Poniemieckie

"U was, jak dzieciak na asfalcie rysuje dom, to szuka choćby kawałka cegły, żeby dach pokolorować na czerwono!" - to odkrycie mojej zdziwionej kuzynki, która w latach 90-ych przyjechała do nas z "centrali". Wiedziałam, że u nich na Mazowszu królował biały pustak i dachy ze szlachetnego, szarego eternitu, ale nigdy nie zastanawiałam się nad tym, dlaczego dachy zawsze koloruję na czerwono. To było naturalne: trawa - zielona, woda - niebieska, dach - czerwony... Z perspektywy małej ojczyzny pewne rzeczy są oczywiste. Jak pagórki. Kuzynka żaliła się na nie, że niby widok zasłaniają. Mnie było żal jej, że ma u siebie nudny krajobraz, płaski jak stół, i żadnej przyzwoitej górki do zjeżdżania na sankach. Warmia i Mazury. Katolicy i protestanci. Polacy i Niemcy. Tutejsi i napływowi. Podziały wydają się takie proste i wygodne. Ale już pierwsza z opisanych w książce historii pokazuje, że życie weryfikuje i burzy te budowane przez nas regularne konstrukcje tworzone "pod linijkę". W takich miejscach jak Warmia czy Mazury ktoś z nazwiskiem na "-ski" mógł czuć się Niemcem, ktoś o niemieckim nazwisku mógł czuć się Polakiem. Mazurskim ewangelikom zdarzało się chodzić na pielgrzymki do sanktuarium maryjnego w Świętej Lipce. Wioska zamieszkała wyłącznie przez Polaków mogła w plebiscycie w 100% opowiedzieć się za dobrze sobie znanymi Prusami Wschodnimi, a nie za odległą Polską. Warmiacy i Mazurzy, przez Niemców nazywani "Polaczkami" po wojnie byli przez przybyszów z "centrali" nazywani "Szwabami". Niemcy, którzy po wojnie wyjechali do Niemiec mogli czuć się tam obco. Były wyjazdy, ale i powroty, choć często nie było już do czego wracać. Pokręcone to wszystko i tragiczne. Książka Beaty Szady jest bardzo głęboko zakorzeniona w moich rodzinnych stronach. Gdybyście wiedzieli, jak pięknie wygląda plaża w Kikitach, gdy się o zachodzie słońca nadjedzie od Biesowa... Tym bardziej mnie cieszy, że jest to książka dobrze napisana, którą pochłonęłam już dwa razy nie tylko dlatego, że potwierdza to, co słyszałam na własne uszy od starszych. Autorka świetnie pokazuje specyfikę regionu. Nie tylko opisuje zawiłe losy rodzin, ale i porusza trudne kwestie jak gwałty przez radzieckich "wyzwolicieli", bandycka działalność szabrowników tuż po wojnie, siłowe przejmowanie przez katolików kościołów poewangelickich a także sprawy bardziej współczesne, jak niszczenie tradycyjnej architektury czy napływ "nowych", którzy chcą zachowywać stare i tworzyć nowe w swojej wybranej małej ojczyźnie. W książce zawarła też przydatną ściągę dla barbarzyńców, którzy nie odróżniają Warmii od Mazur. Pracę włożoną przez Autorkę doceniam również z jeszcze jednego, przyziemnego powodu: doskonale rozumiem, jak trudno jest przemieszczać się na warmińskiej prowincji, gdy się "dla dobra ludzkości" nie prowadzi samochodu. Dotarcie rowerem do miejsc i rozmówców mieszkających na wygwizdowie wymagało sporo wysiłku. Serdecznie pozdrawiam z warmińskiej kolonii 1,5 km od przystanku, na który rzadko coś przyjeżdża, łącząc się w bólu, ale bez nadziei, że sytuacja ulegnie poprawie. PS. Błagam, nie mylcie Warmii z Mazurami. To zbrodnia, z którą równać się może chyba tylko pomylenie Zagłębia ze Śląskiem.

Co to właściwie jest? Ni warszawski pies, ni podlaska wydra... Wolę nie patrzeć na tę książkę jak na reportaż, bo w tej kategorii wypada tak sobie. Broni się jako pamiętnik z podróży, który dobrze się czyta, i którego wartością dodaną są opowiedziane przez napotkanych ludzi historie ze światów odległych w czasie, a często i przestrzeni. Ze światów, których już nie ma albo powoli, ale nieuchronnie wymierająch, jak wsie przy granicy, w których umierają nie tylko starzy ludzie, ale i stare domy. Ba! - nawet cmentarze umierają... Ale są i wątki bardziej współczesne. Autorka odnotowuje nawet niekiedy, że i na przygraniczne wsie dociera czasem XXI wiek... Część poświęconą Wschodowi uważam generalnie za ciekawszą. Zachód jest tu trochę jakby na przyczepkę. Szkoda, że fotografii jest niewiele i nie pozwalają one zidentyfikować ani osób, ani miejsc. Taka anonimowość może i jest wygodna dla autorki i wydawcy (przy symbolicznych kadrach typu zbliżenie na spracowane dłonie zgoda na publikację wizerunku, nazwiska czy nazwy wsi nie jest potrzebna), ale moim zdaniem książka traci przez to na wartości dokumentalnej. Pomysł na podróż z fotografią był ciekawy, acz Autorka chyba tej książki nie planowała, stawiając na osobiste doświadczanie świata Człowieka Pogranicza. Mimo pewnych mankamentów uważam, że warto przeczytać. Gdyby nie brak podsumowania / syntezy czy jakiejś zauważalnej pracy badawczo-analitycznej, ocena by była wyższa. I gdyby nie to, że właśnie kończę czytać po raz drugi książkę "Wieczny początek. Warmia i Mazury", z której też poznaję losy ludzi, którymi targała historia, ale jednak to już wyższa liga, niż prosta strategia "opiszę, co mi się przydarzyło, i co usłyszałam od ludzi".

Autorka potrafi w sposob skrotowy i przejrzysty nakreslic tlo historyczne ,by potem przejsc do zasadniczego tematu . Opisuje relacje polskich Zydow w Izraelu,antagonizmy miedzy nimi, zapoznaje z popularnymi osobami, duzo tez wskazowek co do ksiazek,ktore poszerza horyzonty. Ja z trudem robilam przerwy,by wziac szklanke herbaty.

Bardzo przyjemnie mi się czytało. To typ reportażu, który lubię. Swobodna podróż po wątkach i miejscach, bez silenia się na wielkie narracje, schodząca na poziom poszczególnych mieszkańców. Najciekawsze są opisy pogranicza, miejsc, gdzie jedna ķultura przechodzi w drugą i narody mieszają się ze sobą, na przykład jak na Zakarpaciu.

Dołączam do tej grupy czytelników, na których książka nie zrobiła dużego wrażenia. Niestety, tematyka jak najbardziej ciekawa, ale zagłuszył ją gąszcz cytatów, dygresji, przemyśleń autorki. Mnie również długa litania nazwisk Łemków, Żydów, Rusinów wydała się zabiegiem nie do końca udanym. Z jednej strony rozumiem, pani Monika Sznajderman chciała uczcić pamięć tych ludzi, ale natłok informacji o byłych mieszkańcach Wołowca sprawił, że te nazwiska nie zostały w mojej głowie, czytałam machinalnie i nie powtórzyłabym żadnego z nich. Styl autorki jak dla mnie był nie najłatwiejszy, przeskakiwała z jednej wojny do drugiej, bez zachowania chronologii. Opisy Beskidów piękne, widać że autorka kocha tę ziemię, ale w przypadku reportażu wolę prosty, powściągliwy język. No i jeszcze zdjęcia, bez opisów, nie bardzo pasujące do tekstu. Trochę jestem rozczarowana, byłam przekonana,że książka mnie porwie , niestety nie tym razem.

Bardzo dobra pozycja, merytoryczna. Osią książki są lata komunistycznej Bułgarii z odniesieniami do współczesności. Każdy rozdział z odrębna historia ale całość mocno spójna. Całość mocne 9, polecam każdemu, kto lubi tematykę polityczno - kulturową Europy Środkowo-Wschodniej.

Książka Adama Robińskiego,, Kiczery. Podróż przez Bieszczady '' wydaje mi się nierówna, stąd mój dylemat: dać 7 czy 8 gwiazdek. Zdecydowałam się jednak na wyższą ocenę, ponieważ mimo wszystko podczas czytania poczułam tę niesamowitą magię Bieszczadów.Adam Robiński bardzo sugestywnie pokazał wszystkie uroki tych gór, przede wszystkim zielone przestrzenie dające poczucie wolności , nieujarzmioną naturę w którą człowiek nie ingerował i budzące wyobraźnię pozostałości po zlikwidowanych łemkowskich i bojkowskich wioskach . Tylko dzikie sady , ślady po studniach czy zręby chat wskazują na to, że kiedyś te miejsca żyły. Bieszczady mają niezwykły klimat i autorowi udało się go uchwycić. Ale książka ma też swoje minusy, nie rozumiem niektórych dygresji , początek zupełnie mnie nie zachęcił, rozumiem,że Bruce Chatwin jest ważnym pisarzem dla autora, ale czy czytelników interesuje ten wątek? Nie wiem, mnie na pewno nie. Na szczęście walory ,, Kiczerów '' biorą górę nad minusami, więc nie warto się zrażać . Dobra lektura dla wszystkich , którzy tak jak ja są zauroczeni Bieszczadami.

Mimo, że Ciałko zostało wydane później, to lepiej czytało mi się tę książkę, Strup. Choć lepiej, to może złe słowo. Temat uderza bardziej. Musiałem robić przerwy od czytania, bo emocjonalnie nie wytrzymywałem. Technicznie, narracyjnie, merytorycznie bez zarzutów, wzór dobrego reportażu, znakomita umiejętność opowiadania historii. PS Podoba mi się wypowiedź Francisca Etxeberrii, którego słowa można sparafrazować "Hiszpania ściga się z Polską na liczbę męczenników i niestety ten wyścig wygrywa". Jestem także ciekaw tej historii o zwłokach kosmity.

Wybieram się za jakiś czas do Mołdawii. W styczniu. A co. Na ten czas w Mołdawii mówi się o czasie błota. Niech będzie i błoto. Mam kalosze. O Mołdawii do tej pory wiedziałam niewiele, a po zakończeniu tej książki uznaję, że właściwie nie wiedziałam nic. Teraz już wiem. Lektura obowiązkowa dla miłośnika demoludów, zafascynowanego tym bliższym wschodem, pograniczem i... ludźmi. Pięknie opowiedziane. Włos zjeżony na głowie.

To wstrząsająca i niezwykle uczciwa próba zmierzenia się z rodzinną przeszłością naznaczoną przemocą i milczeniem. Autor z ogromną delikatnością, ale też odwagą odsłania historię ofiary, której odebrano nawet prawo do grobu. Książka pokazuje, jak pamięć prywatna splata się z historią XX wieku i jego zbrodniami. Siłą tej opowieści jest powściągliwy, niemal surowy styl, który potęguje emocjonalny ciężar faktów. To lektura trudna, ale niezwykle ważna — ucząca odpowiedzialności za pamięć

Zazdroszczę Mariuszowi Szczygłowi znajomości miasta i obcowania z Pragą na co dzień. Żałuję, że przeczytałem jego przewodnik po kilkudniowym pobycie w tym mieście. Z drugiej strony książka zachęca do ponownych odwiedzin i zejścia z utartych turystycznych ścieżek. To też podpowiedź dla zainteresowanych czeską kulturą (jak ja) gdzie warto wściubić nos, by trochę lepiej poznać ten kraj. Książkę pożyczyłem od znajomej, a po lekturze zapragnąłem mieć swój własny egzemplarz. Gorąco polecam.

Polecam przeczytać to nie są czasy wojny ani terroru okupacyjnego, to nie są Niemcy ani sowieci, to nie są jednostkowe „czarne owce” w sensie literackim, to dzieje się po wszystkim, „w normalnym życiu”. Nie da się tego zrzucić na strach o życie. Zostaje bieda, chciwość, zobojętnienie, milczenie

Ojczyzna dobrej jakości brzmi jak slogan z propagandowego plakatu. Jednak tytuł ten dobrze oddaje atmosferę uchwyconą przez jedenaście reportaży o współczesnej Białorusi. Autorzy pokazują kraj, w którym rządzi prosta zasada: “nie wychylaj się, a będziesz mieć spokój.” Na kartach książki widzimy młodzież skazaną na absurdalnie wysokie wyroki za działalność w bliżej nieokreślonej grupie przestępczej. Inni młodzi ludzie automatycznie wpisywani są do organizacji prorządowych przez swoich nauczycieli. Władza nie potrzebuje brutalnych pokazowych metod. Wystarczy cień Wielkiego Brata i powszechne przekonanie, że są niewidoczne granice, których się nie przekracza. Kolejną grupę bohaterów stanowią emigranci z Afryki, Ameryki Południowej czy z Europy zachodniej, którzy chwalą sobie spokój, bezpieczeństwo, czystość na ulicach. Są wreszcie potomkowie przesiedleńców z Białostocczyzny, którzy do dziś ukrywają swoje pochodzenie. W tle przewija się obraz stalinowskich czystek, rusyfikacji dawnej i obecnej, Kuropaty… Wszystkie wydarzenia i postacie spaja jedno doświadczenie: normalność można wytresować. Pełne półki i minimum dostatku, przewidywalność i bezpieczeństwo dają poczucie zadowolenia obywatelom. Reszta - język ojczysty, prawda historyczna, poszanowanie prawa jest bez znaczenia. Trudno nie mieć skojarzeń z Orwellowskim światem. Jednak zamiast brutalnej opresji jest coś subtelniejszego: kariera i rozwój możliwe są tylko pod warunkiem idealnego dostosowania się do reguł. One nie są podane wprost, ich trzeba się domyśleć, rozpoznać między wierszami, trochę jak bohaterowie jednego z reportaży - dziennikarze niezależnego pisma, którzy swoją sytuację porównują do sytuacji dziecka siedzącego przed zamkniętymi drzwiami i zastanawiającego się czy rodzice: wpuszczą je, będą na nie źli, pochwalą. Sami do tego muszą dojść. To również książka, w której podobnie jak w “Mojej podróży po Rosji” Słonimskiego wiele można odkryć pod tym, co mówią bohaterowie. To książka, która uczy patrzeć na świat i odkrywać co jest opresją a co iluzją wolności.

„Zabiłem człowieka, ale nie czuję się mordercą. Czułem się żołnierzem na wojnie, której nikt inny nie chciał wypowiedzieć”. Cezary Łazarewicz, laureat Nagrody Nike, w swojej książce Nic osobistego. Sprawa Janusza Walusia podejmuje się zadania niezwykle trudnego: próby zrozumienia człowieka, który dla jednych jest bezwzględnym rasistą i mordercą, a dla innych ostatnim „żołnierzem wyklętym” walczącym z komunizmem. Autor z reporterską rzetelnością prześwietla życiorys Polaka, który w 1993 roku zastrzelił Chrisa Haniego, lidera południowoafrykańskich komunistów, niemal doprowadzając RPA na skraj wojny domowej. Moja ocena to solidne 7/10: to reportaż chłodny, analityczny i niezwykle potrzebny, choć momentami pozostawiający czytelnika z poczuciem poznawczego dystansu. Reporterskie śledztwo w cieniu apartheidu Siłą Łazarewicza jest jego niechęć do łatwych ocen. Autor nie staje po żadnej ze stron, lecz z niemal chirurgiczną precyzją rekonstruuje drogę Walusia – od radomskiego dzieciństwa, przez emigrację do RPA, aż po radykalizację w szeregach afrykanerskiej prawicy. Fascynujące są fragmenty opisujące duszny klimat schyłkowego apartheidu, w którym lęk przed zmianą mieszał się z fanatyzmem. Łazarewicz świetnie oddaje mechanizm, w którym przeciętny człowiek, wiedziony specyficznie pojmowanym poczuciem misji, staje się narzędziem w rękach wielkiej polityki. Warsztatowo książka jest bez zarzutu – krótkie, mięsiste zdania i doskonały research sprawiają, że przez tę historię płynie się z niesłabnącym zainteresowaniem. Autor unika taniej sensacji. Zamiast skupiać się wyłącznie na samym momencie zamachu, analizuje jego konsekwencje – zarówno te globalne, jak i osobiste. Portret Walusia, który wyłania się z rozmów i dokumentów, jest wielowymiarowy i przerażająco ludzki. To studium człowieka, który uwierzył we własną mitologię, stając się więźniem idei nawet dekady po upadku systemu, z którym walczył. Mimo ogromnej wartości dokumentalnej, książka bywa momentami nużąca w partiach dotyczących zawiłości prawnych i procedur związanych z procesem ułaskawieniowym. Choć są one kluczowe dla zrozumienia dzisiejszej sytuacji Walusia, narracja traci w tych miejscach swój reporterski pazur. Do pełnej ósemki zabrakło mi także nieco szerszego nakreślenia tła społecznego współczesnego RPA, co pozwoliłoby lepiej zrozumieć, dlaczego ta sprawa wciąż budzi tak gigantyczne emocje po obu stronach barykady. Nic osobistego to ważny głos w dyskusji o granicach ideologii i cenie, jaką płaci się za radykalizm. Cezary Łazarewicz napisał książkę, która nie daje łatwych odpowiedzi, ale zmusza do zadania trudnych pytań o naturę zła i sprawiedliwości. To lektura obowiązkowa dla fanów reportażu, którzy od czarno-białych schematów wolą skomplikowane odcienie szarości.

Książka która po części była powrotem do krainy w której bywałem będąc dzieckiem , gdy odwiedzałem rodziców mojego ojca, którzy mieszkali w sąsiedniej wsi. W Orzeszkowie do tej pory mam daleką rodzinę więc to co znalazłem w „Orzeszkowie 14” było mi bliskie wręcz namacalne, widziałem ten dom, byłem w tej cerki, z resztą mój kuzyn ją remontował. Książka składa się z kilku esejów, niektóre są sielankowie, ale są i takie które poruszają bolesną a aktualnie zakłamaną historię. Poruszają spraw gdzie ofiary są poniżane a oprawcy wynoszenia na piedestał bohaterów narodowych, historia o zbydlęceniu polskiej polityki historycznej prowadzonej przez prawicowo populistyczne rządy. Podlasie takie które znam odchodzi w przeszłość widzę to bywając tam dosyć regularnie, wsie pustoszeją, pola zarasta coraz gęstszy las, ludzie przenoszą się do miast zapominając o swojej historii, lokalny język i kultura zanika, a szkoda bo powinna nas ubogacać i przypominać że Polska od samego swojego powstania była mozaiką krain, kultur, języków i religii.

"Łódź. Miasto po przejściach" Autorzy: Wojciech Górecki, Bartosz Józefiak Moja ocena: 7/10. Książka "Łódź. Miasto po przejściach" to fascynujący zbiór opowieści, który przedstawia Łódź przede wszystkim z perspektywy jej mieszkańców. Autorzy skupiają się na ludziach, ich osobistych historiach i doświadczeniach, co nadaje książce wyjątkową intymność i bliskość. Pod tym względem publikacja przypomina mi zeszłoroczną "Jerozolima. Nowa biografia starego miasta", gdzie również głównym bohaterem byli mieszkańcy miasta, a nie tylko jego architektura czy historia. Wojciech Górecki, którego prace darzę dużym szacunkiem, wprowadza w książkę swój charakterystyczny styl i dbałość o szczegóły, co z pewnością wpływa na moją ocenę. Jego podejście do reportażu jest zawsze wnikliwe i pełne szacunku dla opisywanych postaci. Bartosz Józefiak, choć mniej mi znany, również dobrze wpisuje się w ten schemat, tworząc z Góreckim zgrany duet. Styl książki jest przejrzysty, ale niepozbawiony głębi, choć momentami może wydawać się zbyt podobny do innych tego typu publikacji. Brak nowatorskiego podejścia lub mocniejszych akcentów sprawia, że Łódź. Miasto po przejściach może nie wywoływać aż tak silnych emocji, jak niektóre inne reportaże. Pomimo to, książkę polecam każdemu, kto jest zainteresowany Łodzią jako miastem pełnym kontrastów i niezwykłych historii jej mieszkańców. Choć moja ocena może być nieco zawyżona z powodu osobistego szacunku dla Góreckiego, jest to z pewnością wartościowa pozycja, szczególnie dla tych, którzy chcą lepiej poznać tę część Polski. ** 23:35 * 26.03.2025 * 28/2025 *

Coraz bardziej lubię reportaże. Zastanawiam się czy mam takie szczęście i trafiam na same dobre? Bo ten jest świetny! Bardzo dobry język i ciekawa koncepcja na skonstruowanie opowieści o kawałku historii architektury, który niemal zupełnie zniknął. Książka o tym czym jest dom i jak ważna jest przestrzeń, która nas otacza, jaki ma wpływ na nasze codzienne funkcjonowanie i co tracimy, kiedy odchodzimy od tego, co piękne i przemyślane. Jest tu cała filozofia zgodnie z którą dawniej budowano, zwracając uwagę na usytuowanie budynku w przestrzeni i zwróceniu go w odpowiednią stronę, żeby jak najlepiej wykorzystać światło dzienne. Jest i o tym, co bezpowrotnie zniknęło w czasach powojennych, kiedy tępiono oryginalność i jakość, promując budowanie od jednej sztancy z byle jakich materiałów. Niezwykła książka, która wzbudza tęsknotę za tym, co przeminęło.

Historia sprawia wrażenie trochę podziurawionej, z braku dokumentów czy świadków, autorka pozostawia pewne domysły. Niemniej, na plus poczytuję, że nie jest przeładowana czy przeciągnięta. Kalendarium bardzo przydatne. Na pewno wyciągnęłam z niej jakieś informacje o artystce, a przede wszystkim wizję trudów bycia malarką i samotniczką w tamtych czasach.

Autor tego reportażu jest chyba moim geograficznym bliźniakiem! Tak samo lubiłam i dalej lubię oglądać mapy, kiedyś tylko w atlasach, teraz często tam gdzie wszyscy, w necie. Bo można powiększyć, uszczegółowić i dostrzec coś więcej. Autor pisze o atlasie: „To była książka, którą trzeba było wyobrazić sobie samemu”. Tak, zgadzam się. Bez słów, które ktoś nam podsuwa, tylko kolory, linie czasem proste ale najczęściej krzywe, dziwne nazwy. Mnie zachwycały zawsze koronkowe brzegi kontynentów, szczególnie właśnie na północy Azji. Wyobrażam sobie do dziś, że są tam jeszcze miejsca, gdzie być może nie stanęła ludzka noga. Ktoś zarzuca autorowi, że „pozuje, że nie jest sobą, że tym reportażem coś nadbudowuje, wypacza i przejaskrawia, że tak naprawdę jest zupełnie inny”...ale czy Rosja da się opisać szczerze i prosto; do mnie lepiej trafia opis moskiewskiego metra jaki proponuje autor: „Ludzie taszczyli kraciaste torbiszcza, postsowieckie skórzane sakwojaże i czarne czemodany na kółkach. Walili do metra, które wchłaniało wszystkich. Mechaniczny wieloryb, który bez końca żarł i wydalał”. „Nie ma w życiu nic lepszego niż być we wnętrzu mapy”. I to nie tam, gdzie jadą tłumy, ale tam gdzie nie jedzie nikt. Brawo, brawo Panie Michale. Z całą dosadnością i kolorytem opisana nicość i nigdzie.

Właśnie dlatego uwielbiam reportaże wydawane przez wydawnictwo Czarne, bo wymykają się schematom pisania o innych krajach, gdzie wyobrażenia są kreowane poprzez pewnego rodzaju intuicje, które przychodzą na myśl, kiedy myśli się o danym miejscu. W tej książce Małgorzata Sidz wchodzi daleko głębiej w to, czym Finlandia naprawdę jest. Uczestniczy bowiem w życiu codziennym zwyczajnej społeczności, wchodzi w relacje, nawiązuje znajomości, zaprzyjaźnia się, po to tylko, żeby lepiej poznać mieszkańców tego kraju, a przez to sam kraj. Większości osób Finlandia kojarzy się jako cicha, spokojna, nieco zimna oaza położona gdzieś na uboczu historii, gdzie piękno przyrody przeplata się z literackim wyobrażeniem jej tematu poprzez pryzmat przede wszystkim Muminków. Autorka widzi daleko więcej, dostrzega samotność, przemoc domową, traumy wynikające z trudnych historycznych doświadczeń i bieżących problemów, alkoholizm – wszystko to, co wydawałoby się nie pasuje do wizerunku tego kraju, a jednak tam jest. Autorka pisze bardzo oszczędnym językiem, opowiada historie, ale stara się ich nie komentować, nie staje po  żadnej ze stron, pozwalając aby to historie opowiadane przez życie zwykłych Finów wybrzmiały najmocniejszą opowieścią. Książka pokazuje wielowymiarowość Finlandii, która już po lekturze nie będzie mi się kojarzyła tylko z dobrobytem i pięknem Skandynawii, ale także z trudami dnia codziennego, który nie jest wolny od cierpienia spotykanego pod każdą szerokością geograficzną.