Kurupi i inne opowiadania

Zebrane w tej książce opowiadania bez wątpienia należą do najtrudniejszych, jakie do tej pory dane było mi przeczytać. Ale sięgając po twórczość paragwajskiego pisarza, Augusto Roa Bastosa (1917-2005),nie mogło być inaczej. Przekonałem się o tym już przy okazji lektury jego najsławniejszych powieści, tj. „Syn człowieczy” oraz „Ja, najwyższy”. Ten sam charakterystyczny oraz wymagający styl narracji literackiej obecny jest w każdym z czternastu opublikowanych w tomie „Kurupi i inne opowiadania” utworów. To rodzaj przyjemnego, ale jednak czytelniczego wyzwania, któremu trzeba jakoś sprostać. W jednych opowiadaniach udaje się to lepiej, w innych nieco gorzej, ale każde z nich przenosi czytelnika w inną rzeczywistość, w której ciągłość i logiczność warstwy fabularnej nieraz schodzi na dalszy plan wobec cudowności przedstawionego świata.

Taka bowiem jest właśnie twórczość Bastosa, który paragwajską egzotykę ubiera w kunsztowne literackie szaty. I robi to z prawdziwą maestrią. Jak już wspomniałem, dla autora nie sama fabuła opowiadań jest najważniejsza, co może być trudne do zaakceptowania dla przypadkowego odbiorcy, ale właśnie nastrój i klimat, który w mistrzowski sposób kreuje w swoich krótkich formach. Oczywiście, zebrane w tomie opowiadania mają różny stopień nasycenia ową magicznością, ale każde oddaje wyjątkowy synkretyzm kulturowy, charakterystyczny dla ojczyzny paragwajskiego pisarza. Tym właśnie są opowiadania Bastosa - literacką podróżą do magicznej krainy Guarani, w której pod cienką warstewką zachodniej kultury pulsuje podskórnie obyczajowość przodków. Czuć to szczególnie w pierwszych zamieszczonych w tomie tekstach.

Ano właśnie. Zauważyłem, że pośród zebranych w wyborze czternastu opowiadań można zaobserwować pewien podział. Otóż początkowe utwory skupiają się bardziej na kreacji realizmu magicznego, a sama fabuła jest w nich rzeczą drugorzędną. Można wręcz powiedzieć, że fabuła rozumiana jako ciąg wypadków prowadzących do określonego finału w nich zupełnie nie występuje, gdyż pisarz bazuje tutaj na zdawałoby się przypadkowych i luźno powiązanych sytuacjach, które następnie nasyca atmosferą za pomocą wyszukanego liryzmu. Sprawia to, że te utwory są nieraz ciężkie w odbiorze, gdyż warstwa literacka zdecydowanie góruje w nich nad warstwą fabularną - trzeba je bardziej poczuć niż rozumieć. To opowiadania, w których wychodzi owa cudowność paragwajskiej rzeczywistości (tak bliska piszącemu przez znaczą część swojego życia na emigracji pisarzowi),a świat realny jakże często ustępuje w nich miejsca rzeczywistości wyimaginowanej, w której czytelnik doświadcza „oblepiającej”, nieraz dusznej niczym amazońska dżungla, atmosfery innego świata. Najlepszym przykładem tego typu opowiadania jest utwór „Pod mostem”, w którym fabuła zdaje się być niczym, a klimat wszystkim.

Ten typ opowiadań w wyborze jednak stopniowo ewoluuje, a Bastos zdaje się wyrównywać początkowo zachwianą proporcję między fabułą a magicznością. Ten drugi element bynajmniej nie znika, ale zdaje się bardziej komponować z zamysłem fabularnym, staje się bardziej harmonijny, a przez to lepiej zrozumiały dla europejskiego odbiorcy. Tę zmianę najdokładniej widać od tytułowego opowiadania „Kurupi” (najdłuższego i najbardziej rozbudowanego),w którym przenosimy się do fikcyjnego miasteczka Itape (miejsce akcji „Syna człowieczego”, pojawia się także w innych utworach pisarza). Opowiadanie to ma charakter już niemal klasycznej powieści, z dialogami oraz warstwą opisową, i jest charakterystycznym przykładem twórczości paragwajskiego pisarza. Jeśli ktoś chciałby bowiem poznać styl Bastosa, przed sięgnięciem po jego monumentalne dzieła, powinien przeczytać właśnie to opowiadanie, które jest, w mojej ocenie, najlepszym dostępnym probierzem tematyki oraz stylu tegoż autora. To i kolejne opowiadania z wyboru są zatem coraz bardziej zbliżone do klasycznych narracji, w których fabuła odzyskuje przynajmniej częściowo uwagę pisarza. Innym przykładem tego typy opowiadania, które sprawnie łączy fabułę z magicznością przedstawionego świata, jest zamykający książkę utwór „Koliber” (w mojej ocenie chyba najlepsze opowiadanie z wyboru, z absolutnie genialnym zakończeniem).

Ciekawostką jest natomiast opowiadanie „Ten i ten drugi”, w którym Bastos użył tylko... jednej kropki. I nie ma w nim żadnego dialogu. Tak, dokładnie. To nagromadzenie słów oddzielonych od siebie jedynie za pomocą przecinków, średników i myślników, które przybiera kształt monstrualnej ciągłości narracji, przez którą musi przebrnąć czytelnik. Wydaje się to zadaniem niemożliwym do wykonania, ale jednak, przy odrobinie skupienia i samozaparcia, zaskakująco łatwo wchodzimy w ów ciąg opisywanych scen i sytuacji, które prowadzą w zasadzie donikąd, gdyż stanowią jedynie pretekst do zabawy pisarza z przedziwną formą utworu. To, jak to ujął pisarz, rodzaj literackiej „podróży, która zdawała się już ciągnąć w nieskończoność”. Ciekawy eksperyment, w którym nie możemy ani na chwilę się zatrzymać, aby złapać „literacki oddech”.

Na zakończenie pozostaje mi jeszcze raz podkreślić, że lektura tych opowiadań nie zawsze była rzeczą łatwą i momentami można było się pogubić w kolejnych „egzotycznych” zamysłach pisarza, ale cały mój trud z nawiązką nagrodził - niejednokrotnie wspominany i podkreślany już w tym tekście - absolutnie genialny nastrój, który pisarz z niezwykłą łatwością potrafił wykreować w swoich utworach. Bez wątpienia była to zasługa ogromnego talentu literackiego, który Bastos potrafił przelać na karty swojej twórczości. Magiczność, liryczność i rdzenność - oto znaki rozpoznawcze tegoż pisarza.

Lekturą opowiadań zebranych w tomie „Kurupi” kończę przygodę z twórczością tegoż pisarza dostępną w języku polskim, gdyż, o ile mi wiadomo, nic ponad recenzowany wybór opowiadań, oraz wymienione wcześniej dwie główne powieści, nie zostało udostępnione polskiemu czytelnikowi. I raczej nie zanosi się, aby coś w tej materii miało się zmienić.

Zebrane w tej książce opowiadania bez wątpienia należą do najtrudniejszych, jakie do tej pory dane było mi przeczytać. Ale sięgając po twórczość paragwajskiego pisarza, Augusto Roa Bastosa (1917-2005),nie mogło być inaczej. Przekonałem się o tym już przy okazji lektury jego najsławniejszych powieści, tj. „Syn człowieczy” oraz „Ja, najwyższy”. Ten sam charakterystyczny oraz...