-
Artykuły
Wielka Wiosenna Wyprzedaż w Matras.pl: tysiące książek nawet 80% taniej
2 -
Artykuły
Jon Frederickson i jego książka „Kłamstwa, którymi żyjemy”, czyli o poznaniu samych siebie oczami psychoterapeuty
2 -
Artykuły
Czytelnicy wybrali Książki Roku 2025. Oto zwycięzcy
99 -
Artykuły
Czytamy w weekend. 13 marca 2026
512
-
Patronat LC -
Patronat LC
Samodzielne powieści fantasy – gatunek zagrożony
Zajrzyjcie do zapowiedzi. Bywają miesiące, gdzie każda interesująca pozycja fantastyczna to kolejna odsłona jakiegoś monumentalnego cyklu. Na polu science fiction nie brakuje historii, które autor zamknął w pojedynczej książce, za to przy fantasy poszukiwanie takiej powieści przypomina polowanie na jednorożca.
Takiemu stanowi rzeczy winne są pieniądze, a także pierwszy wydawca „Władcy pierścieni”. Zacznijmy od tego drugiego: jak pewnie wiecie, profesor Tolkien traktował swoje dzieło jako jedną dużą opowieść i pisząc ją myślał o wydaniu całości w jednym tomie. W latach 50. ubiegłego wieku problemem były jednak papier, a dokładnie jego niedobór, ale i cena, za jaką trzeba by było sprzedawać taką cegłę. Po burzliwej dyskusji z wydawcą ostatecznie podjęto decyzję publikacji „Władcy…” w formie trylogii – z pewnością nikt wtedy nawet nie przypuszczał, że piętno takiego podziału opowieści uformuje fantasy na zawsze.
Bo jeżeli ktoś myśli o napisaniu historii fantasy z rozmachem, to koniecznie chce trylogii. Bo to naturalna forma dla takiej literatury, której ewolucja polega co najwyżej na multiplikowaniu – pojawiają się cykle pięcio-, sześcio-, siedmio- czy dziewięciotomowe. George R.R. Martin niedawno dał wydawcom i agentom wyraźny sygnał: im większe, tym lepsze.
A pieniądze? Sprawa jest oczywista: jeżeli już masz wyłożyć górkę kasy na wypromowanie nowego autora (a to zawsze olbrzymi wysiłek), to chcesz potem jak najdłużej czerpać zyski z ewentualnego sukcesu. To bodajże Adrian Tschaikovsky, którego „Cienie pojętnych” to na chwilę obecną aż 11 tomów, powiedział mi, że agent zainteresował się jego twórczością tylko dlatego, że ten pokazał mu od razu gotowych kilka powieści. Szaleństwo! Fantasy jest o wiele bardziej komercyjnym gatunkiem, niż SF, dlatego działają na nie zupełnie inne siły rynkowe – agenci są wpatrzeni w listy bestsellerów, starają się chwytać trendów, dlatego często bez trylogii czy nawet dłuższego cyklu nie ma co się do nich zgłaszać.
Taki stan rzeczy ma też oczywiście pozytywne strony, bo wiele jest przypadków kreacji tak bogatych, że w jednej książce nie szło by ich zmieścić, i historii tak rozbudowanych, że potrzeba kilku milionów znaków, by je opowiedzieć – przykładem rodzime „Opowieści z meekhańskiego pogranicza” Roberta M. Wegnera, czy „Pieśń Lodu i Ognia” Martina właśnie. Gdyby nie koniunktura na monumentalne historie, tego typu sagi omijano by szerokim łukiem, jako zbyt ryzykowne przedsięwzięcia.
Jeszcze częściej trafiają się jednak opowieści na siłę rozbite na trzy części, które swobodnie można by opisać oszczędniej, a które w efekcie są przegadane. Przykład? „Trylogia czarnego maga” Trudi Canavan – przecież ta sama autorka w „Uczennicy maga”, samodzielnej powieści, opowiedziała dokładnie tę samą historię, tyle że krócej i zmieniając niektóre szczegóły oraz imiona bohaterów! Można? Można! To po co była trylogia i nieustanne paplanie Sonei? Bo pisząc fantasy trzeba pisać trzytomowe opowieści.
Czy jesteśmy więc skazani na coraz dłuższe serie? Tak. Przyszłość rynku popularnych książek widzimy zresztą już dzisiaj: podobnie jak Uniwersum Metro 2033, zacznie powstawać coraz więcej dzielonych światów, z mnóstwem autorów, którzy niczym w fabryce będą wypuszczać kolejne odsłony bestsellerowych historii. Dlatego warto cenić tych twórców, którzy – w takich rynkowych realiach – decydują się jeszcze na tworzenie fabuł zamkniętych między dwiema okładami książki.
#####
Oto wybitne przykłady z ostatnich lat. Zwróćcie uwagę na brak na liście pozycji spod znaku heroic fantasy – takie historie powstają już niemalże wyłącznie jako fragmenty monstrualnych opowieści, rozpisanych na kilka czy kilkanaście tomów.
Niespodziewane arcydzieło. Erin Morgenstern, wielka fanka serii o Harrym Potterze, gdy opowieść o nim dobiegła końca, rozżalona postanowiła sama napisać podobną historią. Cóż, nie wyszło. W tym sensie jednak, że poza występowaniem magii i XIX-wieczną Anglią, jej „Cyrk nocy” nie ma z prozą J. K. Rowling nic wspólnego. Nie przeszkadza to mu jednak być jedną z najlepszych powieści fantastycznych ostatnich dekad.
W szerokim rzucie, „Cyrk nocy” to romans. Z tych dobrych, nie ckliwych czy kiczowatych. Tak naprawdę jest to jednak olśniewająca bogactwem wyobraźni wizja niezwykłego magicznego pojedynku, rozgrywana w jedynej w swoim rodzaju scenerii tytułowego cyrku. Wspaniały klimat, piękny język i nieustannie zaskakująca fabuła, pełna żywych, angażujących postaci. Ja się w tej opowieści zakochałem.
Najlepsza fabuła, jaka wyszła spod klawiatury naszej rodaczki. Tak, czytałem „Siewcę wiatru” i inne opowiadania anielskie, wiele z nich było wybitnych, żadna z tych historii nie może jednak równać się z opowieścią o podróży przez świat jakuckich wierzeń.
Proza Kossakowskiej nie ma tu słabych punktów. Tło jest jeszcze bardziej zajmujące, niż w historiach anielskich, bo z racji małej popularności kultury Jakutów nad Wisłą, niemalże wszystko jest tu dla nas nowością – nasza wyobraźnia zyskuje tu możliwie najbogatszą pożywkę. Do tego naszymi przewodnikami są niesamowicie sympatyczne i ciekawe postacie, akcji jest mnóstwo, a zakończenie… zakończenie i wyjaśnienie genezy Rudej Sfory to błysk geniuszu, który nadaje całej tej opowieści niezwykły, uniwersalny wymiar.
Nawet pisząc te słowa nabieram ochoty, by po raz wtóry, po latach, wrócić do tego świata.
Miéville to twarz nurtu zwanego New Weirdem, a jego najbardziej rozpoznawanym dziełem pozostaje „Dworzec Perdido” i w ogóle trylogia „Nowe Crobuzon”. Ja najwyżej cenię jednak „Miasto i miasto”, bo to najodważniejsza, oparta na najbardziej niezwykłym pomyśle powieść fantasy ostatnich lat.
Wyobraźcie sobie, że dwa miasta zajmują tę samą przestrzeń. Ich mieszkańcy zdają sobie z tego sprawę, nie mogą jednak zauważać siebie nawzajem, nie mogą dostrzegać ani budowli ani samochodów z tej drugiej metropolii; jeżeli ktoś złamie tę zasadę, ściga go demoniczna Przechodzeniówka. Teraz więc wyobraźcie sobie, że policjant z jednego miasta znajduje trupa mieszkańca z drugiego miasta. Oto początek najbardziej niezwykłego kryminału naszych czasów.
Sam fakt, że Miéville udźwignął tę historię sprawia, że zasługuje on na uznanie. Brytyjski pisarz zrobił jednak więcej, rozwijając ten szalony koncept z każdą stroną, obudowując go zajmującą fabułą i karmiąc czytelników niezwykłymi szczegółami swojej kreacji. Arcydzieło.
Wyrzut sumienia polskiej fantastyki – powieść godna każdego wyróżnienia, która nie otrzymała żadnego. Historia niezwykle dojrzała, wychodząca z ogromnej znajomości gatunku, a także uznania dla dzieł Ryszarda Kapuścińskiego. „Trzeci świat” to reportaż z fantastycznego świata, jednocześnie zajmująca i pełna akcji fabuła, jak i esej na temat samego gatunku, jego schematów i głównych motywów.
Pamiętam jeszcze swój zachwyt, gdy przewracałem kolejne strony, zdziwienie, że da się tak połączyć historię z komentarzem gatunku, w którym się pisze. I zazdrość, że Maciej Guzek jako pierwszy wpadł na pomysł tej formy reportażu.
#####
W sumie mam mieszane uczucia, polecając Wam tę książkę, ponieważ mimo iż bardzo ją cenię, uważam, że nakręcony na jej podstawie serial BBC jest jeszcze lepszy. To opowieść o XIX-wiecznej Anglii, w której niegdyś magia była na porządku dziennym, obecnie zaś jest tylko przedmiotem badań teoretycznych grupek snobów. To historia powrotu magii, co dzieje się za sprawą dwóch tytułowych bohaterów, a także jej wykorzystania w wojnach z Napoleonem.
Choć Clarke w największym stopniu napisała chyba jednak opowieść o Anglii, dżentelmenach i ówczesnej elicie społecznej, o jej kuriozalnych zwyczajach i zadęciu. Zajmujące, ale nie porywające – tak naprawdę do lektury przykuwa magia, jej historia, legenda wokół Króla Kruków i intryga z pewnym magicznym stworzeniem w tle.
Serial jest lepszy, bo skupia się właśnie na tych ostatnich elementach, oddestylowując wątki o arystokracji, wystawnych obiadach, rozgrywkach i balach. Jednocześnie pozostaje wierny oryginałowi.
Niemniej sama książka (w Polsce niedawno ukazało się wydanie jednotomowe) również jest interesująca.
Na listę trafiła żona, nie pominiemy więc również męża. Popularny dzięki serii „Pan Lodowego Ogrodu” Grzędowicz, między publikacją kolejnych tomów swojego flagowego cyklu, zaserwował nam rozwinięcie historii rozpoczętej opowiadaniem „Obol dla Lilith”. Tak właśnie powstał „Popiół i kurz”, czyli napisana hipnotycznym językiem historia o demonach, ludzkich duszach i ich przewoźniku, takim Charonie, nazywanym tutaj psychopompem.
To unikatowa kreacja, misternie skonstruowane zaświaty, pełne tajemnic i niezwykłych stworzeń – wszystko opisane zaś przez jedno z najlepszych piór rodzimej fantastyki. Wprawdzie moim faworytem pozostaje „Ruda Sfora”, niemniej Jarosław Grzędowicz nie odstaje za bardzo od swojej lepszej połowy (tym bardziej, że jego zbiór „Księga jesiennych demonów” to arcydzieło grozy i dla mnie jego najbardziej udana publikacja).
Lubię baśnie dla dorosłych. Zarówno retellingi znanych historii, w których króluje Neil Gaiman, jak i po prostu historie napisane w ten charakterystyczny sposób, tym specyficznym stylem, skierowane ni to do młodzieży, ni to do dorosłych. To trudna sztuka, znalezienie tego złotego środka, dlatego niewielu się ona udaje: oprócz Gaimana wymienić możemy tutaj choćby świetną Catherynne M. Valente, ale też Johna Connolly’ego.
Dziwna sprawa: autor kryminałów i thrillerów nagle postanowił napisać mroczną baśń. Efekt, „Księga rzeczy utraconych”, jest bardziej niż zadowalający – znajdziemy tu grozę, niesamowitą atmosferę, magię, a także to coś, co sprawia, że nowa historia przywodzi na myśl te klasyczne, mimo iż ich nie powiela.
Uwaga: ta powieść bardziej pasuje na półkę „horror”, niż „baśnie”.
Trochę oszustwo, dlatego daję tę pozycję na koniec. Jest to w pełni samodzielna fabuła, bo jako taka powstała w głowie Gartha Nixa i jako taka została spisana. To historia tytułowej dziewczyny, córki nekromanty, a w zasadzie maga-łowcy nekromantów i stworów, które przedzierają się do naszego świata zza bram Śmierci. Takich jak on ludzie nazywają Abhorsenami.
Sabriel wychowuje się jednak poza Murem, który oddziela magiczne Królestwo od zwykłego, pozbawionego czarów świata. W rodzinne strony wrócić musi dopiero, gdy dociera do niej wieść o prawdopodobnej śmierci ojca, a raczej jego porwaniu do krainy śmierci, z której tylko ona może go wyrwać. Dalej mamy już oparta na klasycznym schemacie opowieść o niespodziewanym bohaterze, który musi mierzyć się z groźnymi przeciwnikami, na bieżąco ucząc się nowego fachu – i mimo oparcia na znanej linii fabularnej, czyli tak zwanym queście, dostajemy oryginalną historię, która rozgrywa się we wspaniałym świecie. To opowieść o śmierci i stracie, która zachwyca podejście do tematu i narosłą wokół niego kreacją całego świata i fachu Abhorsenów. W książce „Sabriel” otrzymujemy zamkniętą historię.
Po latach jednak Nix, skuszony sukcesem książki i namówiony przez agenta oraz fanów, dopisał kolejne odsłony sagi, rozwijając fabułę z Sabriel. Kolejne książki w serii również są ciekawe, zwłaszcza „Abhorsen”, ta pierwsza pozostaje jednak najlepszą.
Osiem pozycji. Mało, jeżeli porównać do ogólnej liczby publikowanych książek fantasy. Każda z tych powieści warta jest jednak dziesięciu albo i dwudziestu poślednich fabuł.
komentarze [40]
Czasami to wina wydawcy, że chcą z pojedynczej powieści fantastyki/SF zrobić serię/cykl itp. vide Tolkien i Władca Pierścieni.
Czytelnicy oznaczyli ten post jako spam
