Bohumil Hrabal

Lektura dobra jak szklanica starego, wytwornego koniaku wypita w zakurzonym antykwariacie. Spośród tych wszystkich wspaniałych hrabalowskich tematów, jeden szczególnie utkwił mi w głowie: obserwacja Haňtiego o praskich szczurach, które dzielą się na dwa obozy tylko po to, by się nawzajem eksterminować; genialna historia zbiorowej autodestrukcji. Niewielu tak jak Hrabal potrafiło pokazać, że konflikt nie jest błędem systemu tylko nim samym. Nawet gdy zapanowuje absolutny pokój i zostaje tylko jedna, zwycięska grupa szczurów, to instynkt zmusza je do znalezienia wroga wewnętrznego i dzielenia się na kolejne wrogie frakcje. To taki naparek z myśli Schopenhauera (którego Haňťa, narrator, przecież czyta): wola życia jest ślepa, wiecznie nienasycona i ostatecznie pożera samą siebie. Jakby było mało cierpienia biednym gryzoniom, to miażdży i wyciska z nich soki również prasa hydrauliczna, ta sama która mieli Erazma, Nietzschego i Husserla. Najbardziej uderza i piorunuje banalność tej przemocy. Na górze: filozofia, Hegel, marzenia o duchowym postępie ludzkości, na dole kanalarski świat walk, darwinizm i miażdżarki prasy. A Haňťa patrzy na to z takim fatalistycznym spokojem. Przyzwyczajony, że świat jest rzeźnią, że cenne rzeczy kończą jako przemysłowy odpad. W tej powieści jest też jeden z najbardziej wzruszających kadrów w historii literatury: kiedy mysz, której rodzina została zmiażdżona przez prasę atakuje nogę Hantiego, a ten stara się ją odegnać i mówi wówczas: „Widziałem, że w tych mysich oczach było wtedy coś więcej niż niebo gwiaździste nade mną i prawo moralne we mnie”. To oczywiście cytat za Kantem, który został tutaj przez Hrabala wypatroszony i ogołocony z racji.