Moje poszukiwania absolutów

W gruncie rzeczy nie mam nic do dodania, gdyż mój przedmówca opisał dość dokładnie tę krótką książeczkę. Kilka spostrzeżeń ode mnie:

1. Autor jest teologiem luterańskim i we wstępnym eseju autobiograficznym stawia siebie trochę w kontrze do teologów kalwińskich. Wychodzi tutaj od perspektywy rozumienia natur Chrystusa. W luteranizmie natury te nie są tak wyraźnie oddzielone tak jak w kalwinizmie. Przez co kalwiniści (ale nie sam Kalwin!) niejako odżegnują się od objawienia "w księdze natury", stawiając raczej na niemal deistycznego, głęboko suwerennego Boga, oddzielonego od stworzenia. Inaczej w tradycji luterańskiej, pochodzącej od mającego głębokie poczucie mysterium tremendum mistyka Lutra. W jakiś sposób wpływa to na samego Tilicha, dla którego doświadczenie świętości natury jest pierwotne. Piszę o tym, bo nader często się mówi ogólnie o "teologach protestanckich", a przecież protestantyzm nie jest jednorodny i różnice wewnątrz tego nurtu są czasami nader istotne i istotnie wpływają na całą duchowość. Dobrze wiedzieć kto kryje się za pojęciem "teolog protestancki", bo reformowany baptysta będzie zupełnie inaczej postrzegał pewne rzeczy niż np. luteranin, sam zresztą nie jestem specjalnym fanem zamazywania tych różnic, dlatego plusik dla autora, że potrafił je tutaj ukazać.

2. Książka ma głęboko ekumeniczny wydźwięk. Tak bardzo, że wręcz relatywizuje wszelkie religie, a nawet je krytykuje. Nie ma tu mowy o nawracaniu innowierców. Jest raczej wspólne słuchanie i poszukiwanie Absolutu, wyrażonego w etycznej zasadzie agape-miłości, bazującej na kategorycznym imperatywie moralnym Kanta. Autor niezwykle celnie punktuje zwłaszcza quasi-religie. Pisze oczywiście z perspektywy swoich czasów, wskazując na upadły faszyzm i wciąż trwający (za jego czasów) komunizm, jednak dostrzega również potencjalne wypaczenia "liberalnego humanizmu", przez co jego konkluzje są trafne zwłaszcza dzisiaj. Pisze on: "Powinniśmy pamiętać, że ta równowaga jest ciągle zagrożona. W swych walkach przeciwko innym absolutom liberalny humanizm łatwo może zacząć wzorować się na swych przeciwnikach. On także może – przy użyciu niebezpośrednich środków – stłamsić krytykę płynącą od swoich własnych mieszkańców. Patrząc z zewnątrz, może zostać postawiony w sytuacji, w której będzie musiał bronić humanizmu przy użyciu nieludzkich środków. Liberalny humanizm może poświęcić, wobec tragicznej konieczności, swój liberalizm wewnątrz i humanizm na zewnątrz. Może też, w nadziei na uniknięcie tych konsekwencji, poddać swoje absoluty oraz popaść w całkowity teoretyczny i praktyczny relatywizm."

3. Nie da się nie zauważyć, że Tillich jest uzależniony od niemieckiej tradycji filozoficznej i teologicznej, reprezentowanej od mistyków nadreńskich, przez Lutra aż do Kanta, Schellinga i Heideggera. Jego "Bóg", czy "Absolut" jest byciem-samym, można rzec - Istnieniem, Świętością, podłożem wszystkiego - warto tutaj zacytować samego autora: "Szok wywołany niebytem nie jest jedynym doświadczeniem – można mówić też o pozytywnych przeżyciach. Istnieje eros, po grecku „miłość”, miłość bycia jako takiego, mistyczna relacja z byciem-samym. To właśnie Augustyn nazywał amor amoris (miłowanie miłości),a Spinoza amor intellectualis (miłość intelektualna). Można to też nazwać uczuciem świętości bycia jako bycia, czymkolwiek ono jest. To „bycie” transcenduje wszystkie poszczególne byty, nie stając się przy tym pustym, jako że obejmuje wszystko, co partykularne. „Bycie” w tym sensie jest mocą bycia i jest nieskończenie wypełnionym, niewyczerpanym, ale też nieokreślonym absolutem. Jest podstawą dla prawdy, bo przekracza podmiot i przedmiot. Jest fundamentem dobra, gdyż zawiera w swej esencjalnej naturze każde bycie i (jak zobaczymy) normy każdego nakazu etycznego. Tożsame jest ze Świętością, podłożem wszystkiego, co ma bycie."

Ogólnie książeczka jest krótka, ale zmusza do myślenia. Też chyba nadaje się na pierwszą książkę tegoż autora. Półtorej godziny i po lekturze. Ale chyba warto przeczytać ją drugi raz i próbować zrozumieć wnikliwiej. Polecam.

W gruncie rzeczy nie mam nic do dodania, gdyż mój przedmówca opisał dość dokładnie tę krótką książeczkę. Kilka spostrzeżeń ode mnie:

1. Autor jest teologiem luterańskim i we wstępnym eseju autobiograficznym stawia siebie trochę w kontrze do teologów kalwińskich. Wychodzi tutaj od perspektywy rozumienia natur Chrystusa. W luteranizmie natury te nie są tak wyraźnie...

Ciekawa książka, bo i temat w niej poruszany raczej do błahych nie należy, tym bardziej kiedy do roboty wziął się Paul Tillich. Autor, przez wielu znających się na rzeczy, uważany za jednego z "naj" w dziedzinie etyczno-metafizycznych rozważań. Teolog protestancki. Książka encyklopedią nie jest, bo stron niewiele ponad sto, w tym jedna trzecia to esej autobiograficzny. I chyba ten esej wiele tłumaczy, bo autor jest Niemcem i wszystkich patentów niemieckich z minionego wieku doświadczył na własnej skórze, ale też od 1933 rok (do śmierci w 1965 roku) przebywał w USA.
W dużym skrócie o książce.
Autor - uwzględniając fakt, że moralny relatywizm (znak firmowy dwudziestego wieku) jest jakąś stałą historyczną rodzaju ludzkiego, bo jest on pochodną czasu, przestrzeni, kontekstu, ale również konfliktu międzypokoleniowego (starzy kontra młodzi) - twierdzi, że XX wiek w tym relatywizmie cokolwiek przesadził. Zasługa tutaj niewątpliwa faszyzmu i komunizmu.
I tytułowe poszukiwanie absolutów (szczególnie absolutu moralnego) jest próbą wytyczenia granicy, poza którą relatywizm ze swoimi prawdami ma wstęp wzbroniony.Jako Niemiec przywołuje Kanta z jego imperatywem kategorycznym, ale bardziej jako zasadę, niż historycznie uwarunkowanym kodeksem moralnym. Brzmi na mniej więcej tak:

Możesz robić co chcesz, kiedy chcesz, ale kiedy napotkasz drugą osobę to mówi ci ona bez słów: "Tylko dotąd! Ani kroku dalej. Uznaj mnie za osobę. Nie możesz mnie wykorzystać jako środka"... i my, też mamy do niej powiedzieć to samo.

Ale dla Tillicha ta zasada to trochę za mało i uważa, że trzeba ją przenieść na trochę wyższy poziom. I tutaj przywołuje greckie pojęcie "agape", które wykracza poza uznanie drugiej osoby i domaga się czegoś innego. I jest to jego zdaniem zjednoczenie z innym i wszystkim od czego jest się oddzielonym i do "agape" dodaje słowo "miłość". Tym samym powstaje zasada zasad, czyli agape-miłość.

Nazywa ją "gwiazdą" nad chaosem relatywizmu.Tak mocną świecącą, że Dziesięć Przykazań, Kazanie na Górze, Listy Apostolskie, prawdy islamu i prawa innych religii są wnioskami wywiedzionymi z absolutnej zasady "agape", nazywanej też "miłością słuchającą". Ładne!
Przy czym Tillich aż tak bardzo dogmatycznie nie spogląda na Absolut w kontekście konkretnego ludzkiego życia. Twierdzi, że mieszanka absolutnego i relatywnego w decyzjach moralnych może być wspaniała, ale też bardzo niebezpieczna. Tym samym, człowiek "nie powinien próbować uciekać w samowolę bez norm, ani w pewność bez wolności".

Ostatnia część książki poświęcona jest obecności absolutnego i relatywnego w religii, gdzie kluczowym jest pojęcie "bycie samo". "Bycie samo" to źródło wszystkich praw, zasad i innych absolutów, bo współczesny świat jest światem mnogości absolutów. Na przykład absolut sekularyzmu (świat świecki),kojarzony z liberalizmem humanistycznym.
I przy tej okazji stawia autor dosyć obrazoburczą tezę, a pisał to kilkadziesiąt lat temu w kraju dzisiejszego hegemona kulturowego, czyli w USA.
Otóż przykładami świeckich absolutów były do tej pory odchodzące w przeszłość faszyzm (nasizm) i komunizm, ale miejsce na tronie zajął ich przeciwnik, czyli absolut liberalnego humanizmu, który starał się zachować równowagę między absolutyzmem i relatywizmem.
Jednakże:

"...powinniśmy pamiętać, że ta równowaga jest ciągle zagrożona. W swych walkach z innymi absolutyzmami liberalizm humanistyczny może wzorować się na swoich przeciwnikach".

W sumie ciekawa książka, a jej część puentująca - ukazująca zagrożenia płynące ze strony kolejnych absolutów- mimo( a może dzięki temu) że pisana "dawno, dawno temu, za siedmioma górami..." momentami powala swoimi spostrzeżeniami i proroctwami.

Ciekawa książka, bo i temat w niej poruszany raczej do błahych nie należy, tym bardziej kiedy do roboty wziął się Paul Tillich. Autor, przez wielu znających się na rzeczy, uważany za jednego z "naj" w dziedzinie etyczno-metafizycznych rozważań. Teolog protestancki. Książka encyklopedią nie jest, bo stron niewiele ponad sto, w tym jedna trzecia to esej autobiograficzny. I...