„To tylko eksperyment” - etyka w eksperymentach naukowych na przykładzie Stanfordzkiego eksperymentu więziennego P. Zimbardo

Konieczność ujednolicenia norm etycznych w badaniach naukowych wywodzi się z różnych sposobów definiowania przez badaczy tego, co jest etyczne, a co nie. Jako, że pionierów poznaje się po ilości strzał w ich plecach, nowatorskie podejście do metodologii eksperymentów psychologicznych w ubiegłym wieku wzbudziło wiele emocji i kontrowersji, spotkało się również z zarzutami łamania zasad etycznych – wystarczy wspomnieć eksperyment J. Watsona na 11-miesięcznym Albercie (wywołowanie emocjonalnej reakcji warunkowej – strachu – na widok białego szczura) czy badania prowadzone w latach 1961 – 1962 przez S. Milgrama dotyczące ulegania naciskom autorytetów i dopuszczania się czynów niemoralnych czy zbrodniczych (uczestnicy odgrywający role „nauczycieli” razili prądem „uczniów” popełniających błędy). Jednak najsłynniejszym eksperymentem psychologicznym jest niewątpliwie Stanfordzki eksperyment więzienny, przeprowadzony w 1971r. przez prof. Philipa Zimbardo – doświadczenie to należy do najbardziej kontrowersyjnych w psychologii, nie tylko z powodów etycznych, ale również przez istotność tego zagadnienia w świecie rzeczywistym.

Krótki opis eksperymentu

Eksperyment ten polegał na odegraniu przez grupę wyselekcjonowanych ochotników ról „strażników” i „więźniów” przez okres dwóch tygodni. Przeprowadzony został pomieszczeniach Wydziału Psychologii Stanford University ucharakteryzowanych na więzienne cele, natomiast dyrektorem więzienia został kierujący projektem prof. P. Zimbardo.
Eksperyment przerwano po 6 dniach z powodu utraty kontroli nad patologicznymi zachowaniami jego uczestników – uznano, że drastyczna przemoc psychiczna stosowana przez „strażników” wobec „więźniów” stanowi zagrożenie ich bezpieczeństwa i zdrowia.

Niejednoznaczność etyczna eksperymentu więziennego

Czy powinno się zaniechać badań, jeśli mogą one zostać uznane za nieetyczne? Eksperymentowi Zimbardo wytykano nie tylko złamanie norm etycznych, ale także błędy metodologiczne; także on sam w udzielanych później wywiadach przyznał rację krytykom, uznając badanie za nieetyczne, dodająć także, że nie powinno być ono powtarzane. W „Efekcie Lucyfera” pisze: „Tak, (…), to rzeczywiście było potworne, że pozwoliłem na wyrządzenie takich krzywd tym niewinnym chłopcom. Nie dlatego, że ja sam traktowałem ich źle, ale dlatego, że nie przeciwdziałałem znęcaniu się nad nimi”.
W eksperymencie więziennym został złamany szereg zasad etycznych, sformułowanych przez Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (APA) w dokumencie „Ethical principles of psychologist and code of conduct”.
Ponieważ badacze nie przewidzieli tak skrajnych reakcji uczestników biorących udział w badaniu (patologiczne zachowania „strażników” oraz ogromny psychiczny i fizyczny dyskomfort „więźniów”), badani nie zostali dostatecznie poinformowani, co właściwie może ich czekać podczas eksperymentu, w którym praktycznie niewidoczna była granica między eksperymentem a prawdziwym pobytem w więzieniu. Uczestników nie poinformowano również o tym, że zostaną aresztowani przez policję, zatem część z nich miała wątpliwości, czy aresztowanie miało miejsce ze względu na realnie popełnione przestępstwo czy rozpoczęcie eksperymentu. Inną kwestią budzącą wątpliwości jest funkcja prof. Zimbardo podczas badania – nie zachował on odpowiedniej i oczekiwanej od badacza neutralności, ponieważ nie tylko nadzorował eksperyment, ale brał w nim udział, odgrywając rolę dyrektora więzienia. Co więcej, Zimbardo może być krytykowany za stosowanie manipulacji wobec więźnia, który chciał zrezygnować z udziału w eksperymencie – naukowiec wmawiał mu, że nie może zrezygnować, gdyż potrzebuje pieniędzy oferowanych w zamian za udział w badaniu, a ponadto oferował mu rolę „szpiega”.
Jednak najbardziej oczywistą zasadą etyczną, która została złamana, są niedogodności przysporzone uczestnikom badania – narażenie ich na stres, lęk, ból i wstyd nie jest akceptowane w środowisku naukowym pod żadnym pozorem.

Jak zachować złoty złoty środek?

Pozostaje jednak pytanie – jak można przeprowadzić tego typu eksperyment w możliwie najbardziej odpowiadający rzeczywistości sposób, bez dyskomfortu psychicznego jego uczestników? Przecież Stanfordzki eksperyment więzienny jest uważany za jeden z najważniejszych z nurtu psychologii dobra i zła, a jego wyniki potwierdzają, że to właśnie czynniki oraz sytuacja determinują zachowanie człowieka, mogąc uczynić z niego bezdusznego oprawcę. Badania Zimbardo pozwalają na spojrzenie z innej perspektywy na wydarzenia ubiegłego wieku – holokaust, terroryzm, masowe mordy. G. Herling-Grudziński pisał przecież w „Innym świecie”, że „człowiek jest ludzki w ludzkich warunkach”. Jak zatem zachować złoty złoty środek pomiędzy dobrem badania naukowego a dobrem człowieka?

„To tylko eksperyment” - etyka w eksperymentach naukowych na przykładzie Stanfordzkiego eksperymentu więziennego P. Zimbardo

Konieczność ujednolicenia norm etycznych w badaniach naukowych wywodzi się z różnych sposobów definiowania przez badaczy tego, co jest etyczne, a co nie. Jako, że pionierów poznaje się po ilości strzał w ich plecach, nowatorskie podejście do...