Burzliwy żywot Baska Zalacaina

powieść łapie się do gazetowych rankingów na "100 najlepszych powieści w języku hiszpańskim" i faktycznie, abstrahując od tego że większość z tych "100 najlepszych" to ofiary mód literackich okresu 1980-2020, to powieść bez której nie da się zrozumieć literatury hiszpańskiej. Ktokolwiek chce twierdzić, że zna kulturę hiszpańską, tą powieść musi przeczytać.

Czas akcji: Trzecia Wojna Karlistowska (1872-1876). Miejsce: częściowo Baskonia, częściowo Nawarra. Bohaterowie: na ogół miejscowa sól ziemi. Idea (uwaga, SPOILER): człowiek realizuje się nie poprzez konwencje, role społeczne, ale poprzez własne działanie.

Tyle. W sumie, możnaby powiedzieć, banał. Ale z tego wyszły różne zawirowania. Na przykład Baroja, postępowiec, liberał i przysięgły przeciwnik skorumpowanej monarchii hiszpańskiej, załapał sie na patrona Falangi (że niby akcja), a często-gęsto i na prekursora faszyzmu. A jego fanatyczny antykatolicyzm (dziecięctwo intelektualne! zabobon! narzędzie dominacji!) awansował na ołtarze nowej Europy (my naród! my suweren! precz z fałszywymi bogami! Sieg Heil! Duce ha sempre ragione!).

Czyta się łatwo. Akcja toczy się wartko, opisów mało, filozofowania też, tu go bili a tu on pobił i uciekł. To nie Unamuno, gdzie na pół strony dialogów jest 10 stron medytacji. Nawet zatrąca o powieść pikarejską, chłopek-roztropek zrobił w druta markizów i diuków. Tylko że kończysz lekturę i pytasz: "no ale co w tym było takiego wybitnego?" No właśnie, w sumie nic, ramota sprzed stu lat, ale ważna jako punkt odniesienia i przez konteksty, tak hiszpańskie jak europejskie.

W sumie: dla jajogłowych, co to chcą zgłębić przepastne otchłanie hiszpańskości albo europejskiego protofaszyzmu. Jak szukacie fajnej powieści do pociągu, to nie to, choć fakt że biją się często, trup pada gęsto i w ogóle dzieje się.

I jeszcze na koniec: książka omal kosztowała autora życie. Otóż 28 lat po wydaniu powieści, czyli w lipcu 1936, Baroja jako starszy pan postanowił zobaczyć jak karliści (których systematycznie ośmieszał w swoich powieściach, również w tej) idą na Basków. Siedział sobie w kawiarni przy drodze i obserwował, jak przez miasteczko przechodzi kolumna troglodytów oderwanych od pługa z karabinami na plecach i w czerwonych beretach na głowach. Ale miał pecha, bo go zidentyfikowali. Powędrował pod przydrożny mur i stał tam pod lufą karabinu, podczas gdy trwała rozmowa czy go zastrzelić, czy może nie warto. Na szczęście zjawił się oficer który uznał, że nie warto; 64-latek dostał tylko na pożegnanie w twarz. Co chyba mu zaszkodziło: gdyby go zabili, stałby się pewnie pośmiertnym celebrytą takim jak Garcia Lorca, a tak jest trochę zapomnianym autorem sprzed stu lat o nieco podejrzanych ciągotach.

powieść łapie się do gazetowych rankingów na "100 najlepszych powieści w języku hiszpańskim" i faktycznie, abstrahując od tego że większość z tych "100 najlepszych" to ofiary mód literackich okresu 1980-2020, to powieść bez której nie da się zrozumieć literatury hiszpańskiej. Ktokolwiek chce twierdzić, że zna kulturę hiszpańską, tą powieść musi przeczytać.

Czas akcji:...