Księga egzotycznych snów i realnych wydarzeń

„Duszę miały wiatr, ogień i dym, a chata, ziemia, las, każdy sad i pole, strumień i ploso rzeki własne duchy, które chroniły je przed złym”.

W opowiadaniach ukraińskiego pisarza, Wasyla Gabora, egzotyczne sny i całkiem realne wydarzenia sytuują się bardzo blisko siebie, wręcz się nawzajem przenikają, przedstawiając te same, czysto ludzkie, powszednie cechy charakteru i zachowania w dwojaki sposób, symboliczny i dosłowny.

Szczegółowy opis spotyka się ze swoim odpowiednikiem w formie przypowieści, co pozwala uogólnić konkretną sytuację i wyciągnąć z niej stosowny morał. Cudowna jest przy tym kolorowa, baśniowa ludowość tych opowieści, nie ograniczająca się jedynie do powierzchownego folkloru, ale obejmująca całą filozofię myślenia, osadzona mocno w języku i w prostocie przekazu, co nawet cudowne przeistoczenia, spotkania z duszami zmarłych, rozmowy z naturą, przydomowe licha i skrzaty, przeklęte miejsca, przepowiednie i rzucające urok wiedźmy włącza w odwieczny cykl nocy i dnia, następujących po sobie, co roku podobnych miesięcy, podporządkowanych pracy ludzkich rąk.

Przyziemność i bujanie w obłokach, codzienność i niezwykłość pozostają we wdzięcznej zgodzie, tworząc określony etos i tradycję, budując kulturową tożsamość, mającą swoje źródło po równo – w bliskim ziemi i jej plonom realizmie, jak i w mistyce kosmosu, z którego się wywodzimy oraz w nieracjonalności zabobonów, jakiej lubimy ulegać. Wierzenia, lęk przed nieczystymi siłami, mocne przekonanie o drugiej, duchowej, nadrealnej stronie świata jest doskonałym pretekstem dla młodych urwisów prześcigających się w wymyślaniu zabawnych, czasem zaś wcale nieśmiesznych, bo wywołujących dramatyczne skutki psikusów. Te dowcipy, komedie omyłek i prowokacji, zasilają z kolei ludowe opowieści, ubarwiając je i dodając im pikanterii. Tak właśnie tworzy się i przez pokolenia przenosi ludową mądrość, buduje generacyjną pamięć, która jest spoiwem tożsamości na równi z językiem, religią i narodowościową przynależnością.

Włączenie trudnej i bolesnej historii w ów proces mitotwórczy jest w prozie Gabora najbardziej przejmującym zapisem. W Ukrainie, podobnie jak u nas, po wojnie powstała wyrwa nie do wypełnienia, nie do przeoczenia, ogromna czarna dziura po żydowskiej ludności miast i wsi, po tych, którzy „byli narodem zarówno wybranym, jak i przeklętym, przez co ich Jerozolimą stawały się ubogie cmentarze na obcej ziemi”.

Proza Wasyla Gabora jest także jego pożegnaniem z rodzinną wsią i tam spędzonym dzieciństwem, uruchomieniem taśmy przechowywanych przez lata wspomnień, przywołaniem bliskich sercu miejsc, dźwięków i zapachów, w których jest także on sam, chłopak wszystkimi zmysłami chłonący świat, wsłuchany w babcine bajania. Obraz tego, co rankiem, po przebudzeniu, zawsze napotykały jego oczy: „Malwy pod oknami, piwonie i narcyzy wokół studni. Przy prawym rogu domu gąszcz długich łodyg zwieńczonych żółtymi płatkami, nieopodal drzewko upojnie pachnącego jaśminu. Obok lewego narożnika krzew czerwonej róży, która po ścianie wspięła się pod dach”. Te i podobne powidoki pamięć chroni zazdrośnie niczym drogocenne klejnoty, teraz zaś mogą wpleść się w historię ukraińskiej wsi, tę nieco idylliczną, wyodrębnioną ze zwykle otaczającego ją okrucieństwa, prostoty, brudu i znoju, przeniesioną w eteryczną sferę marzeń i tęsknot.

Charakterystyczne symbole, jakie przewijają się w tekście, pomagają nam uporządkować treść, zamknąć ją w zrozumiałych nawiasach, przenieść na wyższy poziom ogólności. Są pośród nich drzwi i okna, otwierające się na nieznane motywy i nowo formujące się sytuacje, które dopiero trzeba dostrzec, przytulić i oswoić. Są ściany, chroniące przed obcym, nieprzyjaznym wzrokiem i broniące dostępu groźnym zjawiskom. Sufit i podłoga – niczym niebo i ziemia, duch i ciało, sacrum i profanum, stale przecież w naszym życiu obecne. I jeszcze komoda, schowek dla artefaktów naszego bycia w świecie, pamięci zatrzymanej w fotografiach, dziennikach, oaza uporządkowanego spokoju, której jesteśmy gospodarzami. Cała nasza historia i cała nasza nadzieja pozostają w tej komodzie, której klucz przechodzi w ręce naszych następców, przyszłych pokoleń. O tym też traktuje domykająca cykl, najdłuższa z opowiedzianych przez Wasyla Gabora historii, sama w sobie będąca rozległą, przejmującą metaforą istnienia.
Za egzemplarz książki dziękuję: https://sztukater.pl/

„Duszę miały wiatr, ogień i dym, a chata, ziemia, las, każdy sad i pole, strumień i ploso rzeki własne duchy, które chroniły je przed złym”.

W opowiadaniach ukraińskiego pisarza, Wasyla Gabora, egzotyczne sny i całkiem realne wydarzenia sytuują się bardzo blisko siebie, wręcz się nawzajem przenikają, przedstawiając te same, czysto ludzkie, powszednie cechy charakteru i...