Ma być czysto

Debiut literacki o nastolatkach z prowincji – pełen autentyzmu, współczesnych realiów i zderzeń pokoleniowych. Cieplak trafnie oddaje język młodych ludzi, ich frustracje, emocje i pragnienia. To nie tylko historia o dorastaniu, ale też o społecznych nierównościach i braku komunikacji. Szczera, aktualna i ważna książka. Dla młodzieży i dorosłych — ku zrozumieniu.

Debiut literacki o nastolatkach z prowincji – pełen autentyzmu, współczesnych realiów i zderzeń pokoleniowych. Cieplak trafnie oddaje język młodych ludzi, ich frustracje, emocje i pragnienia. To nie tylko historia o dorastaniu, ale też o społecznych nierównościach i braku komunikacji. Szczera, aktualna i ważna książka. Dla młodzieży i dorosłych — ku zrozumieniu.

Oto propozycja opinii:

„Ma być czysto” Cieplak to książka, która przypadkiem wpadła mi w ręce – spodziewałem się zupełnie innej tematyki, ale ostatecznie… może być. Mocno młodzieżowa, momentami trochę naiwna, ale porusza ważne tematy i robi to całkiem sprawnie. Nie do końca moja bajka, ale da się przeczytać.

Oto propozycja opinii:

„Ma być czysto” Cieplak to książka, która przypadkiem wpadła mi w ręce – spodziewałem się zupełnie innej tematyki, ale ostatecznie… może być. Mocno młodzieżowa, momentami trochę naiwna, ale porusza ważne tematy i robi to całkiem sprawnie. Nie do końca moja bajka, ale da się przeczytać.

Bardzo ciekawy, ładny, nowatorski język. Czysta proza - a ma w sobie coś ze współczesnej poezji.

Bardzo ciekawy, ładny, nowatorski język. Czysta proza - a ma w sobie coś ze współczesnej poezji.

To ciekawy kontrast w zestawieniu z typowymi młodzieżówkami, które dominują na rynku.

To ciekawy kontrast w zestawieniu z typowymi młodzieżówkami, które dominują na rynku.

Szybko się czyta. Kupiłam realia fabuły i te wszystkie teksty nastolatek.

Szybko się czyta. Kupiłam realia fabuły i te wszystkie teksty nastolatek.

Moje pierwsze pytanie po odłożeniu tej książki (w trakcie czytania wątpiłam jeszcze w istnienie redakcji i korekty tekstu): czy nie było lepszej do Nagrody Conrada? Potem doczytałam, że o wyborze decyduje ilość nadesłanych głosów. Wszystko jasne?
Chciałabym napisać, że pasja do „dawania świadectwa” i głosu tym nie słyszanym (chwalebne) to jeszcze nie jest (dobra) literatura.
„Ma być czysto” z ambicjami dokumentu – utrwalenia obrazu życia tych nie-widzianych nie jest "nowym typem" prozy, jak chcieliby niektórzy. Ani A.Cieplak "nową Masłowską" co sugerują zachwyty nad językiem, który buduje tę powieść.

"Ma być czysto" to jednak książka ważna. Ważna, zwłaszcza w kontekście tego, co „rodzimi” (zawodowi) twórcy podsuwają „gimbazie” (która zaraz odejdzie w zapomnienie) albo jak o niej piszą, chcąc widzieć w 14, 15-latkach wciąż dzieci. A współczesność zazwyczaj nie pozwala im na bycie dzieckiem - tkwienie w beztrosce.

„Ma być czysto” opiera się na zderzeniu dwóch światów i „warstw społecznych: życia piętnastoletniej Oliwki, która opiekuje się młodszym rodzeństwem, „mieszka” z ojczymem w kamienicy scharakteryzowanej przez klatkę „pachnącą szczochami” i życia Julii – dziecka umownej (aspirującej) „klasy średniej”. Ta druga dziewczyna zostaje mało prawdopodobnie „przeprowadzona” do gorszej szkoły w pogoni za lepszą cenzurką na koniec gimnazjum.
Książka zadedykowana „Dziewczynom, o których mówi się źle” ma jeszcze inne bohaterki: Magdę (Magdo-Tata) – macochę Julii (w pokoleniowym rozkroku pomiędzy swoim partnerem a rocznikiem jego córki) i czarny charakter drugiego planu: Elę-Exelę, stereotypową rozwiedzioną „ex”żonę – tyranizującą matkę Julii. Są jeszcze dość pośpiesznie i topornie nakreślone sylwetki trzeciego planu: koleżanki-intrygantki z gimnazjum („Airmax-iary),nieobecna matka Oliwi przybywająca z „NRD” (Niemieckiego Raju Dziadków i Babć),„na miejscu” jedynie dzięki kolejnym przypadkowym (?) ciążom, zaradna babka, wyluzowana Ania – pracowniczka MOPSu (okołotrzydziestolatka, koleżanka Magdy).
Obok nich , trochę z innych światów, przybywają chłopcy, chłopacy, mężczyźni (?) – czyli Ci więksi i starsi.
„W ma być czysto” od wszechwiedzącego narratora (skoro to „literatura” odklejam go od doświadczeń zawodowych i życiowych autorki – pracowniczki świetlicy Krytyki Politycznej) dostajemy opowieść o zderzeniu różnych światów: płci, „klas społecznych”, pokoleń, „stanu cywilnego” (żony – mężowie, partnerki – partnerzy/konkubiny - konkubenci)

Dostajemy przemyślenia o współczesnych rodzinach, rozwodach, ex-żonach, modelach życia i pracy, o tym, co publiczne i prywatne, o kryzysie sprawiedliwości i solidarności społecznej, o mechanizmach segregacji ekonomicznej i kulturowej.

Do tego okruchy folkloru „gimbazy” i „tych, gdzieś tam” z marginesu, piosenki, gry, wyzwania, rys środowiska i czasu, do którego najczęściej „dorośli” nie mają dostępu. Do tego przypadkowa inicjacja (koniecznie do zaliczenia),ciąża urojona (albo i nie),echa obelgi pt. „gej” (bo ma fryzurę a la Bieber),trawa, Żubrówka, dopalacze, faszyzujący Karol raz onieśmielony „cudowną-dziewczyną-nie-dla-niego”, raz „nowy patriota” gardzący kobietami – karykaturalny gwałciciel, który nie może się zdecydować czy jest „z natury zły” czy totalnie niedojrzały i zagubiony. I bardzo istotne: lajki, Snap, „wirtualna” rzeczywistość, która jest „tą bardziej”. Wcale nie równoległą, tylko tą ważniejszą.

Bohaterowie i ich losy to okazje do diagnoz „frakcji MOPSiaków” i reszty zasobnego świata odwróconego … tyłem (subtelnie rzecz ujmując).
Tak jak piętnastolatkowie prowadzą „życie publiczne” w różnych sieciowych kanałach, tak „Ma być czysto” postanawia je raz jeszcze – przefiltrowane i podrasowane – upublicznić. Dać znak czasu (dziś już przeszłości). I to nie dla nastolatków. Ale dla tych co „poza”, „z boku”, „z góry” i „z dala” drabiny społeczno-ekonomicznej. Po co?

Moje pierwsze pytanie po odłożeniu tej książki (w trakcie czytania wątpiłam jeszcze w istnienie redakcji i korekty tekstu): czy nie było lepszej do Nagrody Conrada? Potem doczytałam, że o wyborze decyduje ilość nadesłanych głosów. Wszystko jasne?
Chciałabym napisać, że pasja do „dawania świadectwa” i głosu tym nie słyszanym (chwalebne) to jeszcze nie jest (dobra)...

Książka mi się nie spodobała.
Nie było lukru, owszem, były tanie składniki, trochę na siłę dobierane i wrzucane do ciasta: powyjmowane z ust nastolatków cytaty, tytuły piosenek, których słuchają, zwroty i wyrażenia włożone w tak prymitywny kontekst, że nie wydało mi się zbyt dużą trudnością rozszyfrowanie języka bohaterów. Składniki zostały dobrze wymieszane, według niezbyt wyrafinowanego przepisu, powstało ciastko, można się było nim najeść, ale nie było smaczne. Nie był to żaden rarytas literacki. Lukier też można dobrze i efektownie skomponować. A tego tu zabrakło. Była historia i za to plus, opowiedziana bardzo trzeźwym okiem, ale nieczułym. Nie moim. Trudno było polubić bohaterów. Może tylko Rychu wzbudził sympatię. Dobry początek. Pierwszy rozdział. A potem już słabiutko. Historia napisana lekko, zbyt powierzchownie, bez refleksji. Łatwo krytykować, tendencyjnie rozśmieszyć, ale z wejściem głębiej w problem czy w postać Anna Cieplak ma już problem. I nie mam tu na myśli tylko tej pozycji. Porównania są szkolne, proste, jak źle ubita śmietana, jeśli pozostać przy cukierniczych porównaniach. Nie jest puszysta. Są na siłę, niezgrabne i żałosne. Od pisarza wymagam dużo więcej niż powierzchownego acz trafnego i wartkiego opisu rzeczywistości. Miało być czysto, a poczułam się obrzucona takim literackim błotkiem.

Książka mi się nie spodobała.
Nie było lukru, owszem, były tanie składniki, trochę na siłę dobierane i wrzucane do ciasta: powyjmowane z ust nastolatków cytaty, tytuły piosenek, których słuchają, zwroty i wyrażenia włożone w tak prymitywny kontekst, że nie wydało mi się zbyt dużą trudnością rozszyfrowanie języka bohaterów. Składniki zostały dobrze wymieszane, według niezbyt...

Ma być czysto… Ładnie, radośnie i efektownie – niczym na fotkach kompulsywnie wrzucanych na Instagrama czy Facebooka. Bez skazy. W tym przedziwnym czasie pomiędzy dzieciństwem, a dorosłością. Kiedy wszyscy oczekują od człowieka, że już będzie w miarę ogarnięty. Będzie wiedział, co chce w życiu robić. A on? On po prostu chce być "fajny" w oczach rówieśników. Przy okazji robiąc mnóstwo głupot, aby tylko uchronić się przed ewentualnym wykluczeniem.

Anna Cieplak, w swoim debiucie prozatorskim, zanurza się w ten świat. Bez pudrowania i owijania w bawełnę, zabiera nas w podróż przez splatające się historie dwóch piętnastolatek. W sam środek tego zagęszczenia kompleksów, oczekiwań, obaw, starań oraz huśtawek emocji. W głąb codzienności niegdysiejszej "gimbazy" – gdzie trzeba pilnować siebie samego, jak "zmiany profilowego co najmniej raz na trzy tygodnie"*, gdyż status towarzyski zależy w głównej mierze od tego, jak się człowiek prezentuje w mediach społecznościowych.

Lajki, hasztagi i małomiasteczkowy blichtr. Seks, drugs & inne używki. Szare, zaniedbane blokowiska vs. osiedla domków jednorodzinnych. Patchworkowe rodziny. Nierówności społeczne. Niesprawiedliwość instytucjonalna... oraz dwie dorastające dziewczyny.

Oliwka – z domu, w którym nigdy "się nie przelewało". Zaprawiona w bojach o swoje. Z matką od lat pracującą za granicą i ojczymem, który w mieszkaniu bywa rzadko. Z dwojgiem młodszego rodzeństwa, którymi ktoś przecież musi się zająć… i kuratorem sądowym wpadającym na inspekcje.

Julka – dziewczyna "z dobrego domu". Delikatna i niepewna siebie. Niby mieszkająca z neurotyczną matką, o wygórowanych ambicjach, a tak naprawdę większość czasu spędzająca z ojcem i macochą, w ich domku w "lepszej" dzielnicy Ząbkowic. Hołubiona i materialnie zaopiekowana.

Przyjaciółki…
Czy taki tandem może działać?

W gimnazjalnej rzeczywistości nastawionej na pokaz. Wśród pozerstwa podszytego strachem przed śmiesznością. Na rollercoasterze - od poekscytowania do rezygnacji, od nadziei do rozpaczy. Kiedy wszyscy wokół wydają się być tacy ogarnięci, tacy spoko - więc dlaczego nie ja? I jakoś nie przychodzi dziewczynom do głowy, że "inni" mają takie same społecznościowe "działy promocji i reklamy", jak ich własne.

I tu właśnie mam problem z całą historią. Chaos jaki dziewczyny mają w głowach, ich sposób rozumowania oraz decyzje, jakie podejmują w jego wyniku. Ufff… Starałam się być wyrozumiałą wobec tych nastoletnich huraganów: emocji, hormonów i kompleksów, mając gdzieś w pamięci własne, nienajmądrzejsze wyskoki z tego okresu życia, ale jednak – nie potrafię wykrzesać z siebie jakieś większej sympatii wobec żadnej z bohaterek.

Po prostu nie.

Z drugiej strony, nie mnie oceniać, gdyż mój punkt odniesienia jest mało adekwatny wobec warunków, w jakich im przyszło dorastać. Ja miałam to SZCZĘŚCIE, że byłam piętnastolatką w erze przedsmartfonowej. Jak się człowiek wygłupił, to wiedzieli o tym tylko świadkowie. A jeśli już fama poszła dalej, to miała zasięg niewielki i raczej krótkotrwały. Dziś każdy nastolatek nosi w kieszeni urządzenie nagrywające - audio/video. Istnieje stała i całkiem realna groźba, błyskawicznego stania się pośmiewiskiem całej szkoły, osiedla, miasta…

To ciągłe bycie na świeczniku. Brak prywatności. Permanentna inwigilacja. Stała czujność, aby się nie zbłaźnić. Brrr… Nie zazdroszczę.

Natomiast, wracając do meritum, książka swego czasu narobiła sporo szumu. W 2017 roku zgarnęła trzy prestiżowe nagrody literackie: Conrada, Gombrowicza oraz Gdynię. Jest intrygująca nie tylko ze względu na tematykę, poniekąd uświadamiającą i otwierającą oczy w kwestiach problematyki dorastania smartfonowej młodzieży, ale również z uwagi na język, jakim jest napisana. W podwórkowo/chodnikowo/szkolnej narracji. Przyznam, że nie raz musiałam sprawdzać, o co tutaj chodzi(?!)

Kolejna lektura dobitnie uzmysławiająca, jak szybko mija czas. W jakim zawrotnym tempie zmienia się świat. I mimo, że właściwie marzenia, pragnienia oraz wewnętrzne potrzeby młodych ludzi opisywanych przez Annę Cieślak, w ogóle nie różnią się od tych, jakie miały nastolatki w poprzednich dekadach, to warunki zewnetrzne oraz możliwości, są już diametralnie inne.

Właśnie! Czy książka sprzed ośmiu lat nie zdążyła się już nieco zdezaktualizować?

Zobaczymy.
Ani się obejrzę, a sama będę miała w domu nastolatka.

Strach się bać.


- - - - - -
*Anna Cieplak, "Ma być czysto", [e-book - ePUB], Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2016


__________________________________
Opinia zamieszczona również na moim fb "Molica K."
(https://www.facebook.com/ksiazkowa.molica)

Ma być czysto… Ładnie, radośnie i efektownie – niczym na fotkach kompulsywnie wrzucanych na Instagrama czy Facebooka. Bez skazy. W tym przedziwnym czasie pomiędzy dzieciństwem, a dorosłością. Kiedy wszyscy oczekują od człowieka, że już będzie w miarę ogarnięty. Będzie wiedział, co chce w życiu robić. A on? On po prostu chce być "fajny" w oczach rówieśników. Przy okazji...

Książka porusza ważne tematy: niedostosowanie społeczne, uzależnienia, strach przed odrzuceniem, wykorzystywanie nieletnich, patchworkowe rodziny i wiele innych. Ale czy poruszyła mnie? Niekoniecznie.
Jest dosyć zgrabnie napisana i czytało się ją dobrze. Nie czułam jednak szczególnej sympatii do żadnej postaci. Oliwka i Julia wręcz drażniły mnie swoim zachowaniem. Albo jestem za stara na rozumienie problemów nastolatek, albo to przez fakt, że jestem z rocznika, który etap gimnazjum ominął.

Książka porusza ważne tematy: niedostosowanie społeczne, uzależnienia, strach przed odrzuceniem, wykorzystywanie nieletnich, patchworkowe rodziny i wiele innych. Ale czy poruszyła mnie? Niekoniecznie.
Jest dosyć zgrabnie napisana i czytało się ją dobrze. Nie czułam jednak szczególnej sympatii do żadnej postaci. Oliwka i Julia wręcz drażniły mnie swoim zachowaniem. Albo...

Szybko się czyta!

Szybko się czyta!