Maria Bogucka, znakomita znawczyni epoki nowożytnej, pokazała w biografii syna Jagiełły, iż równie swobodnie porusza się po meandrach późnego średniowiecza. Jak na uczennicę Mariana Małowista przystało, jej praca nie ogranicza się wyłącznie do dziejów politycznych panowania Kazimierza Jagiellończyka, ale kreśli ona sylwetkę tegoż władcy na bardzo szerokim tle stosunków społecznych, gospodarczych, kulturalnych i naukowych jego czasu. Coś w stylu szkoły Annales, tylko w wersji mini.
Konstrukcja książki ma charakter problemowy, a nie chronologiczny, co może być poczytywane przez niektórych jako jej minus. I faktycznie, autorka często wraca do okresów życia Kazimierza niejako zamkniętych już w poprzednich rozdziałach, aby przedstawić zagadnienia jego życia i panowania od innej strony. Metoda ta jest umiejętnie przeprowadzona, gdyż nie spotykamy się z powtórzeniami, aczkolwiek narracja nie jest tak klarowana, jak w sytuacji opisu życia bohatera od narodzin, aż do śmierci.
Odnosząc się zaś do meritum, to z pewnością nie można powiedzieć, że książka jest przeładowana faktami. Raczej mamy tu do czynienia z zagajeniem problemów, pewną sygnalizacją najważniejszych rysów epoki i postaci króla. Jeśli natomiast ktoś ma ochotę pogłębić swoje studia nad epoką trzeciego z kolei Jagiellona na naszym tronie, to służą temu liczne odsyłacze do fachowej, monograficznej literatury.
Epoka Kazimierza Jagiellończyka jest okresem ogromnie ważnym dla naszej historii. To w jej trakcie dochodzi do szeregu przemian społeczno-gospodarczo-ustrojowych, które zaważą na późniejszych losach państwa polsko-litewskiego. Wystarczy przypomnieć, że w trakcie dosyć długich rządów Kazimierza dochodzi do ukształtowania się modelu ustrojowego kraju, który już niebawem będzie nazywany demokracją szlachecką.
Maria Bogucka wskazuje konkretne fakty i wyjaśnia ich przyczyny, które doprowadziły do takich, a nie innych zmian w sposobie sprawowania władzy przez króla, jego relacji ze szlachtą, a w końcu - procesu podporządkowywania sobie przez tą ostatnią niższych stanów, co doprowadziło w przyszłości do opłakanych dla państwa skutków.
Autorka bardzo umiejętnie wplata w tok wywodów liczne anegdoty i ciekawe spostrzeżenia czołowych aktorów sceny politycznej ówczesnych czasów. Warto zwrócić uwagę na trafne (i jakże aktualne) stwierdzenie słynnego Kallimacha, który wyraził w swych radach taką opinię o Polakach: "Dać się Polakom wygadać - Polacy wiele mówią, ale niewiele potem czynią".
Polecam książkę osobom, które chcą nabyć podstawowych wiadomości o historii Rzeczypospolitej drugiej połowy XV wieku i władcy, co do którego wszyscy dzisiejsi monarchowie europejscy mają swych przodków wśród jego potomków (ustalenia Włodzimierza Dworzaczka).

Maria Bogucka, znakomita znawczyni epoki nowożytnej, pokazała w biografii syna Jagiełły, iż równie swobodnie porusza się po meandrach późnego średniowiecza. Jak na uczennicę Mariana Małowista przystało, jej praca nie ogranicza się wyłącznie do dziejów politycznych panowania Kazimierza Jagi...

Rozwiń Zwiń

Jeśli ktoś zapytałby mnie kiedyś, czy warto czytać dzieła filozoficzne, to nie potrafiłbym udzielić jednoznacznej odpowiedzi. Wszystko zależy od osobowości pytającego, jego potrzeb, pragnień i celu, w jakim ewentualnie chciałby sięgnąć po tego typu literaturę. Gdyby determinacja tej osoby była wielka i poprosiłaby o wskazanie, co powinno się z tych dzieł przeczytać, jakby już się jednak na to zdecydowała, to z pewnością nigdy nie odradziłbym nikomu wzięcia do ręki czegokolwiek pióra Seneki. A już na pewno nie "Listów moralnych do Lucyliusza". Jest to wprawdzie księga grubaśna, lecz piękna swą treścią.
Dla każdego kogo frapują problemy etyczne, kto chciałby poświęcić chwilę na zadumę nad tego typu tematyką, nie ma chyba nic lepszego, niż ta praca. Seneka posługiwał się językiem lekkim i precyzyjnym, ujmował swoje myśli w zdania nie skomplikowane, ale nie pozbawione przez to prawdziwej głębi. Jego filozofia to zalecenia jak żyć cnotliwie, to znaczy, co robić, a czego nie robić, aby zbliżyć się maksymalnie do ideału bycia mędrcem.
W "Listach moralnych..." można odnaleźć jedno z najlepszych uzasadnień, po co w ogóle kierować się ku filozofii: "(…) słuchanie i czytanie filozofów powinno mieć na celu szczęśliwe życie. Chodzi nie o to, żebyśmy wyławiali tam starodawne lub nowo wynalezione wyrazy, wychwytywali zbyteczne przenośnie i krasomówcze zwroty, lecz o to, byśmy polowali na mogące nam przynieść pożytek wskazania, na wzniosłe i dodające otuchy wypowiedzi, które niebawem przekształciłyby się w rzeczywistość. Uczmy się ich tak, by to, co było jedynie zbiorem słów, wcieliło się w uczynki".
Idąc tym tropem, przytoczę kilka wypowiedzi Seneki, które w moim przekonaniu najbardziej powinny zmierzać w stronę tak nakreślonego przez wielkiego filozofa celu.

"Nic jednakże nie będzie równie pożyteczne, jak zachowywanie spokoju i prowadzenie bardzo niewielu rozmów z drugimi, a bardzo wielu ze sobą".

"Pomyśl, jak bardzo pomagają nam dobre przykłady, a zrozumiesz, że wspomnienia o wielkich ludziach są nie mniej pożyteczne jak ich obecność".

"Obelgi ze strony ludzi nieuświadomionych przyjmować należy spokojnie, przy czym człowiek dążący do cnoty gardzić winien nawet okazywaną sobie wzgardą".

"Uczyć się cnót - to oduczać się przywar".

"Jest nawet coś takiego, w czym mędrzec przewyższa bóstwo. Ono nie zna obaw dzięki łasce natury, mędrzec pozbywa się ich z własnej woli. Oto rzecz wspaniała: odznaczać się słabością ludzką, a przy tym mieć pewność siebie boską!".

"(…) największą hańbą jest, że rozum nie daje nam takiej pewności siebie, do jakiej prowadzi głupota".

Te kilka maksym to tylko wierzchołek góry lodowej wielkiej wartości, jaką przedstawia to dzieło.
Seneka w całej swej mądrości ma pełną świadomość tego, że na żadnym etapie historii nikt nie posiadł całej wiedzy i nie może sobie rościć pretensji do "prawdy". Właśnie ta niekompletność naszej wiedzy i względność wielu prawd powinny być tym, co nakazywałoby nam pokorę i szacunek dla tych, którzy włożyli ogromy wysiłek w odsłonięcie choćby rąbka światła z wszechogarniających nas tajemnic i niepewności. Tego typu postawy uczy nas rzymski mędrzec, gdy powiada: "Prawda jest dostępna dla wszystkich, ale nie jest jeszcze całkowicie opanowana. Znaczna jej część została do zdobycia także dla przyszłych pokoleń".
Zdanie to, aktualne w jego czasach, nie przestaje takowym być tu i teraz. Warto więc trochę powściągnąć pewność siebie, a dobrym lekarstwem - na to i wiele innych schorzeń - będą tu "Listy moralne do Lucyliusza".

Jeśli ktoś zapytałby mnie kiedyś, czy warto czytać dzieła filozoficzne, to nie potrafiłbym udzielić jednoznacznej odpowiedzi. Wszystko zależy od osobowości pytającego, jego potrzeb, pragnień i celu, w jakim ewentualnie chciałby sięgnąć po tego typu literaturę. Gdyby determinacja tej osoby ...

Rozwiń Zwiń

W październiku 2007 r., podczas wykładu inaugurującego kolejny rok akademicki, miałem okazję posłuchać Władysława Bartoszewskiego, który podzielił się z zebranymi swymi wspomnieniami ujętymi jako "Świadek XX wieku". Autobiografia Krzysztofa Pomiana - "Wśród mistrzów i przyjaciół" może uchodzić tematycznie za coś podobnego, aczkolwiek skupia się w niej autor na drugiej połowie tegoż wieku. Z prostej przyczyny: Pomian jest młodszy od Bartoszewskiego o 12 lat. Niewiele więc pamięta z okresu przedwojennego, a wspomnienia z czasów wojny sprowadzają się u niego do kilku anegdot. Jak sam wielokrotnie zaznacza, należy do pokolenia Października 56' i jak to często bywa z pokoleniami, pewne wydarzenie i data stanowi dla niego punkt zwrotny w życiu, po którym coś się kończy, a coś zaczyna, ale to co zakończone, już na zawsze ma genetyczny wpływ na wszystko co potem.

Krzysztof Pomian skończył w tym roku 91 lat. Należy do gatunku ludzi, których nie spotyka się już na co dzień. Zaliczany jest do najwybitniejszych naszych żyjących intelektualistów, którego wpływy i oddziaływanie nie mają granic jednego państwa, czy też narodu. Kiedy w 1973 r. udał się do Francji na emigrację, bardzo szybko wyrobił sobie pozycję w świecie inteligencji, a jako pierwszorzędny erudyta, zaczął współtworzyć nieformalne ogólnoświatowe "bractwo" intelektualistów, zwane z francuskiego Republique des Lettres (Rzeczypospolita Uczonych).
Autobiografia intelektualna Krzysztofa Pomiana to księga opasła (589 stron). Bogactwo jej treści odpowiada bogactwu doświadczeń życiowych i intelektualnych jej bohatera. Jak wszystko na świecie - jest skomplikowana, różnorodna, wieloaspektowa i niejednoznaczna. To prowadzić może do odmiennych interpretacji, z czego Pomian na pewno doskonale sobie zdaje sprawę. Chciałbym zaznaczyć, że moja ocena tej książki odnosi się bardziej do jej kompozycji i doboru materiału, niż do samego autora (chociaż tutaj mam także jedno poważne zastrzeżenie, o czym na końcu) i jego wybitnego pióra i stylu. Odnoszę wrażenie, że to pierwsze nie zostało, o dziwo, należycie przemyślane. Za dużo w książce "wałkowania" tego samego, tzn. ciągłego wracania do wydarzeń i ludzi, o których się już wielokrotnie mówiło. Ta sprawa powoduje, że czytelnik przez całą bardzo długą książkę "kręci się" de facto wokół kilku wątków tej samej problematyki. Jest to naprawdę nużące.
Inną kwestią jest konwencja znacznej części dzieła. Pomian zamieszcza w nim teksty, które na przestrzeni wielu lat, na różnych łamach, dotyczyły jego mistrzów i przyjaciół. Można stworzyć autobiografię przy użyciu tego typu formuły (pisząc o innych, prezentować siebie, bo to kim się otaczamy i jakiego formatu i osobowości są to ludzie, świadczy o nas bardziej, niż nie jeden by chciał - tutaj powstrzymam się od aluzji w stronę jednego z kandydatów jutrzejszego wydarzenia), ale do mnie ona jednak nie przemawia.
Kolejną sprawą in minus dla książki jest umieszczenie w niej w całości innej książki Pomiana, dotyczącej paryskiej "Kultury". Zdaję sobie sprawę, jak wielkie znaczenie miała ona dla autora w jego życiu, ale te 200 stron drobiazgowych faktów o Jerzym Giedroyciu i jego współpracownikach to w mojej ocenie zbyt wiele, jak na autobiografię. Jest to bez mała 1/3 całości.

Teraz chciałbym przejść do zastrzeżenia, o którym wyżej wspomniałem. Przeczytałem kiedyś dwie książki Pomiana: jego doktorat - "Przeszłość jako przedmiot wiedzy", który mnie wprost zachwycił i oczarował, a także dysertację habilitacyjną - "Przeszłość jako przedmiot wiary", w której zauważyłem poważną zmianę autora w podejściu do pewnych zasadniczych kwestii. Ostatni rozdział autobiografii wyjaśnia to, co wtedy spostrzegłem.
Sprowadza się to mniej więcej do istotnych zmian światopoglądowych autora, których ewolucja trwała w latach 1956-1968, a które autor określa jako stopniowe odchodzenie od marksizmu jako metody, przyjęcie postawy rewizjonistycznej, aż do prawie zupełnego rozstania się w tych latach z panującą ówcześnie kanoniczną ideologią. I, jakkolwiek mam wielki szacunek dla wybitnego umysłu i drogi życiowej autora, nie potrafię jednak zrozumieć pewnej niekonsekwencji, która nie jest charakterystyczna tylko dla niego. Żeby to wyjaśnić odwołam się do naczelnej zasady historyków, humanistów, wreszcie uczonych, czyli szukania prawdy, niezależnie od tego, gdzie by się ją odnalazło i jakie bożki i utarte schematy myślowe wypadłoby po drodze przetrącić.
Sine ira et studio zobowiązuje do maksimum krytycyzmu wobec nie tylko wszystkich źródeł, na których historyk się opiera, ale odnosi się także do rzeczywistości, która otacza uczonego i próbuje w taki czy inny sposób wpłynąć na jego osąd. Krzysztof Pomian zna historię i filozofię w tak wielkim stopniu, że nigdy nie powinien zapominać o tych sprawach. Niestety, moim zdaniem zapomina.
Porównam tutaj, dla zobrazowania tego o czym mowa, jego wypowiedzi odnośnie marksizmu oraz katolicyzmu. Zauważa on: "Jeśli bowiem brało się marksizm na serio, to niepodobna było zdjąć zeń odpowiedzialności za to, co dokonało się w jego imieniu". Brawo! Pełna zgoda. Niestety, w przypadku katolicyzmu autor nie zdobył się na podobne wyznanie. Wręcz przeciwnie, na wielu kartach książki da się odczuć jakiś dziwnie nabożny stosunek do niego (chociaż Pomian wielokrotnie przy różnych okazjach podkreśla, że jest osobą niereligijną i niewierzącą; jednak odnosi się wrażenie, że stwierdza to, aby zadośćuczynić tradycji swego domu, a nostalgia, z jaką wyraża się o katolikach i Janie Pawle II stwarza wrażenie, że bardzo żałuje, że nie dane mu było otrzymać "łaski" wiary).
Jedno z najsłabszych logicznie sformułowań Pomiana również odnosi się do wiary: "Bez chrześcijaństwa Europa nie byłaby taka, jaka jest. Negowanie tego faktu świadczy o niedopuszczalnym nieuctwie bądź o równie niedopuszczalnym ideologicznym zaślepieniu". Autor, pisząc te słowa, chyba nie do końca sobie uświadamiał, co miałby ktoś w nich "negować". Tego typu "fakty", których treści nie da się wyinterpretować z samego zdania, nie podlegają po prostu negacji lub akceptacji. Tak, bez chrześcijaństwa Europa nie byłaby taka, jaka jest. Ale jaka? Bez niego byłaby na pewno inna. Czy gorsza, czy może lepsza, to już pytanie bez odpowiedzi. Zdaje się, że Pomian sugeruje odpowiedź, ale wątpię czy większość intelektualistów zgodziłaby się z jego sugestią.
No chyba, że chodziłoby o "intelektualistów katolickich", co do których autor wyraża w książce wielkie uznanie. Ale, jak wiadomo, bycie intelektualistą z jakimkolwiek przydomkiem, z góry wyznacza ramy akceptowalnej dla takich osób dyskusji, a także wnioski do jakich można w nauce dojść (co jest de facto jej zaprzeczeniem).
Tego typu postawę Pomian zaprezentował najbardziej w opisie swych kontaktów z prof. Swieżawskim. Temu filozofowi katolickiemu nie podobało się na przykład, że Jan Hus został onegdaj spalony i dążył do zmiany tego wyroku (jakby to cokolwiek miało zmienić dla samego pokrzywdzonego). Pomian tak skonstatował postawę Swieżawskiego: "Jego krytycyzm nie naruszał jednak wierności wobec Kościoła...".
Mógłby autor wygarnąć mi, że nie rozumiem jego "ekumenicznych" dążeń do pogodzenia inteligencji katolickiej i laickiej. Być może moja wrażliwość nie sięga tak daleko. Wolałbym jednak, aby wybitny europejski intelektualista stosował te same miary wobec wszystkich historycznych zjawisk, i poczynił w swym sentymentalizmie trochę większą refleksję choćby nad osobą i pontyfikatem Jana Pawła II. Autobiografia ukazała się w 2018 roku. Panegiryk o papieżu to przedruk artykułu z 1988 roku. Doprawdy między tymi dwoma datami świat dowiedział się wielu rzeczy o tej postaci, które powinny trochę zrewidować ciągłe podniety o "papieżu-Polaku", "niezapomnianej październikowej nocy 1978 roku" i wielu innych.
Tego oczekiwałbym po uczciwym intelektualiście, który ma odwagę iść pod prąd, tym bardziej, że we Francji i w całej zachodniej Europie to, o czym u nas dalej nie można za bardzo otwarcie mówić, jest wiadome od dawna.

W październiku 2007 r., podczas wykładu inaugurującego kolejny rok akademicki, miałem okazję posłuchać Władysława Bartoszewskiego, który podzielił się z zebranymi swymi wspomnieniami ujętymi jako "Świadek XX wieku". Autobiografia Krzysztofa Pomiana - "Wśród mistrzów i przyja...

Rozwiń Zwiń

Moja ulubiona seria historyczna "Biografie Sławnych Ludzi" wypuściła kilka książek poświęconych wybitnym filozofom. Dwie z trzech osadzonych w czasach starożytnych są autorstwa znakomitego francuskiego filologa i historyka - Pierre'a Grimala. To nie jedyne jego książki przetłumaczone na nasz język, ale jedyne - z tego co kojarzę - biografie, a są nimi: "Seneka" i "Marek Aureliusz". Obie znakomite. Obie dotyczące ludzi, którzy łączyli bycie politykiem i wyjątkowym filozofem. Wreszcie, obaj ci mężowie reprezentowali stoicyzm - najpopularniejszy kierunek filozofii wśród Rzymian.

Seneka był bardzo bogatym człowiekiem, jeśli chodzi o sprawy przyziemne, materialne. Nie mniej bogaty był także duchowo, o czym świadczy jego duży i poważny dorobek. Szczególnie na polu etyki. Co ciekawe, jego rozważania były bardzo popularne także wśród chrześcijan, a niektórzy spośród nich próbowali nawet z tego poganina uczynić krypto zwolennika nauk ich mistrza.
Nauczyciel Nerona był zdania, iż "nie można zapominać, że prawdziwe życie i życie duchowe toczą się na dwóch zupełnie różnych planach, których nie należy mieszać". Niewątpliwie wyraża się przez to próba pogodzenia ze sobą niejako dwóch natur, istniejących w osobowości tegoż filozofa. Jednej wulgarnej, będącej mocno zakorzenioną w realnym świecie, z kolei drugiej idealnej, stanowiącej odskocznię do świata mądrości, czyli miejsca, gdzie każdy jej miłośnik chciałby jak najdłużej przebywać. Seneka zdawał sobie dobrze sprawę, że balansowanie pomiędzy tymi dwoma porządkami nie jest proste. Można nawet powiedzieć, że doskonale wiedział o tym, iż odnalezienie równowagi w tej kwestii jest rzeczą nielicznych jednostek. Mawiał on: "Mędrzec nie pozostanie nieczuły wobec rzeczy zewnętrznych i zgodnie z naturą będzie, jak wszyscy ludzie, odczuwał pokusy, ale dlatego właśnie, że jest mędrcem, będzie też umiał przekształcić emocje, którymi wskutek samej ich natury nie sposób kierować, w uczucia ustabilizowane, ponieważ umie pomiędzy bodźcem a wywołanym przez niego skutkiem postawić hamulec racjonalności".
Autor bardzo dużo miejsca poświęca analizie tekstów Seneki. Mniej tutaj historii politycznej I wieku Cesarstwa Rzymskiego, którą skądinąd możemy studiować z wielu dzieł jej poświęconych. Uważam, że to bardzo dobrze, tym bardziej, iż za materiał ten zabrał się uczony o kompetencjach filologa klasycznego oraz historyka filozofii.
Osoby, którym nie w smak omawianie dzieł filozoficznych w pracach historycznych, mogą być niezadowolone z obfitości tego typu treści w książce. Jednak wydaje mi się, że w przypadku takiej postaci jak Seneka było to nieodzowne. Dlatego też moja ocena tej biografii działa na korzyść jej "odchylenia" filozoficznego.
Jeśli ktoś chciałby zapoznać się z dziełami filozoficznymi Seneki, to biografia ta może być znakomitym do tego preludium.

Moja ulubiona seria historyczna "Biografie Sławnych Ludzi" wypuściła kilka książek poświęconych wybitnym filozofom. Dwie z trzech osadzonych w czasach starożytnych są autorstwa znakomitego francuskiego filologa i historyka - Pierre'a Grimala. To nie jedyne jego książki przetłumac...

Rozwiń Zwiń

W każdej (no może w prawie każdej) przeczytanej książce odnajdziemy coś, co zainspiruje nas do przemyśleń i doda do naszej skarbnicy wiedzy kilka elementów. Twierdzenie to jest tym bardziej prawomocne, kiedy przedmiotem naszych kontemplacji są wielkie traktaty filozoficzne.
Mamy to szczęście, że już zaraz po wojnie, na początku lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku, w atmosferze dosyć dusznej i niesprzyjającej obiegowi swobodnych myśli, udało się znakomitym polskim uczonym zapoczątkować serię Biblioteki Klasyków Filozofii, która przetrwała do dzisiaj. Jedną ze skromniejszych (objętościowo) prac, które ukazały się na jej łamach jest "O nieśmiertelności duszy" Pomponazziego.
Aby powściągliwości i nie zanudzaniu stało się zadość, napiszę jedynie, że mamy tutaj do czynienia z myślą przewrotną. Czymś, co realizuje awerroistyczną zasadę "podwójnej prawdy". Jest oczywiste, że w czasach (i nie tylko w nich) kiedy ukazało się to dzieło, nie można było otwarcie opowiadać się po stronie materializmu, tj., w tym przypadku, głosić teorii śmiertelności duszy, dlatego też ten włoski uczony ubrał swoje poglądy w sposób zawoalowany: pozornie broniąc przeciwnego względem własnego stanowiska, przemycał de facto to, za czym naprawdę się opowiadał. Jest to zabieg, który w przyszłości znajdzie wielu znakomitych kontynuatorów.
Jak już wyżej wspomniałem, w każdej pracy odnajdziemy takie fragmenty, które specjalnie utkwią w naszej pamięci.
A zatem, co zwróciło moją szczególną uwagę w "O nieśmiertelności duszy"?
Po pierwsze Pomponazzi zarzuca swoim przeciwnikom, że wiarę zamieniają w wiedzę, co stanowi według niego "czystą herezję, sprzeczną ze stanowiskiem Kościoła katolickiego". Czy miał rację? I tak, i nie. Tak, ponieważ o ile wiedza, jakkolwiek paradoksalnie by to zabrzmiało, najczęściej jest wiarą (dla osób, które tej lub tamtej teorii zawierzają, nie mogąc własnymi, bardzo ograniczonymi środkami samemu jej zweryfikować), to nigdy nie jest na odwrót. I nie pomogą tu góry "uczonych" traktatów teologicznych, "argumenty logiczne" na rzecz istnienia Boga i inne próby pomieszania niemieszalnych porządków rzeczy. Jeśli ktoś pragnie wierzyć, że wiara jest wiedzą, to jego wiara nie powoduje magicznej jej przemiany w wiedzę, ale świadczy jedynie o pragnieniach i emocjach wierzącego.
Wracając do stwierdzenia Pomponazziego, nie sposób się z nim zgodzić, ponieważ Kościół katolicki nie był nigdy konsekwentny w swojej postawie, która miałaby jakoby rozgraniczać wiedzę od wiary. Ale to już temat na szersze rozważania (i nie w tym miejscu).
Drugą sprawą jest zauważalny w pracy renesansowy mizoginizm. Bo jak inaczej zrozumieć sformułowanie: "Podobnie mówi się o kobietach, że żadna nie jest mądra, chyba że w porównaniu z innymi, które są szczególnie głupie". Dobrze, że od niedawna jakaś grupa mężczyzn uważa inaczej, aczkolwiek mała tutaj rola wspomnianego już kościoła.
Trzecią sprawą jest słuszna konstatacja, że o ile kwestie niematerialne mogą i wpływają na materialne, to trudno jest odwrócić tę zależność. Przynajmniej jeśli chodzi o dziedzinę "zaświatów". Pomponazzi zauważa, że nawet współcześni mu teologowie mają problem z wyjaśnieniem doznawania przez dusze mąk piekielnych. Wniosek, jaki włoski myśliciel wyprowadza z tych roztrząsań jest następujący: "Z tych względów ludzie twierdzący, iż dusza jest śmiertelna, lepiej, jak się zdaje, zachowują zasady cnoty, niż głoszący nieśmiertelność duszy. Albowiem nadzieje na nagrodę i strach przed karą zdają się wprowadzać jakieś poniżające niewolnictwo, całkowicie przeciwne samym zasadom cnoty". Takie odkrycie kart przez autora nie mogło się oczywiście spotkać z pozytywną reakcją.
Na koniec zacytuję zdanie, które nigdy nie straciło na swej aktualności i obawiam się, że w przyszłości również tak się nie stanie: "Los człowieka jako poddanego jest jak najgorszy, bo przecie wśród tysięcy i tysięcy rządzących ledwo znajdzie się jednego o przeciętnej cnotliwości. Wydaje się nawet, że u steru władzy stoją zawsze szaleńcy, głupcy i ludzie pełni wszelkich wad".
Warto pochylić się nad tą książeczką.

W każdej (no może w prawie każdej) przeczytanej książce odnajdziemy coś, co zainspiruje nas do przemyśleń i doda do naszej skarbnicy wiedzy kilka elementów. Twierdzenie to jest tym bardziej prawomocne, kiedy przedmiotem naszych kontemplacji są wielkie traktaty filozoficzne.
Mamy to szczęś...

Rozwiń Zwiń

O tym klasycznym filozoficznym dziele można by napisać wiele. Jednak, jak to kiedyś ktoś mądry rzekł: powiedzieć wszystko to tajemnica nudziarstwa. W związku z tym skupię się na kilku tylko sprawach.
Centralną kategorią "Etyki Nikomachejskiej" jest niewątpliwie greckie pojęcie "arete". Tłumaczone ono było na różne sposoby, mi natomiast przypadły do gustu dwa jego wyjaśnienia: "etyczna dzielność" oraz "bycie słusznie dumnym".
Jak wiadomo, Arystoteles był uczniem Platona, ten zaś Sokratesa. Ostatni z tej trójki główny nacisk kładł na etykę, jako najważniejszą jego zdaniem dziedzinę filozofii. Stagiryta, w wielu sprawach krytyczny wobec swojego mistrza, czerpał z jego nauk sporo, ale w przypadku "Etyki Nikomachejskiej" można chyba stwierdzić, że gdzieś tutaj unosi się duch (dajmonion) Sokratesa. Rozważania Arystotelesa o człowieku "słusznie dumnym" mają w sobie niewypowiedzianą moc, która nie może pozostawić obojętnym żadnego czytelnika, skłonnego ulec czarowi tego typu filozofii. Ciężko opisać uczucia towarzyszące rozmyślaniom nad tym dziełem, ale na pewno można je porównać do odkrycia czegoś ważnego, co może spowodować, że nasza postawa wobec wielu istotnych spraw tego świata mocno się przewartościuje. Zdaje się, że o to przede wszystkim w tej całej zabawie chodzi. Spróbować przejąć się spostrzeżeniami wielkiego myśliciela i przynajmniej trochę wprowadzić jego idee do naszego życia. Jeśli nawet w niewielkim stopniu się to uda, można już cieszyć się z sukcesu.
"Etyka Nikomachejska" należy właśnie do tego typu prac, które pomagają uskutecznić powyższe założenia.
Jak Arystoteles definiuje "arete"? Powiada on: "A więc dzielność etyczna jest trwałą dyspozycją do pewnego rodzaju postanowień, polegającą na zachowaniu właściwej ze względu na nas średniej miary, którą określa rozum, i to w sposób, w jaki by ją określił człowiek rozsądny. Idzie tu o średnią miarę pomiędzy dwoma błędami, tj. między nadmiarem a niedostatkiem". Ktoś mógłby się tu dopatrzeć słynnej zasady "złotego środka". I słusznie. Tylko, że zasada ta w swym pierwotnym znaczeniu odnosiła się właśnie do "etycznej dzielności", która według Arystotelesa jest "miarą wszystkiego". Wespół oczywiście z "człowiekiem etycznie wysoko stojącym".
Niestety "arete" nie jest dobrem powszechnym wśród ludzi. Bardzo ciężko ją zdobyć, równie trudno utrzymać, a wielką rzeczą jest przysposobić do niej kogokolwiek innego. Dlaczego? Otóż, jak stwierdza Arystoteles (niewątpliwie nawiązując tu do swego nauczyciela): "ogół sądzi po pozorach, jako że tylko pozory spostrzega". Trudno się z tym nie zgodzić.
Dzieło to jest podstawą, jeśli chce się zagłębić w problemy etyki. Dlatego warto od niego zaczynać. Styl i forma są lekkie. Czyta się to z przyjemnością i bez znużenia.

Na koniec wspomnę tylko pewną ciekawostkę. Pewnie sporo osób zdaje sobie sprawę, iż w kulturze europejskiej, aż do niedawna, arystotelizm panował niepodzielnie na uczelniach wyższych i w oficjalnej doktrynie katolicyzmu (obok kilku innych nurtów). Jednak, jak to bywało z ogromną ilością innych spraw, tzw. oficjalne czynniki bardzo wybiórczo podchodziły do słów Filozofa (tak określano Arystotelesa). Pomijano na przykład tego typu niewygodny fragment, jak twierdzenie myśliciela, że u niektórych mężczyzn homoseksualizm jest wrodzony.
Piszę o tym po to, aby uzmysłowić potencjalnym czytelnikom Arystotelesa, iż nie tylko Biblia, czy też same Ewangelie były wyjaśniane i podawane do tzw. publicznej wiadomości w mocno okrojonej formie. Wszystkie fakty, które zaprzeczały "prawdzie" były przemilczane, rugowane i niekomentowane. Bo przecież jeśli fakty przeczą "prawdzie", to tylko gorzej dla nich.

O tym klasycznym filozoficznym dziele można by napisać wiele. Jednak, jak to kiedyś ktoś mądry rzekł: powiedzieć wszystko to tajemnica nudziarstwa. W związku z tym skupię się na kilku tylko sprawach.
Centralną kategorią "Etyki Nikomachejskiej" jest niewątpliwie greckie pojęcie &...

Rozwiń Zwiń

Przeleżała się ta książka na mojej półce bardzo długo (20 lat). Zdecydowanie zbyt długo. Dlaczego tak się stało? Ciężko to wytłumaczyć. Na samym początku byłem raczej nieprzygotowany do jej przeczytania. Później, w trakcie studiów i pisania pracy dyplomowej przeczytałem chyba prawie wszystko o Rewolucji Francuskiej, co ukazało się w naszym języku, aby porównać w niej w jednym z rozdziałów jakobinizm w wydaniu oryginalnym, z tym na naszym podwórku. Po studiach miałem tak wielki przesyt tematyką WRF, że sięgałem do niej już tylko sporadycznie.
Ostatnio wróciłem w te rejony i nadrabiam braki, o których wiedziałem, ale i z satysfakcją znajduję, że moja wiedza o naszej bibliografii Rewolucji Francuskiej była daleka od kompletnej.
Za książkę Bronisława Baczki nie zabrałem się kiedyś z jeszcze jednego powodu. Wiedziałem, że nie jest on historykiem w klasycznym tego słowa rozumieniu, ale bardziej filozofem i socjologiem - wybitnym reprezentantem, obok Leszka Kołakowskiego i Krzysztofa Pomiana (żeby wymienić kilku bardziej znanych), tzw. warszawskiej szkoły historyków idei. Po latach, będąc dojrzalszym, rozszerzyłem portfolio swoich zainteresowań o pozycje nie tylko stricte historyczne. I muszę przyznać, że wyszło mi to bardzo na dobre.
Bronisław Baczko to jeden z najwybitniejszych naszych intelektualistów XX i początku XXI wieku. Po wydarzeniach z 1968 roku wyemigrował do Francji, a później Szwajcarii, aby na Uniwersytecie Genewskim połączyć dydaktykę, z jakże płodną pracą badawczą nad Oświeceniem i Rewolucją Francuską.
Książka o Termidorze ukazała się w 200 lecie wybuchu tego najważniejszego wydarzenia w historii ostatnich trzech wieków. Autor, choć uznał swą pracę za esej, połączył w niej doskonały warsztat historyka idei, filozofa oraz historyka. Olbrzymi podziw wzbudza nie tylko wielka erudycja Baczki, ale i kapitalna krytyka przedmiotu badań oraz egzegeza Termidora - ujęta z bardzo wielu punktów widzenia, odsłaniających racje wszystkich stron licznych konfliktów. Autor błyskotliwie przechodzi od analizy podstawowych idei, do wyjaśnienia ich funkcjonowania i znaczenia dla Rewolucji i jej aktorów. Swą chronologią książka obejmuje wprawdzie niewielki odcinek czasu, bowiem schyłek roku II, aż do uchwalenia konstytucji roku III (lipiec 1794 - wrzesień 1795), jednakże głębokie refleksje Baczki często daleko wykraczają poza te ramy (od początku Oświecenia, po czasy Bonapartego i Restauracji). Wszystko to powoduje, że książka ta, obok znakomitego dzieła Georgesa Lefebvre ("Termidorianie. Dyrektoriat"), stanowi podstawowe kompendium wiedzy o Terrorze, Termidorze i wszystkich problemach "wychodzenia" z tego pierwszego.

Osobne słowo należy się Monice Milewskiej, która opatrzyła książkę dodatkowymi przypisami (szczególnie za ten, który informuje czytelnika, iż Termidorianie, nazajutrz po zamachu z 9 Termidora, szybko zmienili nazwisko gwardziście, który oddał strzał i zranił w szczękę Robespierre'a, aby w Konwencji wychwalać obywatela Meddat, a nie Merda, co, w wyjaśnieniu Milewskiej, każdemu znającemu francuski kojarzy się od razu ze słowem g....; takie anegdoty dodają smaczku najpoważniejszym z poważnych tematów:).
Polska badaczka dodała również mnóstwo ilustracji, które świetnie wzbogacają dzieło Baczki.

Na sam koniec muszę wspomnieć o czymś, o czym dowiedziałem się już po przeczytaniu "Jak wyjść z...". Otóż czytając autobiografię Krzysztofa Pomiana natknąłem się na informację, że dzieło o Termidorze jego mistrza i przyjaciela Bronisława Baczki ma także wymiar osobisty. Jest tutaj - nie wyrażona wprost - pewna paralela wychodzenia z Rewolucji rewolucjonistów schyłku XVIII wieku, z tymi z lat 50 - tych i 60 - tych okresu PRL-u (do których zaliczali się, przynajmniej w sferze idei, obaj dżentelmeni), którzy wychodzili z własnego rewolucjonizmu. Wiedza o tym, nawet post factum, sprowadza rozmyślania o tej książce jeszcze na inne tory.
Ale nawet bez tego, rzecz ta jest warta przeczytania, a dla osób bardzo zainteresowanych tematyką Rewolucji Francuskiej - wręcz konieczna.

Przeleżała się ta książka na mojej półce bardzo długo (20 lat). Zdecydowanie zbyt długo. Dlaczego tak się stało? Ciężko to wytłumaczyć. Na samym początku byłem raczej nieprzygotowany do jej przeczytania. Później, w trakcie studiów i pisania pracy dyplomowej przeczytałem chyba prawie wszyst...

Rozwiń Zwiń

Ostatnimi czasy sporo się działo w katolickim świecie wokół papiestwa i papieża. W XXI wieku instytucja ta przechodzi ciągły kryzys, za który sama ponosi odpowiedzialność, a o którym w tym miejscu nie ma sensu dłużej się rozwodzić, ponieważ zorientowani dobrze wiedzą o co chodzi.
Czy w średniowieczu było z tym wszystkim inaczej? I tak, i nie.
Tak, ponieważ ówczesne papiestwo było potęgą polityczną, z którą musieli się liczyć najważniejsi gracze na szachownicy stosunków międzynarodowych Europy.
Nie, dlatego że problemy, które w naszych czasach są ledwo maskowane i coraz trudniej je ukrywać w świecie zglobalizowanym, trawiły tę instytucję z równą, o ile nie większą siłą. Sprzeczność pomiędzy słowem a dziełem, lekceważenie słów mistrza, którego imię ta organizacja ma ustawicznie na ustach od prawie dwóch tysięcy lat, doprowadziły już w wiekach średnich do licznych przesileń, po których za każdym razem wychodziła ona bardziej poobijana i - z wielkim zgorszeniem przez nią przyjmowaną - powolną utratą wpływów na bieg najważniejszych wydarzeń. Proces ten trwał bardzo długo, nasilił się u schyłku średniowiecza, czego dobitną oznaką było funkcjonowanie naraz aż trzech papieży pod koniec tzw. Wielkiej Schizmy Zachodniej.
Książeczka Mieczysława Żywczyńskiego wprawdzie nie obejmuje już swym zakresem tych pożałowania godnych historii, aczkolwiek autor napomyka o nich pod sam jej koniec.
Dla osób, takich jak ja, które w trakcie studiów pochłaniały z zaciekawieniem podręcznik ks. prof. Żywczyńskiego do historii powszechnej XIX wieku, a później zapoznawały się z jego inną doskonałą twórczością monograficzną (np. "Kościół a Rewolucja Francuska"), króciutkie dziełko o papiestwie w średniowieczu może być co najmniej zaskoczeniem. I to z dwóch powodów.
Po pierwsze, banalne, objętość tej pracy mocno kontrastuje z innymi dziełami tego wybitnego historyka.
Po drugie, już istotne, Mieczysław Żywczyński z tej książki to nie ten sam Mieczysław Żywczyński, którego znam z prac napisanych po wojnie. Postaram się to zwięźle uzasadnić.
Napiszę jakie wady dostrzegam w tej przedwojennej publikacji, a reszty, na zasadzie kontrastu, będzie się można domyśleć.
Zdumiewa brak krytyki autora wobec poczynań Kościoła katolickiego i jego głów w tamtych czasach. Stosuje on liczne eufemizmy i tak, dla przykładu, określa jedno z największych szalbierstw tej instytucji w dziejach, czyli tzw. Donacji Konstantyna - "Ciekawym wyrazem ambicji kół rzymskich".
Kolejną sprawą jest komentarz do Canossy, który, gdyby nie było wiadome, że jego autorem jest katolicki ksiądz, można by pomyśleć, iż jest napisany ręką jakiegoś antyklerykała, czy też marksisty chcącego wykpić papieża i jego poczynania: "Jednym swym krokiem Grzegorz VII przekreślił wszystko, nad czym z takim trudem pracował, posłuchanie głosu uczucia chrześcijańskiego było zniszczeniem wszystkich planów, które się tak dobrze dla papiestwa składały". Gdyby to zdanie wyrwać z kontekstu i wstawić gdzie indziej, choćby do książek Karlheinza Deschnera, to pasowałoby tam jak ulał. Tutaj jest zupełnie nie na miejscu i dziwię się, że autor użył takiego sformułowania w kontekście reszty napisanej z pozycji przynajmniej pół klęczącej.
Ostatni przykład będzie najbardziej zadziwiający.
Otóż Żywczyński w następujący sposób wyraził się o sprawie krucjaty antykatarskiej: "Podać też warto, że amoralne zasady kataryzmu były wprowadzane w życie tylko przez niewielką stosunkowo garstkę ludzi, tzw. <<doskonałych>>, życie moralne reszty, tzw. <<wierzących>> lub <<niedoskonałych>>, nie różniło się niczym od życia katolików". Zdaję sobie w pełni sprawę, że duża liczba katolików ma przysłowiowe klapki na oczach w sprawach "moralnych" i każde odstępstwo od wyznawanych przez siebie "wartości" (najczęściej jedynie deklarowanych) uważa za coś "amoralnego", "zboczonego", etc., ale, doprawdy, nie takiej oceny rzeczywistości (w tym historycznej) spodziewałbym się po tak głęboko uczonej osobie jak prof. Żywczyński. Przecież doskonale wiedział on jak bardzo "moralni" byli średniowieczni katolicy z papieżami na czele. Rozumiał chyba skąd się brały te wszystkie "herezje", które na sztandarach miały zakończenie degrengolady, jaka toczyła chrześcijańskie społeczeństwa i nawrót do pierwotnych wartości, reprezentowanych przez pierwsze gminy wyznające naukę Jezusa. Tak doskonale oczytany uczony musiał zdawać sobie sprawę z tego, co doprowadziło do wcześniej wspomnianej Schizmy. Problemem nie była "amoralność" Katarów (i innych podobnych) i "moralność" katolickiej masy...
Być może duszna atmosfera końca lat trzydziestych XX wieku spowodowała taką, a nie inną percepcję tych problemów u autora. Niestety ze szkodą dla nauki historycznej (chyba już dla żartu ks. Żywczyński napisał także i to: "Nie da się zaprzeczyć, że wielu zbyt gorliwych inkwizytorów zapomniało o celu, do jakiego przez Kościół zostali powołani, tzn. że Kościołowi chodziło nie o męczenie ludzi, lecz o ojcowskie sprowadzanie ich z drogi błędu"; naprawdę trudno tutaj powstrzymać śmiech, pomimo powagi zagadnienia).
Reasumując: ciężko się zgodzić z opinią wydawnictwa, iż praca ta stanowi klasykę historiografii. Chyba, że klerykalnej, a tym samym mało znaczącej z naukowego punktu widzenia.
Wracając do "dwóch oblicz" prof. Żywczyńskiego - lepiej poznać te dojrzałe, które ukazało się już w drugiej połowie ubiegłego wieku.

Ostatnimi czasy sporo się działo w katolickim świecie wokół papiestwa i papieża. W XXI wieku instytucja ta przechodzi ciągły kryzys, za który sama ponosi odpowiedzialność, a o którym w tym miejscu nie ma sensu dłużej się rozwodzić, ponieważ zorientowani dobrze wiedzą o co chodzi.
Czy w śr...

Rozwiń Zwiń

Do sięgnięcia po (zbyt długo odkładany) "Dawny ustrój i Rewolucję" skłoniło mnie obejrzenie niedawno francuskiego filmu z 2022 r.: "Wandea. Zwycięstwo albo śmierć".
Muszę z przykrością stwierdzić, iż nie tylko u nas kinematografia oparta o prawicową politykę historyczną ma się dobrze. Dzieło o wojnie domowej w okresie Rewolucji Francuskiej razi tendencyjnością i gloryfikacją "szlachetnych" postaw obrońców ancien regime 'u.
No cóż, od bardzo dawna wiem, że niezmiernie trudno o film historyczny, który w sposób rzeczowy oddałby wszystkie blaski i cienie każdej ze stron przeszłego dramatu.
Zostawmy film i wróćmy do książki.
Alexis de Tocqueville powiada: "Jeśli chce się zrozumieć dzieje naszej Rewolucji, nie należy nigdy zapominać o tym, co było przedtem". Niby proste, ale jednak nie.
Większość krytyków Rewolucji Francuskiej albo nie ma zielonego pojęcia jak wyglądało życie w czasach feudalizmu (niespecjaliści), albo to wie (specjaliści), ale ma w głębokim poważaniu los milionów ludzi, którzy klepali dziedziczną biedę, nie byli w stanie wyjść z okowów barier stanowych, a ich nędzne życie targane było epidemiami, głodem i wszelką poniewierką.
Z kolei bardzo nieliczna kasta uprzywilejowanych, żyjąca pasożytniczo na koszt ogromnej rzeszy ludu, z nudów nie wiedząca czy wszczynać kolejną wojnę, czy dalej balować, za nic miała (w swej ogólności) tych, bez których istnienie państwa (w tym i ich własne istnienie) nie mogłoby się obyć nawet na krótszą metę.
Tocqueville, z ogromnym kunsztem słowa i podziwu godną erudycją, odsłania kulisy dawnego ustroju. Na swój warsztat bierze wielką ilość danych: statystycznych, demograficznych, ekonomicznych, prawnych i administracyjnych. Poddaje je doskonałej obróbce socjologiczno-historycznej i wyciąga z tego porażające wnioski. Nie buja on w obłokach jak krytycy (większość) Rewolucji, którzy nic nie wiedzą (albo niewiele) o czasach ją poprzedzających i nie rozumieją procesu historycznego, podaje natomiast twarde dane, które nie pozostawiają żadnych wątpliwości co do genezy tego jednego z najbardziej dramatycznych wydarzeń w dziejach świata (autor nie jest apologetą Rewolucji; po prostu stwierdza podstawowy fakt, iż jej tragizm jest wieloaspektowy, a wielkie nadużycia i wypaczenia, które działy się w jej trakcie, da się w dużej mierze wyjaśnić [nie mylić z moralnym usprawiedliwianiem], kiedy dobrze poznamy dobę ancien regime 'u).
Nie będę się tutaj rozpisywał o licznych przykładach, jakie autor podaje na uzasadnienie swoich twierdzeń. Powiem tylko tyle, że nie sposób przejść obojętnie bez tej lektury, jeśli chce się zrozumieć Rewolucję.
Nie mogę również nie zaznaczyć, że nie jest to łatwa książka. Przed sięgnięciem po nią powinno się do jej czytania przygotować. Najlepiej zrobić to zaznajamiając się ze świetnym rozdziałem o Rewolucji w podręczniku akademickim ("Wiek XIX. 1789-1870") pióra ks. prof. Mieczysława Żywczyńskiego. Dla osób bardziej ambitnych polecam książki Jana Baszkiewicza. Jest ich sporo, ale ich studia dają bardzo dobre przygotowanie do tej tematyki.
Tocqueville w swoim dziele nie bawi się w tłumaczenie spraw podstawowych, rzuca czytelnika od razu na głęboką wodę, więc powyższa uwaga nie jest bez znaczenia.
Jedyna sprawa, która powstrzymuje mnie przed daniem tej pracy najwyższej z możliwych ocen to kwestia oświeceniowej filozofii. Autor potraktował ten temat po macoszemu. Jego ujęcie jest nie tylko bardzo skrótowe (jeden króciutki rozdzialik), ale też napisane z pozycji klęczącej. Zdumiewające, jak tak bardzo inteligentny człowiek potraktował krytykę religii uprawianą w XVIII wieku i jej sens oraz znaczenie dla Rewolucji (i nie tylko). Jest to bardzo słaba część książki, która wynika chyba z konserwatywnej postawy autora, jakiej zupełnie nie był tutaj w stanie ukryć. Szkoda, bo to kapitalna sprawa.
Mimo wszystko uważam, że tym czym był Machiavelli dla XVI wieku, Monteskiusz dla wieku XVIII, tym dla wieku XIX jest niewątpliwie Tocqueville.
Ostatnie zdanie poświęcę autorowi wstępu. Francois Furet to jeden z czołowych francuskich znawców Rewolucji. Niemniej jednak jego charakterystyka Tocqueville'a jest zbyt przeintelektualizowana, a tym samym słabo trzymająca się "ziemi". Wolałbym, aby wstęp do takiej pracy napisał wyżej wspomniany Jan Baszkiewicz, aczkolwiek zdaję sobie sprawę dlaczego w tym przypadku tak się nie stało (mój egzemplarz został wydany wysiłkiem Fundacji Batorego).
Gorąco polecam miłośnikom dziejów Rewolucji i mądrych książek.

Do sięgnięcia po (zbyt długo odkładany) "Dawny ustrój i Rewolucję" skłoniło mnie obejrzenie niedawno francuskiego filmu z 2022 r.: "Wandea. Zwycięstwo albo śmierć".
Muszę z przykrością stwierdzić, iż nie tylko u nas kinematografia oparta o prawicową politykę historyczn...

Rozwiń Zwiń

Czesi są mi bardzo bliscy. Nie tylko "duchowo", ale również namacalnie (moja siostra ma męża Czecha i mieszkają wraz z dziećmi w tym pięknym kraju, co powoduje, że bywam tam bardzo często, starając się przy okazji poznać kolejne fascynujące jego zakątki). Jako miłośnik Czech, Czechów i czeskiej historii, postanowiłem zapoznać się z pracą czeskiego historyka wykładającego na naszym Uniwersytecie Jagiellońskim, z nadzieją, że - jak zapowiedział sam autor - dowiem się o ich historii z ich własnej perspektywy, ale z uwzględnieniem faktu, iż książka jest dedykowana polskiemu odbiorcy. No i w gruncie rzeczy się nie zawiodłem.
Ważne jednak, aby pamiętać, że tytuł "Czesi", posiada podtytuł: "Przewodnik po historii narodu i państwa". Pamiętając co znaczy słowo "przewodnik", nie spodziewałem się dogłębnej analizy każdego z zagadnień, wręcz przeciwnie, nastawiałem się raczej na formę wolnej wypowiedzi, coś w rodzaju eseju.
A więc może najpierw zacznę od tego co otrzymałem i w jakiej jakości, a później przejdę do tego, czego nie dostałem i czy stanowi to duży problem.
Przede wszystkim mamy tu do czynienia z bardzo ciekawą syntezą, która w odróżnieniu od przestarzałej "Historii Czechosłowacji" autorstwa Orzechowskiego i Hecka, nie jest napisana pod dyktando konkretnej ideologii. Jokes ma talent literacki i potrafi swą historią zaciekawić czytelnika. A to już naprawdę dużo. Umiejętności syntetyczne autora stoją na wysokim poziomie, stąd książkę czyta się bardzo dobrze i z rosnącym zaciekawieniem. W tok wywodów autor umiejętnie wplata anegdoty, które nie tylko wzmacniają jego przekaz, ale w odpowiednim miejscu podkreślają najistotniejsze momenty dziejów opisywanego państwa. Wielka chwała dla autora za postawę sine ira et studio. Przykładem na nią może być bardzo ciekawa i słuszna krytyka Husa (a jak sam autor zauważa: "Hus jest niewątpliwie jedną z kluczowych postaci czeskiej historii. Do dziś Czesi czczą go z nabożeństwem rzadkim w tym raczej pragmatycznym narodzie"). Wystarczy sobie wyobrazić, co by się stało, jakby polski historyk wykładający na Uniwersytecie Karola w Pradze napisał historię Polski dedykowaną Czechom i skrytykował w niej Jana Pawła II. Sądzę, że odsądzaniu go od czci i wiary nie byłoby końca w naszym ciemnogrodzie.
Ale wróćmy do naszej książki.
Kolejnym przykładem na nie klękanie przed opinią oczekującą pisania pod dyktando samouwielbienia narodowego jest kwestia mordów, jakie w 1945 roku Czesi zadawali wyganianym z ich kraju Niemcom oraz, trochę wcześniej, czeskiej wersji naszego szmalcownictwa -"Od roku 1941 Żydzi musieli nosić na ubraniu żółtą gwiazdę z napisem <<Jude>> (znaleźli się Czesi, którzy denuncjowali Żydów łamiących ten przepis)". Znowuż, wystarczy sobie wyobrazić histeryczną reakcję naszej prawicy i ich polityki historycznej na podobne słowa polskiego historyka, dotyczące Polaków, a kierowane do zagranicznej opinii publicznej.
Warto również pochylić się nad opisem autora dotyczącym trudnych momentów historii naszych państw (sprawa Śląska Cieszyńskiego po I wojnie światowej, czy też problem Zaolzia w 1938 roku). Słowa Jokesa są wyważone i odpowiedzialne, tak jak te, w których jakże lakonicznie, ale bardzo celnie podsumował bezsensowną wrogość polsko-czeską w dwudziestoleciu międzywojennym: "W Pradze, tak samo jak w Warszawie, ulegano iluzjom o własnym znaczeniu i jednocześnie postrzegano sąsiada jako <<państwo sezonowe>>, z którym nie warto nawiązywać bliższych stosunków - co zresztą przyczyniło się do tego, że ostatecznie sezonowymi okazały się oba państwa".
Następną sprawą jest czeski humor i podejście do życia (niektórzy w Polsce w nim nie gustują, stąd epitety w stylu "czeski film"; ja natomiast go uwielbiam, ponieważ uważam, że ma wiele wspólnego z humorem angielskim, a tym samym humorem odpowiadającym mi najbardziej). Jokes nie robi z Czech "Chrystusa narodów", nie epatuje na każdym kroku martyrologią (choć są ku temu, podobnie jak u nas, odpowiednie przesłanki) i nie prześciga się z nikim na ofiary. Interesują go bardziej sprawy wolności i specyficznie czeskie postawy wobec trudnych zagadnień.
Co do wyżej wspomnianego humoru czeskiego historyka to warto przytoczyć jeden przykład: "Kiedy w roku 1982 zmarł Breżniew, próbowano rozwiązać problem sukcesji w ramach kremlowskiej gerontokracji, ale natury nie dało się oszukać: jego dwaj następcy, Jurij Andropow i Konstantin Czernienko, zmarli z szybkością, która ocierała się o kompromitację".
Teraz przejdę pokrótce do minusów książki.
Nie znajdziemy w niej prawie nic o gospodarce, niewiele o społeczeństwie, bardzo mało o kulturze, nauce i sztuce. Jest to stricte historia polityczna. Takie prawo autora, które zapowiedział w podtytule. Gdyby ujął to wszystko, to książka nie miałaby 400 stron, tylko dwa razy tyle, a i pewnie wtedy nie wyczerpałaby tematu. Także coś za coś.
Na koniec wspomnę tylko o kilku błędach rzeczowych, które nie powinny się wprawdzie w niej znaleźć, ale i tak nie obniżają wysokiej o niej mojej opinii.
Po pierwsze Jokes nazywa Celtów zamieszkujących ziemie czeskie w starożytności "narodem". Nie będę się nad tym rozpisywał, bo osoby znające historię zrozumieją o co mi chodzi (te, które jej nie znają, pewnie tego nie przeczytają). Po drugie, już gorsze, przypisuje Janowi Zizce z Trocnova sławę wynalezienia taktyki walki taboryckiej przy pomocy wozów. Gdyby autor zapoznał się choćby ze świetną biografią wodza husytów pióra Petera Corneja (tą, która ukazała się u nas w 2024 r., ale pierwsze czeskie wydanie miało miejsce w 2019 r., czyli rok przed ukazaniem się "Czechów"), to wiedziałby, że nie jest to prawda.
Ostatni lapsus to podanie informacji, że w czasie I wojny o sukcesję austriacką Morawy opanowały wojska elektora saskiego i króla polskiego... Augusta II Mocnego. Nie powinno się pisać takich rzeczy, kiedy kieruje się książkę Polakom, którzy mogą mieć w pamięci daty panowania swoich historycznych władców.
Ostatecznie praca czeskiego historyka jest godna uwagi polskiego czytelnika i jako taką polecam ją wszystkim miłośnikom muzy Klio. Warto wiedzieć cokolwiek o naszym południowym sąsiedzie, który w tak wielu istotnych kwestiach nas niewątpliwie przewyższa.

Czesi są mi bardzo bliscy. Nie tylko "duchowo", ale również namacalnie (moja siostra ma męża Czecha i mieszkają wraz z dziećmi w tym pięknym kraju, co powoduje, że bywam tam bardzo często, starając się przy okazji poznać kolejne fascynujące jego zakątki). Jako miłośnik Czech, Cze...

Rozwiń Zwiń