zdarzają się jednak i takie ciała, które wchodzą w jej pole grawitacyjne z gracją, nie zakłócając ruchu, aby po krótkim wspólnym tańcu odpłynąć ku własnym rewirom. Nad wszystkim znów czuwa Matka – nie jak Demiurg, Kreator; bardziej jak Anioł Stróż. Dba, aby te starcia nie zakończyły się anihilacją. Czuwa nieustannie, wychwytując wszystkie zagrażające Rudej drobiny, by wolna i swobodna płynęła obranym torem.

Jest w tym wszystkim ogrom troski, ale przede wszystkim ciekawość i chęć zrozumienia. Bez tego, zgaduję, nic by się nie udało. Nie nagnie się zjawiska do znanych norm, jeśli nie wiadomo, jak ono działa, jeśli pracuje na zupełnie innym, niekompatybilnym oprogramowaniu. Ruda jest momentami analizowana skrupulatnie, jak na mikroskopowym szkiełku, podziwiana za swoje skomplikowanie, podszyte logiką, tylko pisaną w obcym języku. Jego komendy-zaklęcia nie zawsze działają, potrafią wywołać przeciwny efekt albo trafiają w próżnię, ale te lingwistyczne próby są frapujące dla czytelnika, przykuwają uwagę.

Nad oceną wahałem się krótko. Zawsze skąpię dziesiątki, aby mieć jakiś oręż w razie zetknięcia z dziełem ze wszech miar wyjątkowym. Takim, w którym mogę się rozsmakować. Tutaj jest w pełni uzasadniona – za bijące z tej książki ciepło, cierpliwość, fascynację, chęć zrozumienia. Za wysmakowanie i mięsistość języka. Za szczerą otwartość. Za uważność, wnikliwość, zmysł obserwacji – córki, siebie, świata wokół. Za ogrom emanującego z niej dobra. I za finisz, w moim odczuciu szczęśliwszy, ale zawieszony w niedokończeniu, bo przecież życie toczy się dalej i wciąż niesie coś nowego, czemu należy stawić czoło, ale też się zachwycić.

Początkowo sądziłem, że brakuje mi tu nazwania, przyklepania rzeczywistości jednym przesądzającym słowem, aby móc wstawić Rudą w szufladkę naszego świata. Zaraz jednak pojąłem, że gdyby odejść od barwnej metafory na rzecz pisanego suchym językiem konkretu, z baśni o Rudej zrobiłoby to suchą diagnozę, reportaż z codziennego życia, odzierając ją z największego uroku.

Pierwszy okres, niemowlęce osobliwości zapowiadające odrębność, ciągnie się nieco; czytelnik niecierpliwi się, by przejść dalej, ale ten wstęp jest niezbędny do lepszego zrozumienia, jak fundament każdego gmachu. Mimo wszystko czekałem na dojrzałość, większą samoświadomość, autorefleksję. Czekałem, bo poza opowieścią o Rudej ciekaw byłem tego, co ma do powiedzenia SAMA O SOBIE, jej perspektywy, odnalezienia się w świecie, jak ciekawym się jest obcokrajowca – choćby tylko po to, by egoistycznie przejrzeć się w jego oczach, spojrzeć na swój świat przez jego źrenice. Nadzieja, że dorosła Ruda może sama się opisze, objaśni, „uleczy” i wpisze w nudne, poukładane społeczeństwo, jest jednak płonna. Jak człowiek może innym opisać siebie, skoro dla siebie po prostu jest i nie może być inny? W dodatku posługuje się obcym językiem, aparatem pojęciowym przybysza z innej planety, przyglądającego się ludzkości przez szybkę – nawet jeśli bardzo się stara, pewne rzeczy, dla nas niby to naturalne, dla niego pozostaną obce.

To nie jest książka do przeczytania jednym tchem, do przebiegnięcia wzrokiem w jedną noc zachłannej lektury, jak jedna z tych trzymających w napięciu, sensacyjnych powieści. Nie – to jest książka do ZANURZENIA się w niej.

Fascynujące są mikrorozdzialiki „Co usłyszałam jako matka”, ta osobliwe kaskada sprzeczności, nieproszonych rad, które wzajemnie się znoszą, przeczą sobie, a w rzeczywistości objawiają dwie ignorancje – tę społeczną, zrozumiałą, wynikłą z nieświadomości, ale i tę lekarską, naganną, bo wynikającą z niewiedzy, a mimo to podszytą fałszywą pewnością siebie, wygłaszaną et cathedra, z wyższością człowieka, który rozwiązuje nie swoje problemy.

To niesamowite, że o człowieku tak silnie ujętym w ramy nawyku, schematu najlepiej opowiada się przenośnią, bogactwem narracji nie wprost. I że on sam także, pomimo konkretności wypowiedzi, brzmi niekiedy jak mistrz metafory, otwierający nam własnym językiem drzwi do zupełnie innego świata. Celne uwagi Rudej są eureką, kaniulą wbitą w samo jądro znaczenia, sączącą prawdę objawioną. Choćby dla nich samych warto przebiegać wzrokiem kolejne stronice.

Autobiograficzna, nagrodzona Nike książka Elizy Kąckiej. Choć zamknięta w ograniczonym świecie rodzinnej komórki, jest intymnym opisem rozpoczętej trudnym porodem jeszcze trudniejszej podróży w głąb dziecięcego świata, tak innego i fascynującego, jak ten, którego Alicja doświadczyła w król...

Rozwiń Zwiń

Są autorzy, tłumacze i cykle, do których mam słabość, a jeśli połączyć to wszystko w jednej książce, powstaje produkt bliski ideałowi. Wspaniały, wyjątkowy, absurdalny i błyskotliwy humor Terry’ego Pratchetta zawarty we wszystkich książkach o świecie Dysku najlepiej spożywać, kiedy przyrządza go Piotr W. Cholewa – jest to jeden z tych przypadków, kiedy przekład zdecydowanie wzbogaca oryginał. Pan Piotr mistrzowski przybliża czytelnikowi bogactwo Pratchettowskich nawiązań i zaczerpnięć z amerykańskiej kultury czy życia politycznego oraz jego niezrównanych porównań i przenośnych metafor.

Pratchett miał w swoim dorobku dzieła lepsze i gorsze, cykl świata Dysku nie jest pod tym względem równy (ale czy w ogóle jakiś cykl jest?), niemniej „Para w ruch” zalicza się zdecydowanie do lepszych (choć nie NAJlepszych, ma się rozumieć). Oto w wielkim Ankh-Morpork, położonym nad rzeką tak gęstą od brudu, że nie można się w niej utopić, ale można rozpuścić, pojawia się nowy wynalazek, lokomotywa parowa. Duch czasów, który nie tylko wieje, ale i gwiżdże, a niekiedy nawet zamienia tego i owego w czerwoną mgiełkę, jeśli jest na tyle nieostrożny, by podejść za blisko i w złych zamiarach. Jej wynalazca, pan Simnel, pragnąc rozwijać swoją maszynę, poszukuje w mieście bogatego inwestora – i znajduje go w osobie Harry’ego Króla, przedsiębiorcy z branży… hm… odpadów. Naturalnie, nic w mieście nie dzieje się bez wiedzy tyrana Patrycjusza, który poleca Moistowi von Lipwigowi mieć baczenie nad lokomotywą parową i jej potencjalnym zastosowaniem. Moist czuwa już wprawdzie nad Urzędem Pocztowym, Mennicą i Bankiem Królewskim, ale skoro świetnie sobie radzi, czemu nie mógłby się zająć także połączeniem Ankh-Morpork z – dajmy na to – Bzykiem Schmaltzbergiem przez Wielką Kapustę i Dwukoszul? Odrobina motywacji w postaci groźby śmierci poprzez rzucenie kotkom nigdy nie zaszkodzi. Piach w tryby maszyny sypią jednak reakcyjne krasnoludy, tak konserwatywne, że puszka szprotek (zamknięta) to przy nich synonim wolności i swobodnych pląsów na łące. Czy uda im się storpedować nadciągającą Przyszłość, zanim się dobrze zadomowi?

Powieści Pratchetta to gotowa satyra na nasze czasy, niekiedy grubo ciosana, zazwyczaj jednak ubrana w zgrabną formę analogii, dopasowanej do realiów wykreowanego przezeń świata. W świecie tym wszystko rządzi się swoimi prawami, a jeśli akurat coś je łamie, to przecież zawsze można ustanowić nowe, magiczne albo kwantowe, i nadal będzie się to pięknie wplatało w uniwersum, dostarczając czytelnikowi mnóstwa radości.

Są autorzy, tłumacze i cykle, do których mam słabość, a jeśli połączyć to wszystko w jednej książce, powstaje produkt bliski ideałowi. Wspaniały, wyjątkowy, absurdalny i błyskotliwy humor Terry’ego Pratchetta zawarty we wszystkich książkach o świecie Dysku najlepiej spożywać, kiedy przyrzą...

Rozwiń Zwiń

Pierwsze zaskoczenie pojawia się już po otwarciu książki, ponieważ mamy tu do czynienia z ciekawym zabiegiem „2 w 1”. Na „Czarne ptaki” składają się dwie opowieści, które splatają się ostatecznie ze sobą, ale czytać można je niezależnie i w dowolnej kolejności ‒ nawet naprzemiennie po jednym rozdziale z każdej. Napisana jest sprawnie, czyta się ją przyjemnie, ani trochę nie nuży. Opisy wydarzeń brzmią wiarygodnie, pomimo paru klisz, a bohaterowie...

Bohaterką pierwszej (lub drugiej!) jest Magdalena Tinc, dziewczyna młoda, piękna, wyjątkowo uzdolniona w sztuce manipulacji i niezwykle przebiegła, która od pierwszych stron wyraźnie coś knuje. Coś, co ma związek z zemstą, ale szybko orientujemy się, że Magda, choć niewątpliwie na bakier z prawem, nie jest do końca zła, o czym świadczą jej ludzkie odruchy.

Bohaterami drugiej (pierwszej?) opowieści są dwaj młodzi przyjaciele, Arek i Kamil, którzy świeżo obudzeni po suto zakrapianej balandze natykają się w lesie na kilku typów spod ciemnej gwiazdy. Ci także coś knują, ale w przeciwieństwie do Tinc są całkowicie pozbawieni ludzkich odruchów – i szybko się o tym przekonujemy. Arkowi i Kamilowi, mimowolnym świadkom ich niecnych poczynań, grozi śmiertelne niebezpieczeństwo. Odtąd obaj skazani będą na życie w strachu, choć Kamil ‒ beztroski, zamożny, w czepku urodzony – wydaje się tym niezbyt przejmować, wierząc w swoją szczęśliwą gwiazdę. Arek natomiast ‒ wiecznie bez kasy, wyszarpujący ciężką pracą każdy grosz życiu – jest jak anegdotyczny baron Rotszyld w ogrodzie: to biedak, któremu stale wiatr wieje w oczy.

Opowieści przesunięte są w czasie: Małgorzatę poznajemy współcześnie, chłopcy to smutna pieśń lat dziewięćdziesiątych, z całą ich patologią. Być może dlatego historia Małgorzaty podoba mi się bardziej. Ale jest w też niej cel, zamysł, plan i inteligencja, a nie ma wszechobecnej beznadziei, lęku i brudu życia dwóch przyjaciół. Dziewczynę też dużo łatwiej polubić, kibicować jej losom, na które zdaje się mieć o wiele większy wpływ niż Arek i Kamil. Zupełnie inaczej potoczy się też ich życie, choć o tym czytelnicy muszą przekonać się już sami. Zdradzę tylko jedno: rozczarowało mnie zakończenie. W teorii, aby było kompletne, należy naturalnie przeczytać obie części książki. W praktyce wertowałem je w lewo i w prawo, szukając wskazówek, potwierdzeń lub zaprzeczeń, pola do interpretacji i pominiętych szczegółów. Nie wszystko znalazłem, przez co pozostał we mnie niedosyt. Jasne, wiem, nie może być tak, by jedna część zdradzała tajemnice drugiej, wszystko musi więc taplać się w sosiku niedopowiedzeń i tajemnicy. Niemniej… książkę oceniam wysoko za pomysł, ale ta ósemka byłaby jednak mocniejsza, gdyby cała historia kończyła się jaśniej.

Pierwsze zaskoczenie pojawia się już po otwarciu książki, ponieważ mamy tu do czynienia z ciekawym zabiegiem „2 w 1”. Na „Czarne ptaki” składają się dwie opowieści, które splatają się ostatecznie ze sobą, ale czytać można je niezależnie i w dowolnej kolejności ‒ nawet naprzemiennie po jedn...

Rozwiń Zwiń

Honor jest... cóż, honorna. Twarda. Zawzięta. Głęboko moralna. I uwielbiana przez podwładnych. Po doskonałej obronie systemu Basilisk staje się naturalnym wyborem na dowódczynię konwoju zmierzającego do systemu Yeltsin, kluczowego z punktu widzenia zbliżającej się wojny z Ludową Republiką Haven. Poselstwo, któremu przewodzi jej przyjaciel i mentor, admirał Courvosier, ma na celu podpisanie przymierza z władzami Graysona, jednej z planet układu. Jest tylko jeden problem – Honor jest kobietą, a na Graysonie kobiety nie mają żadnych praw...

Co gorsza, w układzie trwa religijna wojna. Jeśli mieszkańców Graysona można uznać za radykałów, to co powiedzieć o ich śmiertelnych wrogach z Masady, dla których są tylko przesadnie liberalnymi heretykami?

W drugim tomie przygód kapitan Honor Harrington (oraz jej wiernego treecata Nimitza!) wkraczamy w świat wielkiej polityki. W obliczu nieuchronnie zbliżającej się wojny zarówno Republika Haven, jak i Królestwo Manticore starają się pozyskać sojuszników i zająć jak najlepsze pozycje wyjściowe. Narracja prowadzona jest na ogół jednostronnie, ale w niektórych rozdziałach śledzimy fabułę z perspektywy Masady i sprzymierzonej z nią Haven, co jest interesującą nowością i jednocześnie zwiastunem rozbudowy tej koncepcji w kolejnym tomie, gdzie adwersarze otrzymują znacznie więcej przestrzeni na kartach książki.

Na razie jednak Honor po raz kolejny musi udowodnić tym, którzy ją lekceważą, ile naprawdę jest warta, broniąc honoru Jej Wysokości Królowej Manticore. Mamy tu do czynienia z rasową space operą, a więc i rozmach fabuły jest iście kosmiczny. Opisy uzbrojenia są szczegółowe, jego działanie konsekwentne, a przebieg starannie zaplanowanych bitew wciągający i realistyczny (jak na wydarzenia z odległej przyszłości, ma się rozumieć!). Nie brakuje także porażek i wzruszeń.

Dużym plusem jest to, że Weber trzyma się reguł naszkicowanego przez siebie świata. Nie wprowadza nagłych zmian w duchu deus ex machina. Stara się ująć wydarzenia w nadane mu ramy polityczne i kulturowe (choć z ich trwałością bywa różnie, o czym niżej).

Z minusów – Honor jest może nieco zbyt idealna, jak kapitan Picard ze „Star Treka”. Silnie zinternalizowane po setkach lat kurczowego przestrzegania tradycje ulegają zmianie pod wpływem kilku wydarzeń i spotkań, jakby kluczowe dla całej planety było przekonanie jednego człowieka, nie wszystkich mieszkańców. Ludowa Republika Haven, państwo teoretycznie totalitarne i wzorowane na satrapii, w rzeczywistości mocno przypomina klasyczną demokrację. To już chyba bliższa dyktaturze jest silnie klasowa i hierarchiczna monarchia Królestwa Manticore. Wydaje się, że Haven zyskałoby, gdyby autor poczytał kilka dzieł o historii i ustroju Związku Radzieckiego :).

Mimo to wady te są właściwie mało widoczne, przykryte wartko płynącą akcją, która skłania do przerzucania kolejnych stron. Honor nie da się nie lubić, a dzięki swojej wyjątkowej relacji z empatycznym i inteligentnym treecatem ta posągowa postać odzyskuje odrobinę człowieczeństwa. Dlatego czytelnik kibicuje Honor, z zapartym tchem śledząc, jak ponownie losy Wszechświata spoczywają w jej pewnych rękach. Dobra, wciągająca książka, która nie nuży pomimo sporej objętości.

Honor jest... cóż, honorna. Twarda. Zawzięta. Głęboko moralna. I uwielbiana przez podwładnych. Po doskonałej obronie systemu Basilisk staje się naturalnym wyborem na dowódczynię konwoju zmierzającego do systemu Yeltsin, kluczowego z punktu widzenia zbliżającej się wojny z Ludową Republiką ...

Rozwiń Zwiń

„Chłopki” zasłużenie zrobiły furorę. W kraju, który dotąd żył raczej wizją Polski szlacheckiej, a ludzie najchętniej doszukiwali się swoich herbowych korzeni, książka rozbudziła zainteresowanie życiem tych, którzy w literaturze byli raczej pomijani, którymi się nie chwalono. A jeśli już ich opisywano, to przez filtr „przyjezdnego”, człowieka z zewnątrz, zwykle inteligenta – nawet słynni „Chłopi” Reymonta nie oddawali pełnych realiów. Dlatego nagła i niespodziewana nawet dla samej autorki popularność „Chłopek” zastanawia, ale i cieszy, bo dzięki niej znaczna część społeczeństwa może przekonać się, że wyobrażenia na temat dawnej Polski, ukształtowane przez literaturę prezentującą los miejskiej biedoty, inteligencji i szlachty, mocno fałszowały rzeczywistość, pozbawiając ją wielce istotnej części. Brakowało głosu zwykłego człowieka, najwięcej zaś – kobiet, których los wiejski był zwykle najcięższy. Joanna Kuciel-Frydryszak im ten głos daje. Wiele osób, których wypowiedzi spotykamy na kartach książki, opowiada o swoim pochodzeniu już bez kompleksów, czasami wręcz z dumą i podziwem dla matek i babek, choć te swojego włościaństwa się niejednokrotnie wstydziły i niechętnie dzieliły się opowieściami z własnego życia, zmuszając potomków do jego żmudnej rekonstrukcji ze strzępów wiedzy.

Nie jest to bynajmniej lektura lekka, łatwa i przyjemna. Rzeczywistość bywała tak dojmująca, że dla co najmniej jednej bohaterki przymusowe roboty w Niemczech podczas II wojny światowej okazały się zmianą na lepsze (!), a wiele wspominało pracę „u bauera” jako czas, kiedy wreszcie mogły się najeść do syta. Listy rodzin proszących o zwolnienie dziecka z obowiązku szkolnego, by mogło zamiast tego jak najwcześniej i jak najwięcej pracować w polu lub na służbie, czyta się z ciężkim sercem. Bolą dramaty dziewczynek, które chciały i mogły się uczyć, wyrwać spod jarzma wiejskiej biedy, lecz z braku środków (a niekiedy ciemnoty, nakazującej „znać swoje miejsce”) im na to nie pozwalano. Jako „najmniej wartościowe” nie miały perspektyw, nie opłacało się w nie inwestować. Żal ściska z każdym kolejnym cytatem, zdaniem, z którego wybrzmiewa dziecięca rezolutność, inteligencja, bystry i żywy umysł, któremu odmówiono kształcenia, który skazano na sczeźnięcie w błocie wiejskiego gumna, jak sczeźli przed nim ojciec, matka, dziadowie i babki. Choć trzeba oddać sprawiedliwość matkom, bo jeśli ktoś, to najprędzej one szukały dla swoich dzieci odmiany losu, często upatrując jej w edukacji właśnie; to one często ciągnęły rodziny, one też były motorami zmian.

To książka o matkach i babkach. Mężczyźni przewijają się w niej gdzieś w tle, nieobecni, albo przeciwnie – jako centralna, acz zwykle niechlubna, postać w rodzinie. Często prymitywni, pijani, zacięci, bardziej zacofani i konserwatywni od żon, wysługujący się nimi, za to chętnie uciekający się do brutalnej siły, gdy trzeba było wymusić posłuch. Inicjatywa, troska w znakomitej mierze wychodziła od kobiet. One też z reguły pracowały najwięcej i najciężej, w polu i w domu.

Wartość „Chłopek” to historie, które mają nazwiska i twarze – wspomnienia konkretnych osób, bądź to samych bohaterek, bądź ich dzieci i wnuków. Lata 20. i 30. ubiegłego stulecia, najczęściej omawiane, to czas wielkich przemian. Pomimo piszczącej biedy i pokutującej, frustrującej ciemnoty postęp techniczny przynosi także realne zmiany na lepsze. Media – gazety, raczkujące radio – istotnie edukują lud, niosą mu wiedzę o rolnictwie, higienie, gotowaniu, prowadzeniu domu, a przy tym stanowią okno na świat, nawet jeśli przy tym sączą do głowy narodową ideologię. Kto ma otwartą głowę, uczy się i jeśli pilnie słucha, najczęściej poprawia swój byt, nierzadko spotykając się przez to z niechęcią czy wręcz wrogością otoczenia.

Współczesnego czytelnika zastanowić mogą podobieństwa pomiędzy ówczesnymi a dzisiejszymi postawami ludzkimi, mechanizmami, które przetrwały pomimo olbrzymich zmian w świecie. Ale warto także docenić, jak długą drogę przebyliśmy i jak wielkie możliwości dziś mamy w porównaniu z ludźmi, którzy ze swojej biedy mogli wyrwać się wyłącznie nadludzkim wysiłkiem, walcząc z własnymi rodzinami i środowiskiem.

„Chłopki” zasłużenie zrobiły furorę. W kraju, który dotąd żył raczej wizją Polski szlacheckiej, a ludzie najchętniej doszukiwali się swoich herbowych korzeni, książka rozbudziła zainteresowanie życiem tych, którzy w literaturze byli raczej pomijani, którymi się nie chwalono. A jeśli już ic...

Rozwiń Zwiń

Książka nominowana w 2010 roku do nagrody Bookera za „zapomniany rok” 1970 wydała mi się wielce obiecująca, szczególnie że okładka wabi nazwiskiem tłumacza, Jacka Dehnela, którego umiejętności językowe wysoko cenię i który zresztą – jak się okazało – był inicjatorem polskiego wydania.

No i rzeczywiście, jeśli chodzi o warstwę językową, „Jeździe” nie mogę niczego zarzucić. Napisana jest rytmicznie, w czasie teraźniejszym, który wraz z krótkimi zdaniami zwiększa dynamikę wypowiedzi – czyta się więc zachłannie, żeby jak najszybciej przekonać się, co się za chwilę stanie. I tu właśnie przychodzi małe rozczarowanie (a może całkiem duże?), ponieważ w książce Spark dzieje się dużo i mało zarazem. Owszem, to w latach 70. była powieść eksperymentalna, niemniej dzisiaj ta forma niekoniecznie jest już taka odkrywcza.

Przełomem w odbiorze „Jazdy” stał się dla mnie dopiero moment, kiedy zamiast jako spójnie rozwijającą się historię, która sprawiała wrażenie, jakby nie mogła się zacząć, potraktowałem ją jako swoisty prequel do kryminalnej zagadki. Nie jako opowieść samą w sobie, lecz zapis wydarzeń, niekoniecznie rządzący się prawidłami powieści. Bo w istocie mamy tu do czynienia z wprowadzeniem do zbrodni, która już się dokonała, o czym zresztą dowiadujemy się z okładki oraz napomknięć w tekście. Czytelnik podąża za Lise, młodą dziewczyną, której zachowanie wydaje się mu chaotyczne i całkowicie niezrozumiałe (przy czym moim zdaniem nie wszystkie jego powody wychodzą na jaw, co samo w sobie utrudniło mi odbiór książki; chyba że na przeszkodzie stanęły jakieś moje niedostatki intelektualne?) i którego zapowiadaną kulminacją jest śmierć.

Ogólnie rzecz biorąc, „Jazda” jest pozycją istotnie eksperymentalną – bohaterowie nie zawsze rozmawiają ze sobą, często prowadzą dwutorowe, tylko z rzadka krzyżujące się monologi. Ich motywy pozostają dla nas ukryte, zachowanie bywa sztuczne, nienaturalne. Ja wiem, to wszystko celowy zabieg, ale z dzisiejszej perspektywy ta powieść nie jawi mi się bynajmniej przełomową czy wybitną, choć zajmuje na tyle, abym uznał ją za ciekawą. Losy Lise, dokonywanie przez nią wybory, skłaniają, by mimo wszystko czytać dalej, czerpiąc przyjemność z języka i – było, nie było – niecodziennej formy.

Książka nominowana w 2010 roku do nagrody Bookera za „zapomniany rok” 1970 wydała mi się wielce obiecująca, szczególnie że okładka wabi nazwiskiem tłumacza, Jacka Dehnela, którego umiejętności językowe wysoko cenię i który zresztą – jak się okazało – był inicjatorem polskiego wydania.

No ...

Rozwiń Zwiń

Książki Jakuba Szamałka różnią się kierunkiem patrzenia. W jednych patrzymy wstecz, ku starożytności, w innych w ekran komputera, a w jeszcze innych w kosmos. Łączy je to, że w każdej patrzymy przede wszystkim w drugiego człowieka. To on jest źródłem tajemnicy, problemów, napięć, przeciwności, przygód i niebezpieczeństw. Nie inaczej jest w „Stacji”. Tak naprawdę mamy tu do czynienia ze starym i dobrze wszystkim znanym motywem bezludnej wyspy albo innej zamkniętej przestrzeni, w której wąskie grono ludzi zdane jest tylko na siebie. Zagadka to tylko pretekst, aby ukazać napięcia, dynamikę grupy, wzajemne tarcia, animozje i przeszłość. Zazwyczaj jest to trup, gdyż motyw „zapewne zastanawiacie się, dlaczego was tu zebrałem” najczęściej przewija się w kryminałach, ale za gwóźdź, na którym wisi fabuła, może posłużyć właściwie dowolne nietypowe zdarzenie, wytrącające akcję z utartych kolein. W tym przypadku jest to rutynowa wymiana amerykańskiej załogi na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej oraz zupełnie już nierutynowy tajemniczy wyciek amoniaku.

W ten mały, wiszący nad naszymi głowami, a nabrzmiały konfliktem światek dostaje się troje astronautów przybyłych do ISS na pokładzie „Dragona”, w tym nowa dowódczyni misji Lucy Poplaski. Już od pierwszego dnia musi mierzyć się z tarciami wśród amerykańsko-rosyjskiej załogi oraz z zewnętrznym zagrożeniem w postaci rozbłysku słonecznego, który zapoczątkowuje serię fatalnych zdarzeń. Atmosfera wzajemnych podejrzeń, oskarżeń, animozje wynikłe z dawno, zdawałoby się, minionej przeszłości oraz ze spraw skrzętnie zamiecionych pod dywan, a także wisząca nad tym wszystkim napięta atmosfera międzynarodowa (jest rok 2021 i Rosjanie zbierają już siły do ataku na Ukrainę) i wielka polityka składają się na nieustające poczucie zagrożenia i braku zaufania. Wspaniale poprowadzona fabuła trzyma w niepewności prawie do ostatnich stron książki, bohaterowie wydają się zbudowani z krwi i kości, choć należy odnotować, że nawet w tak szczupłym gronie występują postacie pierwszo- i drugoplanowe, przez co im dalszy plan, tym ich rysy są grubiej, mniej skrzętnie naszkicowane.

Wielką zaletą książki jest gruntowne przygotowanie autora. Mnie, jako laikowi, wydaje się, że Jakub Szamałek świetnie odrobił pracę domową, dzięki czemu nie serwuje nam ogólników, przypudrowanej czy wykreowanej przez science fiction wizji kosmosu, ale szarą codzienność naukowców na ISS, odmalowaną tak udatnie, że nietrudno ją sobie wyobrazić; być może specjaliści znajdą coś, do czego mogliby się przyczepić, ja natrafiłem tylko na jakiś nieistotny drobiazg, który zresztą wcale nie musi być błędem. Drugim plusem jest rozstrzygnięcie całej zagadki, napięcia wzbierającego przez wszystkie stronice książki – ale ćśś, nie zdradzam nic więcej.

Podsumowując, mamy tu świetnie napisany, trzymający w napięciu całkowicie ziemski sensacyjny kryminał w kosmicznej oprawie. Bez niedociągnięć – stąd moja ocena.

Książki Jakuba Szamałka różnią się kierunkiem patrzenia. W jednych patrzymy wstecz, ku starożytności, w innych w ekran komputera, a w jeszcze innych w kosmos. Łączy je to, że w każdej patrzymy przede wszystkim w drugiego człowieka. To on jest źródłem tajemnicy, problemów, napięć, przeciwno...

Rozwiń Zwiń