Skrybowie i uczeni. O tym, w jaki sposób antyczne teksty przetrwały do naszych czasów

Jeśli kogoś interesuje historia kultury, której centralną kategorią jest książka (i jej prekursorzy),a w ścisłym tego słowa znaczeniu skomplikowane i bardzo często szczęśliwe losy tekstów starożytnych, jakie aktualnie możemy wyzyskiwać naukowo (oraz - dla chętnych - ku pożytkowi umysłowemu ludzi nauką zainteresowanych),to praca ta jest dla niego/niej.
Dwóch wybitnych brytyjskich filologów klasycznych opracowało coś na kształt podręcznika dla adeptów tejże dziedziny, aczkolwiek zamiast suchych wywodów, które charakteryzują takie publikacje, wyszła im książka niezmiernie ciekawa, ocierająca się czasem o wybitność.
Ujęcie tematu jest chronologiczne, odnajdujemy tu klasyczny ciąg wydarzeń od starożytności po czasy współczesne. Erudycja autorów stoi na wysokim poziomie, pozwalając im uzupełniać mniej porywające fragmenty wywodów wieloma przykładami nietypowych perypetii niektórych antycznych tekstów. Dużym plusem książki jest fakt, że nie skupia się ona jedynie na przekazaniu informacji o tym, jakie i dlaczego teksty przetrwały do naszych czasów, ale ukazuje i wyjaśnia także technikę pracy wszystkich tych, którzy wykonywali (prawie zawsze) anonimowo tytaniczną robotę (skrybowie),aby następne pokolenia mogły czerpać garściami z mądrości starożytnych.

Zapewne ktoś słyszał bądź czytał, że przedmiotem gorących sporów w przeszłości były teksty tzw. świętych ksiąg. Otóż w epoce Odrodzenia i Reformacji (ale i później),kiedy tłumaczenie Biblii z łaciny na języki narodowe stało się polem do wielu kontrowersji i wręcz gorszących scen w świecie chrześcijańskim, sporo uczonych zajmujących się tymi przekładami nie mogło często dojść do wspólnych wniosków. Problem ten, z dzisiejszego punktu widzenia mało istotny, miał wtedy wagę ciężką. Kościół katolicki stał na stanowisku, że tylko wersja Biblii przezeń zaaprobowana ma wyłączny przymiot prawomocności, a z tego faktu wyciągał dalekosiężne skutki. Walka na słowa wymykała się z pulpitów ówczesnych intelektualistów i lądowała na polach bitew zwaśnionych stron, które pod takim czy innym religijnym płaszczykiem załatwiały swe doczesne interesy. Słowa miały wtedy piekielną moc, a hierarchia kościelna nie pozostawiała wcale miejsca dla niezgodnych z wytyczonymi przez nią interpretacji. Swawolne z tym igranie mogło się fatalnie skończyć i tak też bywało.

Dlaczego o tym wszystkim tutaj wspominam? Dlatego, że autorzy książki poczynili w niej bardzo ważne stwierdzenie:
"Do naszych czasów nie przetrwał żaden autograficzny manuskrypt tekstu antycznego".
Jak to rozumieć w kontekście powyższych słów? Ano tak, że te ciągłe walki na słowa, wysyłanie do diabła swych przeciwników, a także pożałowania godna i arogancka pewność siebie, jaką prezentowały onegdaj oficjalne czynniki kościelne w kontekście "jedynie słusznej" wersji Biblii, są funta kłaków warte. Wszystkie teksty bowiem, na których opiera się nasza wiedza o dalekiej przeszłości oraz podstawa wiary, jaką dla wielu jest Biblia, były wielokrotnie przepisywane przez niezliczone rzesze ludzi, o których nie wiemy prawie nic, nie znając nawet ich imion.
Brytyjscy uczeni pokazują, jak łatwo było w czasach średniowiecza o pomyłki, przeinaczenia, opuszczenia i zakłamania każdego tekstu.
Także, w takim świetle, śmiertelne boje na słowa toczone przez wiele stuleci byłyby śmieszne, gdyby nie były takie straszne.
Można byłoby to również nazwać zwyczajną ludzką głupotą i ignorancją, gdyby nie kryły się za tym całkiem świeckie i przyziemne zamiary, pomimo ciągłego odwoływania się do wszystkich świętych.
Już choćby z tego względu warto do tego znakomitego dzieła zajrzeć. Lepiej jest wiedzieć skąd pochodzi to, w co należy wierzyć (i jak wielokrotnie podlegało przeróżnym modyfikacjom),niż ślepo ufać tym, którzy za tę hochsztaplerkę odpowiadają. Na koniec dodam, że gro tej pracy dotyczy dzieł czysto laickich, natomiast z mojego punktu widzenia sprawy, jakie wyżej poruszyłem posiadają sporą historyczną doniosłość.
Polecam!

Jeśli kogoś interesuje historia kultury, której centralną kategorią jest książka (i jej prekursorzy),a w ścisłym tego słowa znaczeniu skomplikowane i bardzo często szczęśliwe losy tekstów starożytnych, jakie aktualnie możemy wyzyskiwać naukowo (oraz - dla chętnych - ku pożytkowi umysłowemu ludzi nauką zainteresowanych),to praca ta jest dla niego/niej.
Dwóch wybitnych...

Są zasadniczo dwa główne sposoby ujmowania zagadnienia historii kultury (a w tym wypadku – antycznej) – perspektywa duchowa, która skupia się przede wszystkim na ideach, ich narodzinach, cyrkulacji i trwaniu, na filozofii, sztuce, literaturze; oraz perspektywa materialno-medialna, podkreślająca rolę poza-intelektualnych czynników kształtujących kulturę (głównie chodzi o materialne formy przekazu i przechowywania informacji). Przez większą część historii dominowało ujęcie pierwsze, podczas gdy drugie pojawiło się dopiero gdzieś w wieku XIX-XX, a jego skrajną postacią był determinizm medialny McLuhana (w uproszczeniu: treść przekazu nie ma znaczenia, ponieważ to medium jest przekazem; historia kultury to historia techniki przekazywania informacji). Obecnie wśród badaczy, jak zazwyczaj w takich tematach, dominuje zgoda, że najbardziej użyteczna poznawczo jest perspektywa będąca takim czy innym połączeniem tych dwóch.
Reynolds i Wilson piszą o długim trwaniu mądrości antyku niemal wyłącznie w ujęciu drugim, materialno-medialnym. Szczegółowo opisują, w jaki sposób teksty zabezpieczano, przechowywano, jak później w kolejnych wiekach były one odkrywane, rekonstruowane, naprawiane, jak rozwijała się filologia klasyczna i jej narzędzia (służące np. odtwarzaniu sensu z zaginionego archetypu na podstawie różnych jego późniejszych kopii, miejscami sprzecznych). Niewiele dowiemy się stąd o historii idei, o tym, jakimi echami w dziejach Europy odbijały się słowa klasyków, czego różne epoki szukały w starożytnych tekstach. Nie jest to zarzut, ponieważ eksplicytnym założeniem tej książki jest uzupełnić lukę, zbalansować dysproporcję między historią duchową a materialną. Jest to więc solidny podręcznik akademicki, który rekonstruuje po pierwsze dzieje starożytnych rękopisów, a po drugie wielowiekowe debaty nad tym, w jaki sposób należy teksty odnajdywać, rekonstruować, naprawiać (poprawiać?) i rozprowadzać. Nie jest to zajmująca literatura popularnonaukowa, dlatego polecić należy raczej tylko koneserom.

Są zasadniczo dwa główne sposoby ujmowania zagadnienia historii kultury (a w tym wypadku – antycznej) – perspektywa duchowa, która skupia się przede wszystkim na ideach, ich narodzinach, cyrkulacji i trwaniu, na filozofii, sztuce, literaturze; oraz perspektywa materialno-medialna, podkreślająca rolę poza-intelektualnych czynników kształtujących kulturę (głównie chodzi o...

Książki takiej jak "Skrybowie i uczeni" na polskim rynku wydawniczym brakowało. Brakowało, ponieważ tyle się mówi i pisze o starożytnych tekstach, a tak rzadko omawiano sposób, w jaki dotarły one do naszych czasów. Reynolds i Wilson przedstawiają fascynującą historię przekazu tych tekstów od antyku po wiek XIX, gdy to można mówić o wykształceniu dyscypliny naukowej, jaką jest filologia klasyczna. To, co w ich pracy najbardziej zadziwia i skłania do refleksji, to fakt, że wiele greckich i rzymskich dzieł przetrwało przez średniowiecze w jednym tylko egzemplarzu. Jakże niewiele brakowało, by nie dotarły wcale do naszych czasów! I od razu druga myśl: ile innych dzieł przepadło, bo spleśniało w bibliotekach albo zostało zjedzonych przez myszy.

Lektura książki Reynoldsa i Wilsona pozwala docenić rzesze bezimiennych nieraz skrybów, którzy swoją pracą umożliwili przetrwanie wielu starożytnych tekstów. Najbardziej interesująca była dla mnie część o trwaniu literatury antycznej w Bizancjum, bo o tych tematach bardzo mało wiedziałem. Co do Europy zachodniej, to cóż... Autorzy brytyjscy żyją w swoim świecie, stosują dalej zdezawuowane już pojęcie Wieków Ciemnych, za wszelkie zło obarczają Kościół, a uwaga o "liberalnym sposobie myślenia" VIII-wiecznych Anglosasów (s. 127) jest absolutnym kuriozum. Tego typu dziwactwa nieco obniżają moją ocenę tej pracy, ale i tak jest ona bardzo wysoka. Zdecydowanie warto przeczytać!

Książki takiej jak "Skrybowie i uczeni" na polskim rynku wydawniczym brakowało. Brakowało, ponieważ tyle się mówi i pisze o starożytnych tekstach, a tak rzadko omawiano sposób, w jaki dotarły one do naszych czasów. Reynolds i Wilson przedstawiają fascynującą historię przekazu tych tekstów od antyku po wiek XIX, gdy to można mówić o wykształceniu dyscypliny naukowej, jaką...

Dotrwałam do V rozdziału. Myślałam, że będzie to ciekawsza lektura.

Dotrwałam do V rozdziału. Myślałam, że będzie to ciekawsza lektura.