Piotr Ciszewski

Książka zamiast od przedstawienia faktów i tła wydarzeń czy choćby opinii autora zaczyna się od wściekłego ataku na IPN i szeroko rozumianą "prawicę" - to ogromny minus i właściwie na tym można zakończyć lekturę. Nie przeczę, że wielu Polaków i ochotników innych narodowości pojechało do Hiszpanii z dobrymi intencjami. Jednak przypisywanie im chęci walki z faszyzmem jest naciągane i to raczej ocenianie historii przez pryzmat współczesnego widzenia świata. Faszyzm w latach trzydziestych nie budził tak jednoznacznie negatywnych skojarzeń jak dzisiaj, wręcz wiele ruchów politycznych i społecznych w Europie się na faszyzmie wzorowało, również ruchy lewicowe. Jeśli ktoś jechał do Hiszpanii, to jechał raczej walczyć o realizację swoich ideałów socjalistycznych, anarchistycznych czy innych, a nie walczyć z faszyzmem. Trzeba też stwierdzić, że reżim stalinowski zdobył kontrolę nad "republikańskim" rządem Hiszpanii, a reżim hitlerowski nie zdobył kontroli nad rządem "nacjonalistycznym". Hiszpania frankistowska nie dołączyła później do wojny po stronie niemieckiej. Więc z jakimikolwiek dobrymi chęciami ochotnicy do Hiszpanii jechali, to faktycznie stali się narzędziem w rękach Stalina - jednego z najgorszych tyranów w dziejach świata. Należałoby jednoznacznie oddzielić ochotników od przysłanych z Moskwy funkcjonariuszy takich jak Świerczewski. Książka ta też mogłaby być lepiej opracowana pod względem źródłowym, szerzej opisywać działania brygad międzynarodowych. O istnieniu owych brygad każdy słyszał, ale porządnych opisów ich działań i hiszpańskiej wojny domowej w ogóle na polskim rynku jest mało.