lubimyczytać
Wokół książki
Publicystyka
Niesamowita wyobraźnia kobiet, czyli o polskich pisarkach fantastycznych

Niesamowita wyobraźnia kobiet, czyli o polskich pisarkach fantastycznych

27.04.2019

Gdzie jest król, tam jest i królowa. Mianem współczesnych władców rodzimej fantastyki można byłoby z pewnością określić Jarosława Grzędowicza, Andrzeja Pilipiuka, Jacka Dukaja, Jakuba Ćwieka czy Andrzeja Sapkowskiego, żeby wspomnieć tylko o kilku. Światotwórstwem z sukcesami zajmują się jednak również przedstawicielki płci pięknej i to im właśnie oddamy głos. Zresztą one tak naprawdę ten głos wywalczyły same. Ale po kolei.

Niesamowita wyobraźnia kobiet, czyli o polskich pisarkach fantastycznych

Potrafią być opiekuńcze i empatyczne niczym westalki, a równocześnie bezkompromisowe i bojowe jak walkirie. Charakterne. Każda z nich patronuje innej sferze, innemu obszarowi i konwencji związanej z fantastyką. Bo to gatunek, który – co wiemy z popularnego aforyzmu – podobnie jak i kobiety, zmienny jest. Niebywale różnorodny i między innymi dzięki temu właśnie tak piękny. Zastanówmy się chwilę… Realizm magiczny i nadprzyrodzony horror, oryginalny steampunk, melancholijne retro z zagadką kryminalną, sugestywne (oby nie prorocze) obrazy literackiej postapokalipsy i alternatywne, zdumiewające wizje rozwoju ziemskiej, jak i kosmicznej cywilizacji. Historie obyczajowe, w których pojawiają się anioły, demony, ba, cały bestiariusz ze słowiańskiej demonologii. Krótko mówiąc – jest w czym wybierać.

A słowa mają moc, o czym nie trzeba przekonywać, ale co warto sobie przypominać. Nieustannie. Tak jak uczyniła to Marta Kisiel za sprawą „Pierwszego słowa”, czyli niezwykłej antologii, trudnej do gatunkowej klasyfikacji, bez wątpienia jednak fantastycznej, jeśli chodzi o wymowę i czytelnicze wrażenia, w której swoistego uaktualnienia doczekały się choćby narodowe mity i mityczne postacie wyjęte żywcem z polskiego romantyzmu, żeby wspomnieć tutaj tylko Wallenroda i Winkelrieda. Niesamowitość zabarwiona humorem i fantastyczna aura, którą wypełnione są opowieści obyczajowe, to znak rozpoznawczy Marty Kisiel, autorki „Oczu urocznych”, ubiegłorocznej zdobywczyni Nagrody im. Janusza A. Zajdla, a także przedstawicielki „Hardej Hordy”. Nazwa, przyznać trzeba, bojowa. Prowokująca. Z pewnością sugestywna. Do czego się odnosząca?

Autorki zrzeszone w ramach literackiego projektu „Harda Horda”, antologii opowiadań fantastycznych, stanowią bez wątpienia o sile i różnorodności rodzimej literatury popularnej. A przynajmniej pewnego obszaru. Bardzo różne są teksty zawarte w tym zbiorze, jeśli chodzi o podejmowane tematy, dominujące motywy, wykorzystane konwencje, a nade wszystko styl. Zróżnicowany wcale nie tylko ze względu na płeć, ale – przede wszystkim – wrażliwość. Zwiastunem niezwykłości jest już sama okładka, wyjątkowo czarowna, w której sprytnie poukrywano elementy nawiązujące do opowiadań wszystkich dwunastu autorek.

Jest zatem przywołana na początku Marta Kisiel, która zaskakuje obrazami złowieszczej grozy, wykorzystując w „Jaworze” motyw starej ludowej zabawy, jest też utalentowana Aleksandra Janusz, która w „Dróżniczce” przedstawia nam zaskakujący koniec świata – bardzo kameralny, refleksyjny. Inny niż wszystkie. Podobnym, choć jednak innym szlakiem podąża niezastąpiona Ewa Białołęcka, która opisuje zombie apokalipsę – ironiczną, dowcipną. O wizji końca świata interesująco rozprawia też Anna Nieznaj, z kolei Agnieszka Hałas w misterny sposób łączy ze sobą stechnicyzowaną przyszłość i historię – krwawą, bolesną.

Magdalena Kubasiewicz w ciekawy sposób oddaje zaś magicznego ducha w wydaniu fantasy, z mrocznymi sekretami przeszłości i swoistym gotycyzymem. W podobnej konwencji swój talent zapisała też Martyna Raduchowska, gdy obrazuje sztukę nekromancji i czarnoksięstwa. Milena Wójtowicz zaproponowała z kolei nieszablonową fabułę ujętą w urban fantasy. Podobną materię sprawnie obrabia i wykorzystuje na swój sposób Aneta Jadowska. Klasę po raz kolejny udowadnia Anna Kańtoch, która w liryczny sposób oddaje tęsknotę, melancholię zmieniającą się w wizję rodem z koszmaru. Do postapokalipsy odwołuje się również Anna Hrycyszyn, w wyjątkowej, pamiętnikarskiej formie, a realizm magiczny stał się z kolei środkiem do wyrażenia tego, co niesamowite w literackim obrazie Aleksandry Zielińskiej.

„Harda Horda” to przejaw artystycznej różnorodności ujętej w nieoczywiste konwencje, z tematami odnoszącymi się do przekraczania granic. Poznawczych i charakterologicznych – związanych z odkrywaniem nowych-starych światów, a także nas samych. Autorkom udało się też odpowiednio zniuansować akcenty kobiece, a to za sprawą relacji określających bohaterki. Matki, córki, siostry, babki. Każda inna, a jednak podobna. Jak autorki „Hardej Hordy” – cenione, popularne, wielbione literatki, ale też mniej znane, dopiero odkrywające własne możliwości.

Ale przecież w polskim królestwie fantastycznym dzielą (a może inaczej – właśnie łączą!), a na pewno rządzą również inne władczynie. Choćby Anna Brzezińska i jej znakomity cykl o Twardokęsku, na który składają się między innymi „Żmijowa harfa” i „Zbójecki gościniec”. Swoją drogą zabawne i znaczące jest to, że przez pewien czas podejrzewano, iż rzeczona autorka to mężczyzna skrywający się pod kobiecym pseudonimem, bo przecież żadna niewiasta nie potrafiłaby wykreować tak wyrazistych, bezkompromisowych wizji. Osobowością literacką jest też z pewnością Marta Krajewska, zafascynowana kulturą dawnych Słowian, która w świecie znanym jako Wilcza Dolina zapisała historie „Idź i czekaj mrozów”, a także nominowane do nagrody im. Zajdla „Daję życie, biorę śmierć”. Z wyjątkową werwą pisze też Magdalena Kozak, która aktywność literacką łączy z uprawianiem sportów walki i fascynacją militariami, czego dowody znaleźć można choćby w „Fiolecie” czy „Łzach diabła”.

Miano królowej należy się z całą pewnością Mai Lidii Kossakowskiej, nazywanej pierwszą damą polskiej fantastyki, która w swoim anielskim cyklu daje wyraz swojej wielkiej erudycji i niebywałej pomysłowości. Cichymi bohaterkami są też specjalistki, które nadają odpowiednią formę literackim diamencikom, a więc często anonimowe korektorki i redaktorki sprawujące pieczę nad twórczym procesem. Z imienia niech będzie tutaj przywołana Katarzyna Sienkiewicz-Kosik, dbająca nie tylko o odpowiednią selekcję i rozwój początkujących autorów i autorek, lecz również o rozwój polskiej kultury słowa. Praca nie do przecenienia.

Światowej fantastyce patronuje nie tylko J.R.R. Tolkien, Stanisław Lem czy C.S. Lewis, ale także nieśmiertelna i nieodżałowana Ursula K. Le Guin czy ciesząca się renesansem popularności Margaret Atwood, która inspiruje kolejne pokolenia. Rodzime pisarki, nomen omen fantastyczne, posiadają wielkie patronki. Wzory do naśladowania są potrzebne, zwłaszcza gdy mowa o przywołanych mistrzyniach, lecz równie ważne – kto wie, czy nawet nie ważniejsze – jest to, aby mówić swoim głosem. Autorki stojące za „Hardą Hordą”, ale nie tylko one, zdecydowanie ten głos posiadają.

Fantastyka widziana kobiecym okiem, a tworzona kobiecym piórem, to formuła niezwyczajnie pojemna. Warto też pamiętać, że literatura prawdziwie wielka doskonale radzi sobie bez podziałów i etykietek na to, co męskie, i na to, co kobiece. Bo cóż to niby miałoby znaczyć? Co byłoby wyznacznikiem? Płeć bohatera? Czytelnicze preferencje? Wpisywanie się w społeczno-kulturowe trendy? Bynajmniej. Najważniejsza, jakkolwiek banalnie to zabrzmi, jest autentyczność. Prawda i wrażliwość. A literatura polskich twórczyń spod znaku fantastyki – na różnych poziomach, w odmiennych konwencjach – jest prawdziwie piękna i wzruszająca.