Niegodni

Literatura skandynawska święci w Polsce prawdziwe triumfy. I to wcale nie jest efekt Literackiej Nagrody Nobla dla Jona Fossego. Nikt u nas nie czyta klasycznych powieści arabskich, ale jak w księgarni pojawi się nowy norweski kryminał, to tłumy walą drzwiami i oknami. Metaforycznie oczywiście, gdyż poziom czytelnictwa wciąż jest niski, a kupowanie książek przez internet to coraz powszechniejszy proceder.

I nie tylko ArtRage lubuje się w skandynawskich literatach (i martwych Chilijczykach). Wydawnictwo Marpress czy Wydawnictwo Poznańskie również co chwila drukują Szwedów, Norwegów i Duńczyków (ale i Finów, Estończyków czy nawet Łotyszów, którzy co prawda Skandynawami nie są, ale i o nich warto wspomnieć). Także Wydawnictwo Czarna Owca zerka w kierunkach północnych, serwując nam wiele zacnych kryminałów. Jest w czym wybierać.

Akcja powieści „Niegodni” Roya Jacobsena rozgrywa się podczas II wojny światowej, w jednej z najbiedniejszych dzielnic Oslo. Norwegia jest okupowana, ruch oporu próbuje zwalczać nazistów, a mieszkańcy – gnieżdżący się w jednopokojowych mieszkaniach – szukają możliwości przeżycia kolejnego dnia. Banda nastolatków – w obliczu bierności lub absencji dorosłych – przejmuje rolę żywicieli rodzin. Tym samym Carl, razem z kilkoma przyjaciółmi, zaczyna zdobywać pieniądze, aby wykarmić najbliższych. Najpierw sprzedają znalezione rowery i roznoszą gazety, a następnie angażują się w różne prace u Niemców. W międzyczasie przesuwają granicę własnej moralności i grasują po bogatszych dzielnicach Oslo, okradając opuszczone domy.

Ktoś mądry kiedyś powiedział, że nie mamy prawa oceniać zachowania ludzi podczas okupacji, gdyż oni zrobiliby wszystko, aby przeżyć. Jacobsen o tym wie i dlatego nie ocenia swoich bohaterów. On ich tylko opisuje, relacjonuje losy Carla, Olava i Roara, a także ich rodzin, gdyż wie, że funkcjonowanie ludności cywilnej w czasie wojny jest trudnym i bezwzględnym zadaniem. Każdy dzień to walka o przetrwanie. Wiedzieli o tym nasi (pra)dziadkowie i nasze (pra)babcie, wiedzą o tym bombardowani za naszą wschodnią granicą Ukraińcy.

Jacobsen podejmuje w swojej powieści wiele skomplikowanych tematów, niełatwych do jednoznacznej oceny. Pisze o szybkim dorastaniu w czasie wojny, trudnych (czasem wręcz niemożliwych) wyborach, presji związanej z przetrwaniem i codziennymi decyzjami, pierwszych miłościach i pierwszym alkoholu, niedostrzegalnym obłędzie oraz licznych próbach zrozumienia niejasnej rzeczywistości. Bohaterów obserwujemy na przestrzeni kilku (a nawet kilkudziesięciu) lat, dostrzegamy ich metamorfozy, skutki podjętych wcześniej decyzji. Jednocześnie autor pozostawia interpretację nam. Dzięki temu bardziej angażujemy się w opowiadaną historię i zastanawiamy się, co my byśmy zrobili w ich sytuacji.

„Niegodni” to naprawdę pasjonująca lektura, chociaż niełatwa. Rewelacyjny przekład Iwony Zimnickiej pozwala zanurzyć się w tej historii i docenić zamysł autora. Jacobsen często pozostawia historię w zawieszeniu, urywa ciekawy fragment, aby zostawić nas z własnymi myślami. Świadczy to o ogromnym zaufaniu do czytelnika, co osobiście bardzo cenię.

Książka Jacobsena to trudna pozycja, ale zdecydowanie warta wysiłku. Pokazująca szczerą prawdę, bez upiększania i sztucznych zdobników. Z chęcią sięgnę po inne pozycje tego autora, gdyż zdecydowanie przekonał mnie do siebie. Więcej takich dzieł.

Michał Wnuk