lubimyczytać
Wokół książki
Aktualności
„Księgi Jakubowe” wybrane Książką 25-lecia. „Pod podszewką tolerancyjnej Polski”

„Księgi Jakubowe” wybrane Książką 25-lecia. „Pod podszewką tolerancyjnej Polski”

04.02.2025

„Księgi Jakubowe” Olgi Tokarczuk zwyciężyły w organizowanym przez „Gazetę Wyborczą” plebiscycie „Książka 25-lecia”. Opus magnum noblistki uznano za powieść, która rozsadziła mity i doprowadziła do dyskusji, wzburzając „obrońców fałszywie pojmowanej tradycji”.

„Księgi Jakubowe” wybrane Książką 25-lecia. „Pod podszewką tolerancyjnej Polski”

John Sears/Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Plebiscyt „Książka 25-lecia” trwał od połowy stycznia. Czytelnicy „Gazety Wyborczej” mieli wybrać najważniejszą ich zdaniem polską książkę opublikowaną w XXI wieku.

Zadanie nieproste. Zwłaszcza że do walki stanęły tytuły uznawane za wybitne. Starczy wymienić „Traktat o łuskaniu fasoli” Wiesława Myśliwskiego, „Biegunów” Olgi Tokarczuk, „Lód” Jacka Dukaja czy „Rzeczy, których nie wyrzuciłem” Marcina Wichy. Głosowano na powieści uznawane za przełomowe („Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwoną” Doroty Masłowskiej) i te, które pokochały setki tysięcy czytelników i czytelniczek („Chłopki. Opowieść o naszych babkach” Joanny Kuciel-Frydryszak czy „Król” Szczepana Twardocha).

O tytuł Książki 25-lecia walczyło 25 książek. Zwyciężyły „Księgi Jakubowe” Olgi Tokarczuk.

O czym opowiadają „Księgi Jakubowe”?

Olga Tokarczuk postanowiła osadzić opowieść w roku 1752, kiedy to do Rohatyna na Podolu przybywa Katarzyna Kossakowska, kasztelanowa, wraz z towarzyszącą jej poetką Elżbietą Drużbacką. Kobiety wita Benedykt Chmielowski, miejscowy proboszcz i autor pierwszej polskiej encyklopedii. Poetka i duchowny szybko odnajdują wspólny język i rozpoczynają rozmowę, która wykroczy poza pierwszą, powitalną kolację i swą kontynuację znajdzie w pisanych listach.

Istotnym momentem „Ksiąg Jakubowych” jest pojawienie się na Podolu młodego, pełnego charyzmy Żyda – Jakuba Lejbowicza Franka z odległej Smyrny. Mężczyzna, przez jednych uznawany za heretyka, przez innych – za zbawcę, zaczyna głosić idee, które dzielą żydowską społeczność, a wywołane przez niego zamieszanie wkrótce może odmienić bieg historii.

W uzasadnieniu decyzji z roku 2019 Akademia Szwedzka pisała o „Księgach Jakubowych”:

Pisarka poświęciła kilka lat na szukanie informacji o bohaterze – charyzmatycznym przywódcy XVIII-wiecznej sekty, uważanym przez współwyznawców za Mesjasza. Był kabalistą, poszukiwaczem wartości duchowych, próbującym zjednoczyć żydów, chrześcijan i muzułmanów. To fascynujące, jak Tokarczuk pozwala czytelnikom zajrzeć w umysły postaci, aby stworzyć portret swojego bohatera, który przedstawiany jest z perspektywy innych postaci. To był człowiek o wielu twarzach: mistyk, buntownik, ale też manipulator. (...) Powieść Tokarczuk przedstawia nie tylko tajemnicze życie Jakuba Franka, ale daje też bogatą panoramę niemal zapomnianego rozdziału historii Europy.

Jednocześnie podkreślono, że Tokarczuk „nie traktuje rzeczywistości jako czegoś raz na zawsze ustalonego” i „konstruuje swoje powieści na linii napięcia pomiędzy naturalnymi opozycjami – naturą i kulturą, rozumem i szaleństwem, męskością i kobiecością, wspólnotą i alienacją”. Zwrócono ponadto uwagę na narracyjną wyobraźnię polskiej pisarki, która z „encyklopedyczną pasją prezentuje przekraczanie granic jako formę życia”.

Za „Księgi Jakubowe” Tokarczuk zgarnęła Nagrodę Nike i znalazła się w finale Angelusa. W 2022 roku angielski przekład „Ksiąg…” znalazł się w finale Międzynarodowego Bookera. Była to trzecia nominacja polskiej pisarki do tej prestiżowej nagrody w ciągu pięciu lat.

„Ksenofobia, zamknięcie, wrogość do wszystkiego, co obce”

„Wyborcza” podkreśla, że wydane w 2014 roku „Księgi Jakubowe” są dziełem wyjątkowym już choćby ze względu na skalę (blisko tysiąc stron). Do rąk polskich czytelników trafiło ponad pół miliona egzemplarzy, a książkę przetłumaczono do dziś na 17 języków. Niecodzienna jest też skala oddziaływania powieści, która, jak podkreślono, „wzburzyła obrońców fałszywie pojmowanej tradycji”.

– Wymyśliliśmy historię Polski jako kraju tolerancyjnego, otwartego, jako kraju, który nie splamił się niczym złym w stosunku do swoich mniejszości – mówiła Tokarczuk wkrótce po otrzymaniu Nike. – Tymczasem robiliśmy straszne rzeczy jako kolonizatorzy, większość narodowa, która tłumiła mniejszość, jako właściciele niewolników czy mordercy Żydów.

Niektórzy uznali te słowa za próbę obrażenia Polaków, a rzecz wkrótce nabrała politycznego charakteru. Nie pomogło, że Tokarczuk tłumaczyła potem, iż mówiła o sytuacji w jej książce, a nie w dzisiejszej Polsce.

– Zaskoczyło mnie, że natychmiast przeniesiono moje słowa w inny kontekst, ale to tylko potwierdza, że tak naprawdę nic się nie zmieniło – wskazała w rozmowie z „Wyborczą”. – W „Księgach Jakubowych” pokazuję, co się kryło pod podszewką wizerunku tolerancyjnej XVIII-wiecznej Polski: ksenofobię, zamknięcie, wrogość do wszystkiego, co obce. I ta ocena wciąż jest aktualna.

Kilka kroków wstecz, jeden w przód

Tymczasem, jak dowodziła Tokarczuk, polska historia potrzebuje herezji – „rewersu kanonu powieści historycznej, w jaki wyposażył nas Sienkiewicz”.

W „Księgach…” Tokarczuk rozsadza sienkiewiczowską wizję jednolitego narodu – czytamy w artykule podsumowującym wybór Książki 25-lecia. Pisarka opowiada o tym, co wykluczono ze zbiorowej pamięci.

Pokazuje, czytamy, że „wielka literatura to taka, która robi kilka kroków wstecz, byśmy mogli zrobić jeden, niewielki do przodu”.