Aksel Sandemose

O książce tej dowiedziałam się po raz pierwszy po przeczytaniu reportażu Filipa Springera „Dwunaste: nie myśl, że uciekniesz”. Pojęcie prawa Jante budziło we mnie pewne nieokreślone skojarzenia i chciałam przekonać się, w jakim stopniu reprezentatywny jest „Uciekinier” w stosunku do szeroko pojętej kultury skandynawskiej: czy faktycznie otrzymam w nim obraz społeczeństwa egalitarnego, ale równocześnie represjonującego wszelkie przejawy indywidualizmu? Czy też może ten zbiór filozoficznych przemyśleń i osobistych historii jest tylko majaczeniem oszusta i bigamisty? Początek był obiecujący – historie z dzieciństwa Espena Arnakke, głównego bohatera, idealnie oddawały atmosferę życia w klaustrofobicznym środowisku małej duńskiej wioski. Zamieszczone w tekście pełne prawo Jante robi wrażenie. Niestety, dalej zostajemy wciągnięci w liczne przemyślenia autora na najróżniejsze tematy moralne, w tym problem morderstwa, które jest centralnym punktem życia Espena. Jestem pewna, że przeciętny czytelnik nie zgodzi się wielokrotnie z tezami stawianymi przez Sandemose, jednak na pewno zostanie zmuszony do zastanowienia nad nimi. Nie jest to lektura łatwa i przyjemna, ale nie żałuję poświęcenia na nią czasu. Stanowi na pewno interesujący obraz małego, konserwatywnego społeczeństwa i zawiera myśli, które mogły narodzić się w głowie osoby w takim społeczeństwie wychowanej. Warto też uświadomić sobie moc tej książki – z jednego, w całości fikcyjnego utworu narodził się stereotyp kulturowy, mit prawa Jante, który kojarzony jest przez ludzi na całym świecie.