Starzyński. Prezydent z pomnika

„Wydanie książki nie musi więc zamykać tematu. Wręcz przeciwnie, może otworzyć go na nowo. Książka może być jak kamyk rzucony na gładką powierzchnię czasu: burzy spokojne wody i sprawia, że na wierzch wypływają niewidoczne przedtem fakty, a te, które dotąd dryfowały bezładnie, każdy oddzielnie, zaczynają się wreszcie łączyć w całość”.

Bardzo lubię czytać biografie władców, dyktatorów, znanych polityków. Ponieważ od zawsze interesuję się historią, to w naturalny sposób interesuję się także ludźmi, którzy tę wielką historię współtworzyli. Czasem wręcz można postawić pytanie: czy to człowiek tworzy historię, czy wręcz przeciwnie – historia tworzy człowieka? Dylemat ten powraca niemal przy każdej biografii. Nie inaczej jest w przypadku najnowszej książki Grzegorza Piątka pod tytułem „Starzyński. Prezydent z pomnika”. Ukazała się ona nakładem wydawnictwa W.A.B. Autor jest z wykształcenia architektem, znany jest jednak ze swoich znakomitych książek poświęconych odbudowie Warszawy i budowie Gdyni. Można by zaryzykować stwierdzenie, że są to takie wyrywkowe biografie tych miast. Obie książki zostały bardzo życzliwie przyjęte przez recenzentów i czytelników. Piątek pisze językiem przystępnym dla każdego, nie zanudza czytelnika i ma niewątpliwy dar opowiadania historii.

Tym razem swoim bohaterem uczynił nie miasto, lecz człowieka. Człowieka niezwykłego, który przeszedł do legendy. Stefan Starzyński – niezłomny prezydent Warszawy. Kim był Stefan Starzyński? Pragmatycznym politykiem? Wiernym członkiem sanacyjnego obozu, rzucanym na różne odcinki pracy? Gospodarczym ekspertem czy raczej solidnym urzędnikiem? Co sprawiło, że jego osoba przeszła do legendy?

Na początku krótka uwaga. Wydawca lojalnie informuje nas, że recenzowana książka jest II uzupełnionym wydaniem „Sanatora. Kariery Stefana Starzyńskiego”, jednak sam autor widzi sprawę nieco inaczej. We wstępie stwierdza, że tak naprawdę napisał nową książkę, bogatszy o doświadczenia i nowe materiały źródłowe. Najważniejsze jest jednak to, iż autor po raz kolejny napisał fascynującą biografię, która dotyka niemal każdego aspektu życia Stefana Starzyńskiego. Podczas lektury widać wyraźnie ogrom pracy włożony w tę publikację. Piątek umiejętnie wyważył proporcje między życiem osobistym Starzyńskiego a wielką polityką, między stylem kolejno sprawowanych urzędów a trudnościami, z którymi Starzyński mierzył się na różnych odcinkach pracy państwowej.

Autor swojego bohatera polubił, starał się zrozumieć, jednak nie wpłynęło to na wymowę biografii. Stefan Starzyński w tej książce nie jest postacią bez skazy. Po prostu zwyczajnie nie ma takich ludzi. Każdy z nas ma swoje gorsze strony, wady i słabości, którym czasem ulega. Nie znaczy to jednak, że Grzegorz Piątek obrał sobie za cel obalanie pomnika Starzyńskiego. Starał się dać czytelnikom rzetelną biografię, pokazującą złożoność bohatera i materii, z którą się mierzył. W mojej ocenie doskonale mu się to udało.

Recenzowana biografia podzielona jest na trzy zasadnicze części. Pierwsza z nich opisuje „drogę do ratusza”. Przeczytamy o młodości Starzyńskiego, dorastaniu, pierwszych miłościach, sukcesach i porażkach. Prześledzimy jego karierę polityczną i urzędniczą, która nabrała tempa po przewrocie majowym. Starzyński – choć wierny członek obozu sanacji – raczej nie należał do tych najważniejszych polityków. Był raczej wiceministrem, wiceprezesem – niejako na drugim planie. Jego przyjście do ratusza w roku 1934 było zaskoczeniem, bo kandydatura ta bez wątpienia nie należała do najsilniejszych. Tymczasem to właśnie Warszawa miała się stać dla Starzyńskiego ostatnim posterunkiem pracy państwowej, którego nigdy nie opuści.

Jakim był prezydentem miasta? Bez wątpienia zaangażowanym i szczerze zatroskanym o los Warszawy. Warszawy, która była miastem raczej biednym i cywilizacyjnie zacofanym. Warto uważnie czytać książkę, aby uświadomić sobie, jak wtedy wyglądała stolica Polski. Z całą pewnością nie tak, jak stolica powinna wyglądać. Stefan Starzyński robił, co mógł, aby ten stan rzeczy uległ zmianie. Była to żmudna i niełatwa praca, choć przynosząca widoczne efekty. Warszawa zmieniała się z każdym rokiem, a jej prezydent miał śmiałe wizje i plany na przyszłość. Przyszłość jednak nadeszła w postaci 1 września 1939 roku. Wybuch wojny zupełnie zmienił optykę wydarzeń. Rząd ewakuował się z Warszawy. Stefan Starzyński pozostał i osobiście dodawał mieszkańcom otuchy. Ta decyzja przypieczętowała jego „drogę na pomnik”. Ta decyzja kosztowała go życie. Zamordowany przez Niemców – nie wiadomo kiedy ani gdzie – nie ma swojego grobu w ukochanej Warszawie. Warszawie, która dziś bez wątpienia jest wielka. Czy poznamy kiedyś prawdę o ostatnich dniach jego życia? Jest to kolejna niemiecka zbrodnia bez kary. Niemcy najpierw zamordowali prezydenta. W 1944 roku zamordowali całe miasto.

„Starzyński. Prezydent z pomnika” to świetnie napisana biografia człowieka, który na stałe zapisał się w polskiej historii. Lektura obowiązkowa nie tylko dla warszawiaków.

Wojciech Sobański