Łuny nad jeziorami. Agonia Prus Wschodnich

Podziemia III Rzeszy to trzecia książka Jerzego Rostkowskiego wydana nakładem Domu Wydawniczego REBIS, a druga poznana przeze mnie. Wcześniej doskonały biograficzny rys kobiet niezwykłych, kobiet nietuzinkowych, kobiet, które stawiając na szali własne życie, a wcześniej niejednokrotnie brutalne śledztwo prowadzone przez Gestapo, docierały do najbardziej tajnych z tajnych projektów, rozkazów, działań wroga. Myślę o książce Piękne i niebezpieczne. Arystokratki polskiego wywiadu. Na półmetku lektury nie pozostaję obojętnym na mnogość informacji, którymi dzieli się z czytelnikiem autor. Zadziwiające tajemnice zamku, a może raczej zamków w Książu, Wałbrzych, który zawieruchę wojenną przetrwał praktycznie nienaruszony, na który nie spadała nawet jedna przez pomyłkę zrzucona bomba i wreszcie Szczawno-Zdrój, którego tajemnice zaczynam poznawać. Czekając na dodruk Muszkieterów wracam do lektury licząc, że będzie okazja, aby wrócić jeszcze nie raz do tej książki. https://www.facebook.com/943dni https://www.instagram.com/943dni

Po pierwszych stu stronach myślałam już o odpuszczeniu - sowiecki język, pompatyczne hasła, łuskanie prawdy między wierszami - ale od Stalingradu partyjny przekaz przystopował, a do słowa zaczął dochodzić rzetelny obraz rzeczywistości i człowiek się wciągnął. Moja refleksja po przeczytaniu to, że stalinizm niewyobrażalnie skręcił kark tym narodom pod bolszewickim butem. I nie wiem, czy oni w ogóle się kiedykolwiek podniosą mentalnie (co widzimy po wojnie na UA, i samych Ukraińców okradających własne państwo też mam tu na myśli). To są homosovieticusy, które moralność i etykę to widzą tak jak przekaz partyjny nakazuje...

Problematyczna rzecz. Bardzo dobrze napisana. To pewne. Ale wydawnictwo Karta zawiodło z nadaniem książce kontekstu. Wstęp nie wyjaśnia, jaka była wiedza autora dziennika o Zagładzie, o obozach, o gettach. Wydaje się być wiecznie zdumiony, że ludzie mogą tak traktować ludzi (tj. Rosjanie Niemców). A wręcz odbiera tym pierwszym człowieczeństwo, pisze jak o gorszych istotach, z natury niezdolnych do cywilizowanych zachowań i działań. Jednocześnie nieustannie podpiera się Biblią. Ale wiara jego i szacunek do drugiego człowieka najwyraźniej nie obejmuje Słowian. Dziennik ukazał się po wojnie. Wydawnictwo Karta nie dopilnowało, by czytelnik dokładnie poznał historię kolejnych wydań książki w Niemczech. Dlaczego pierwotnie nie była popularna? Skąd nagły skok zainteresowania po latach? To wszystko powinno być rzetelnie wyjaśnione. Szkoda.

Śmiało mogę polecić tę pozycję. Od wielu lat interesuję się historią. Wyjątkowo trudny czas, jakim była II wojna światowa, szczególnie leży w kręgu moich zainteresowań. Jako mieszanka Wrocławia bardzo chciałam zapoznać się z lekturą przedstawiającą losy tego pięknego miasta. Losy, jakże niezwykle ciężkie i przygnębiające. Wydarzenia przedstawione w tej książce przybliżają nam walkę o ostatnią twierdzę. Losy cywili narażonych na śmierć, uszczerbek na zdrowiu, później na wygnanie budzą w człowieku duże współczucie. Dodatkowo, czytając o walkach toczonych na wrocławskich ulicach, łatwo zwizualizować sobie te wydarzenia, poprzez znajomość miasta. Generalnie bardzo polecam, książkę czyta się szybko, jest interesująca i nie nuży ;)

Trochę mnie ta książka zmęczyła (nie tylko dlatego, że miałem kiepski plik z powtórzoną treścią...). Jest długa, szczegółowa, a kiedy się przynajmniej część treści znało już z innych źródeł, to może to znudzić. Jest dużo informacji i są one podane w taki naukowy sposób, to też nie sprzyja lekkiej lekturze. Ale dla zainteresowanych warto z tych samych powodów - bo jest szczegółowa i jest to kawał wiedzy, autor się postarał. Oprócz historii powstania SS i sylwetek kilku bardziej znaczących członków, opisuje też historię losów powojennych, a to również było ciekawe. Mimo że mnie zmęczyła, oceniam dość wysoko. Na koniec jeden ciekawy cytat/wiosek autora: "Reasumując: formacja SS odzwierciedlała w pełni niemieckie społeczeństwo. Większość jej członków stanowili „zwykli ludzie”, którzy w tych szczególnych warunkach stali się zbrodniarzami. Przyczyniło się do tego przestępcze państwo, w jakim przyszło im żyć. Jeśli państwo twierdzi, że mordowanie ludzi to wprawdzie postępowanie okrutne i niehumanitarne, ale służy wyższemu i dobremu celowi, to więzy moralne okazują się widocznie zbyt słabe, aby powstrzymać masy przed zachowaniem o wszelkich znamionach przestępstwa. Ludzie, którzy stawali się kryminalistami, w dużej części nie uświadamiali sobie, że postępują źle. Jak brzmi morał tej historii? Sprawcą zbrodni mógł zostać każdy. Jeśli przestępcze państwo likwiduje bariery oddzielające prawo od bezprawia, żaden z jego obywateli nie może zagwarantować, że będzie podążał niezmiennie właściwą drogą. Natura ludzka jest na to zbyt słaba. Coś z Himmlera i Mengele, z Eichmanna i Heydricha tkwi w każdym z nas. W innych czasach i innych okolicznościach wszyscy ci ludzie mogliby się wykazać „zupełnie normalnym” życiorysem, byliby zwykłymi, niepozornymi obywatelami. Himmler zostałby może nauczycielem szkoły średniej, Heydrich oficerem marynarki, a Mengele pediatrą...? Przejawem lekkomyślności byłaby nadmierna wiara w człowieczeństwo człowieka, ta cecha jest bowiem zbyt zmienna i krucha. Jedynie demokratyczne państwo, które szanuje swobody obywatelskie i ustanawia klarowne normy prawne, jest w stanie zapobiec panoszeniu się bezprawia." - cóż, zgadzam się, dlatego za tak ważne uważam uważne wybieranie polityków... (czytana/słuchana: 19-21.10.2024) 4+/5 [7/10]

Niesamowita, do bólu prosta pozycja która nie gra z czytelnikiem w kotka i myszkę. Szkoda że pan „Sajer” nie napisał większej ilości książek… Opowiadane są z perspektywy pierwszej osoby losy Niemco-Francuza który ląduje najpierw w Wehrmachcie a potem nawet SS. Nic nie streszczając ciężko powiedzieć coś więcej, aczkolwiek kupcie a nie pożałujecie! Styl - prawdziwość i totalnie mi podchodzi, bohaterowie - złożeni jak cała wojenna zawierucha, a sama historia - trzyma w napięciu że ciężko się oderwać… Została moją ULUBIONĄ 🫡 P.S Nigdy więcej wojen…

Zarówno dla Polaków, jak i Niemców opisywanie naszej wspólnej i tragicznej historii nigdy nie jest zadaniem łatwym. Autor wykazuje się dużą uczciwością w podejściu do tematu, co trzeba docenić, widać jego rozgoryczenie haniebną postawą własnego narodu. Dużą wartością jest jednak także opisanie prześladowań mniejszości niemieckiej przed wkroczeniem Wehrmachtu, jak i nielicznych, ale jednak chwalebnych epizodów z udziałem niektórych niemieckich żołnierzy, nie mogących pogodzić się ze zbrodniczym postępowaniem własnego narodu. Dzięki temu książka zyskuje walor obiektywizmu, co nie jest wcale mimo naukowego charakteru prac historycznych, takie oczywiste. To należy docenić. Spodziewałem się szerszego i większego opisu samej kampanii i jej bitew, czego nie ma. Jednak w zamian można poznać niezwykle ciekawy obraz wzajemnych stosunków polsko niemieckich tuż przed wojną. To wyrównało moje oczekiwania z naddatkiem. Autor pokazuje także niezwykłą znajomość naszego narodu i zrozumienie dla naszego najnowszego mitu założycielskiego jakim była II wojna światowa. To ostatnie jest szczególnie rzadkie u zagranicznych historyków i innych badaczy. Stąd książka zasługuje na uwagę i polecenie.

Książka opisuje różne wersje i spekulacje na temat śmierci generała Władysława Sikorskiego, sugeruje też że katastrofa samolotu na Gibraltarze nie była wypadkiem lecz wynikiem spisku o czym świadczą zagadkowe okoliczności tego zdarzenia oraz to że do obecnej chwili dokumenty o prowadzonym śledztwie są utajnione?

Jak się okazuje, wygrzebałam z domowej biblioteczki unikatową perełkę. Relacja Johna K. Lattimera, dr medycyny i nauk przyrodniczych, lekarza przy Trybunale Norymberskim okazała się wstrząsająca i niesłychanie ciekawa . Gdy uświadomiłam sobie, że to wszystko wydarzyło się naprawdę, to ciarki przeszły mi po plecach. Autor był oficerem służby medycznej, który dowodził żołnierzami. Opowiadał o pociągach pełnych trupów, o komorach gazowych, krematoriach. Zgromadził też wiele pamiątek i artefaktów związanych w nazizmem. Może zabrzmi to dziwnie, ale bardzo mu zazdroszczę, iż udało mu się zgromadzić tyle eksponatów, które wprawdzie są trochę kontrowersyjne, ale dają namacalne świadectwo tego, czego osobiście był naocznym świadkiem. W osobnych podrozdziałach opisano między innymi różne fakty i ciekawostki związane z takimi tuzami nazizmu jak: Adolf Hitler – który chorował na Parkinsona, zapalenie zatok, a oprócz tego miewał problemy z żołądkiem, z zębami. Do tego był uzależniony od leków i narkotyków. Miał też anomalia anatomiczne i swoje dziwactwa. Malował obrazy i szkicował projekty budynków, a ciekawostką jest fakt, iż elementy obrazów i budynków zamiast stać prosto, pochylały się w którąś stronę. Dowiadujemy się też sporo intersujących faktów z życia Ewy Braun i roli jaką pełniła przy boku Hitlera. Charakteryzowało ją upodobanie do luksusu i ćwiczeń gimnastycznych. Mamy okazję prześledzić nie tylko fakty z ich życia ( w tym ostatnich godzin życia), ale również poznać szczegóły dotyczące samobójczej śmierci obojga. Hermann Goring – dowiadujemy się o jego roli w partii nazistowskiej, upodobaniu do polowań i luksusu słabostkach, dziwactwach, uzależnieniu od narkotyków. O tym jak zachowywał się podczas procesu norymberskiego jak również poznajemy szczegóły jego samobójczej śmierci. Rudolf Hess – zastępca Hitlera i jego nietypowe zachowanie na procesie norymberskim, symulujące chorobę psychiczną i rzekomą amnezję a potem zagadkowe samobójstwo popełnione w więzieniu Spandau w wieku 93 lat, które równie dobrze mogło być morderstwem, na co wskazywało wiele faktów. W dalszych rozdziałach autor przybliża więzienny system bezpieczeństwa i występujące w nim luki, a także charakterystykę niektórych skazanych (tych znanych i sławnych jak np. Speer , Ribbentrop i tych pozostających gdzieś bardziej w cieniu, co nie znaczy, że mniej winnych zbrodni wojennych) w głównym procesie norymberskim. Ostatni rozdział (na szczęście krótki) poświęcono Lindberghowi, a był on dla mnie trochę nudny i nie wiem czy tak do końca potrzebny. Na koniec autor wyjaśnia jeszcze w jaki sposób zdobywa wojenne pamiątki, jak odbywają się aukcje, sprzedaże i wymiany cennych i unikatowych artefaktów wojennych, takich jak rzeczy osobiste należące do nazistów. Na szczęście autor książki nie gustował w tak drastycznych pamiątkach jak abażury z ludzkiej skóry czy fragmenty sznurów, na których powieszono zbrodniarzy wojennych. W książce zamieszczono sporo niezwykłych i unikatowych fotografii, dokumentów, szkiców, listów pisanych przez więźniów, a całość okazała się niesamowicie ciekawa, tym bardziej, że wszystko to dotyczy nad wyraz mrocznej prawdy historycznej. Dużo tu ciekawostek, które w relacji naocznego świadka tamtych wydarzeń robią ogromne wrażenie. Lektura wciągająca nawet dla kogoś, kto nieszczególnie interesuje się historią II wojny światowej, natomiast dla pasjonatów tego tematu – prawdziwa gratka.

„Kto sieje wiatr... Opowieść żołnierza dywizji SS Totenkopf” autorstwa Herberta Brunneggera to według mnie wstrząsająca, chwilami wzruszająca i szczera relacja z doświadczeń żołnierza, który służył w jednej z najbardziej kontrowersyjnych jednostek Waffen-SS. Książka ta oferuje głęboki wgląd w codzienne życie, przemyślenia i moralne dylematy osoby, która brała udział w działaniach wojennych, jednocześnie będąc świadkiem i uczestnikiem dramatycznych wydarzeń. Brunnegger z odwagą i bez upiększeń dzieli się swoimi przeżyciami. Czytałem z dużym zainteresowaniem przeżycia, tego młodego żołnierza, bo kiedy wstąpił w szeregi Totenkoph SS miał niespełna 16 lat. Myślę że większość czytających z dużym uprzedzeniem podeszło do tej pozycji, tylko dlatego że służył w takiej a nie innej formacji. Moim zdaniem trzeba pamiętać, że nie każdy żołnierz SS był tym najgorszym. Zapewne autor nie wspomniał w swojej publikacji wszystkiego, może też chciał się w jakiś sposób oczyścić, ale uważam że warto przeczytać i wyrobić sobie własne zdanie. Wojna to najgorsze zło, jakie może się przytrafić drugiemu człowiekowi i po każdej stronie mamy niepotrzebne ofiary cywilne i wśród żołnierzy, bo większość to młodzi mężczyzni, gdzie dopiero zaczynało się ich życie.

Dość smutna książka, pisana przez człowieka, który wyraźnie nie rozumiał czym jest polityka, a w sercu miał Polskę i swoich podkomendnych. Polecam każdemu kto chciałby poznać definicję bezgranicznego patriotyzmu. Nie zrozumcie mnie źle, ale po lekturze mam wrażenie, że Gen. Sosabowski był człowiekiem trochę, hmm, naiwnym (nie wiem czy to odpowiednie określenie) oraz niepotrzebnie nad wyraz honorowym. Szanuję Jego postawę, ale niestety wynikły z niej smutne konsekwencje.

To książka trudna i potrzebna. Grzegorz Motyka opisuje jeden z najbardziej bolesnych okresów w historii relacji polsko-ukraińskich. Robi to bez uproszczeń i bez emocjonalnych skrótów. Autor prowadzi cię od rzezi wołyńskiej przez kolejne etapy eskalacji przemocy aż do akcji Wisła. Pokazuje ciąg przyczyn i skutków. Wyjaśnia, dlaczego doszło do masowych mordów, jak działały podziemia zbrojne i jak na konflikt reagowało państwo polskie po wojnie. Największą siłą książki jest warsztat historyczny. Motyka opiera się na dokumentach, relacjach świadków i analizie decyzji politycznych. Unika prostego podziału na ofiary i sprawców. Pokazuje odpowiedzialność różnych stron i dramat zwykłych ludzi, którzy znaleźli się w centrum konfliktu. To nie jest lektura lekka. Duża liczba faktów i nazwisk wymaga skupienia. Jeśli jednak chcesz zrozumieć, skąd biorą się dzisiejsze napięcia i jak głęboko sięgają ich korzenie, ta książka daje solidne podstawy. To pozycja dla czytelnika, który szuka wiedzy, a nie potwierdzenia prostych tez. Pomaga spojrzeć na historię bez mitów i bez wygodnych skrótów. Motyka pokazuje też, jak groźny bywa nacjonalizm, gdy staje się jedynym filtrem patrzenia na świat. Książka uświadamia, do czego zdolni są ludzie wobec ludzi. Często nie żołnierze, lecz cywile. Sąsiedzi, którzy jeszcze wczoraj żyli obok siebie. Pada tu pytanie, którego autor nie upraszcza. Czy w walce o niepodległość każda metoda jest usprawiedliwiona. Lektura prowadzi raczej do wniosku, że przekroczenie tej granicy zawsze kończy się moralną katastrofą. Dużo miejsca poświęcono także polityce narodowościowej II Rzeczpospolitej. Motyka nie idealizuje państwa polskiego. Pokazuje, że brak dialogu, presja administracyjna i krótkowzroczne decyzje władz pogłębiały konflikty na Kresach. Nie były one bezpośrednią przyczyną zbrodni, ale stworzyły grunt, na którym radykalne ideologie łatwiej trafiały na podatny teren. Autor przypomina, że była to wojna w wojnie. Chaos, rozpad struktur państwowych i strach potęgowały brutalność. W takich warunkach nacjonalistyczna propaganda działała szczególnie skutecznie. Spór o przyszłą granicę podzielił Polaków i Ukraińców w chwili, gdy oba narody znalazły się pod śmiertelną presją z zewnątrz. Motyka wyraźnie akcentuje bezwzględną politykę okupacyjną Niemców i Sowietów. Jej celem było zniewolenie całej Polski. Zarówno Polaków, jak i Ukraińców. Dla ukraińskich nacjonalistów Polacy byli znienawidzonymi okupantami. Dla nazistów Polacy stanowili niższą kategorię rasową, przeznaczoną po wymordowaniu inteligencji do roli narodu niewolników. Dla Sowietów byli „polskimi panami”, których należało zniszczyć albo przymusowo „zresocjalizować”. Na tle tych opisów szczególnie mocno wybrzmiewa zdanie, które ciśnie się na myśl czytelnika. „Ludzie ludziom zgotowali ten los”. Ta książka nie pozwala o tym zapomnieć. Pokazuje, że historia nie jest abstrakcyjnym procesem. Tworzą ją konkretni ludzie i ich decyzje. Czasem podejmowane w imię idei, które miały wyzwalać, a w praktyce prowadziły do masowego okrucieństwa.

41/2024 Podczas ataku na Zachodzie, w maju 1940 roku na drodze Niemców ku Francji kluczowym miejscem na samym początku kampanii był belgijski fort Eben-Emael, przy granicy z Holandią w okolicy Maastricht. Dobrze wstrzelana artyleria z fortu broniła mostów na Kanale Alberta. Zdobycie przepraw było kluczowe dla powodzenia uderzenia na Belgię. Operacja powietrznodesantowa przy użyciu szybowców zakończyła się pełnym sukcesem i otwarciem bram do Belgii. Poza najsłynniejszą akcją w Eben-Emael niemieccy spadochroniarze mieli duży udział w sukcesach w Norwegii (Narwik) czy Holandii (Rotterdam, gdzie ze swoimi ludźmi skoczył dowódca wojsk powietrznodesantowych generał Kurt Student). Mając w pamięci te błyskotliwe sukcesy Kurt Student zaproponował podobną tego typu operację, ale na nieporównywalnie większą skalę i ze znacznie wyższą stawką. Obszarem, który był solą w oku państw Osi była Kreta. Ostatnie suwerenne terytorium Grecji i miejsce do którego ewakuowany został król Jerzy II z rodziną i najważniejsze instytucje państwowe oraz alianckie wojska i ich dowództwo. Na czele sił Krety stanął Nowozelandczyk generał Bernard Freyberg. Niemcy mieli świadomość, że pozostawienie Brytyjczyków na Krecie stanowiłoby ogromne zagrożenie dla „miękkiego podbrzusza” Europy w obliczu nieuchronnego ataku na Związek Sowiecki i silnego zaangażowania na Wschodzie. Z Krety możliwe było by atakowanie rafinerii naftowych w rumuńskim Ploieşti za pomocą bombowców RAF, które mogły być przebazowane te tę największą grecką wyspę. Nie trzeba dodawać, że rumuńskie pola naftowe urastały do miana kluczowego miejsca dla przestawionej na wojenne tory niemieckiej gospodarki. Plan zakładał przetransportowanie spadochroniarzy z lotnisk na Peloponezie i Attyce. Siły spadochronowe liczące ok 10 tysięcy żołnierzy miały opanować lotniska i porty w Heraklionie, Chanii i Maleme co umożliwiłoby dostarczenie drogą lotniczą i morską 5. Dywizję Górską oraz czołgów z 5. Dywizji Pancernej. Plan otrzymał kryptonim „Merkury” i data została wyznaczona na poranek 20 maja 1940 roku. Dowódca wojsk alianckich na wyspie otrzymał tajne depesze przechwycone z Enigmy, ale wyciągnął kompletnie błędne wnioski. Freyberg był przekonany, że desant spadochronowy i szybowcowy jest tylko zasłoną dymną dla operacji desantu z morza. Niemcy także podczas realizacji operacji popełnili ogromny błąd zakładając, że ludność wyspy stosunkowo wrogo nastawiona do greckiej władzy centralnej przyjmie inwazję w najgorszym wypadku z obojętnością. Było to założenie na wskroś błędne, ponieważ od pierwszego dnia Kreteńczycy stanowczo przeciwstawili się najeźdźcom. Myślę, że nie będzie przesadą, że Kreteńczycy i wosjka alianckie przysporzyły Kurtowi Studentowi masy siwych włosów. Już pierwszego dnia Niemcy ponieśli kolosalne straty wśród spadochroniarzy. Liczba 1863 zabitych żołnierzy była prawdziwym szokiem. Niemcy trafili na solidnie przygotowane pozycje Aliantów i wielu żołnierzy śmierć spotkała jeszcze w powietrzu lub niedługo po wylądowaniu z rąk wściekłej rdzennej ludności. Ten stanowczy opór miejscowej ludności Niemcy powetują sobie podczas okupacji zaprowadzają brutalne represje ludności Krety. Mimo kolosalnych strat wśród Niemców wojska sojusznicze podjęły decyzję o wycofaniu się do Egiptu, ponieważ Niemcy zdobyli lotniska i dzięki temu mogli zacząć przerzucać wojska na wyspę. To jednak nie był koniec wojny, a dopiero początek. Kreteńczycy postawili o wiele skuteczniejszy opór niż macierzyste terytoria Grecji i okupacja tych terenów była dla Niemców bardzo trudna, ale dla ludności niosła wielokrotnie więcej cierpienia. Operacja „Merkury” do której Hitler był od początku bardzo sceptycznie nastawiony tylko utwierdziła go w przekonaniu, że więcej tego typu operacji Niemcy przeprowadzać nie będą. I faktycznie do końca wojny nie przeprowadzano już operacji na taką skalę. Kompletnie odwrotne wnioski z tej operacji wyciągnęli znowu Alianci. Może w tym miejscu trzeba upatrywać genezy straszliwej klęski jaką była „Market Garden” trzy lata później? ... Idealnym zwieńczeniem całej operacji kreteńskiej będą słowa Pyrrusa, króla Epiru wypowiedziane ponad 2200 lat zanim Niemcy zdobyli Kretę i które z mogłyby się spokojnie pojawić się w głowie Adolfa Hitlera: „Jeszcze jedno takie zwycięstwo i jesteśmy zgubieni”. *** Antony Beevor kreśli rozwój wydarzeń Krecie w bardzo interesujący sposób. „Kreta. Podbój i opór” jest bardzo dobrą pozycją, ale nie tak dobrą jak „Stalingrad” i „Berlin 1945”. Natomiast jest o niebo lepsza od „Walki o Hiszpanię”, która mnie dość wymęczyła w ubiegłym roku. Odnoszę wrażenie, że „Kreta” nie jest napisana w tak lekki sposób jak „Stalingrad” i „Berlin”. Może to przez to, że została pierwszy raz wydana w 1991 roku i była jedną z pierwszych jego książek historycznych, przez co ten świetny styl klarował się z czasem. Niemniej jednak każdemu zainteresowanemu tematem operacji „Merkury” i okupacji Krety polecam tę książkę, bo jest to najlepsza pozycja o tym epizodzie II wojny światowej wydana w języku polskim.

Dla przeciętnego czytelnika książka trudna do zrozumienia. Jest przeznaczona dla osób, które mają już wiedzę na temat uwarunkowań historyczno-politycznych Wschodniej Europy. Autorka chronologicznie stara się przedstawić ewolucję mentalności żołnierzy RKKA na przestrzeni lat 1941-1945. Są jednak poważne błędy w tej pozycji. Czytając miałem wrażenie, że autorka gwałty, morderstwa i inne zbornie żołnierzy radzieckich stara się usprawiedliwiać cierpieniami, które doświadczył ich naród pod niemiecką okupacją. Jest to oczywiście chybiona narracja, a w każdym razie nie jest to jedyna przyczyna brutalności czerwonoarmistów. Autorka wyraźnie jest też pod wpływem radzieckiej i rosyjskiej propagandy bezmyślnie przepisując frazesy o 28 panfiłowcach i T-34 jako o najlepszym czołgu II Wojny Światowej. Dobitnie widać, że niektóre fragmenty nie zostały pogłębione żadną szerszą analizą źródeł. Książka także się częściowo zdezaktualizowała, szczególnie jej ostatni rozdział, który prawi o stosunkach rosyjsko-ukraińskich. Z innej jednak strony książka przedstawia rzadki obraz przeżyć ludzi, którzy przeżyli lata w skrajnie trudnych warunkach. Ich wspomnienia w warunkach ZSRR i współczesnej Rosji nie byłyby spisane. Pod tym względem pozycja ta ma dużą wartość.

Książka szokująca, sam nie wiem, jak się do tego zabrać. Wiadomo, że polskie podziemie wykonywało wyroki śmierci, i dobrze. Jedyne moje wątpliwości budzi fakt, czy musiał być to nastolatek. Czy przesądziło to, że był dobry w tym co robił - śmiertelnie dobry? Czy dlatego, że ze względu na wiek mniej zwracał na siebie uwagę. Bohater, czy kat? Pytania, pytania, pytania na, które nie znam odpowiedzi. Autor nie przedstawia się jako bohater, raczej jest to forma samooskarżenia. W 1993r popełnia samobójstwo. Nie, na jedno pytanie mam odpowiedz. Bohater.

e book Miałam wątpliwości co właściwie sądzę o tej książce i jak ją mam ocenić. Początkowo myślałam, że będzie to klasyczna monografia historyczna, zupełnie jednak monografią nie jest i zdecydowanie bliżej tu do reportażu historycznego. Mamy tu dość dokładny opis początku inwazji Niemców na Związek Radziecki, autorka zarysowuje tło wydarzeń oraz nastroje polityczne i postaci głównych "bohaterów" odpowiedzialnych za tragedię frontu wschodniego. Jest to początek. Kolejne rozdziały, to właściwie (poparta wypowiedziami) relacja świadków tragedii jaka dotknęła Leningradczyków. Lwia część książki to opowieść o głodzie, który dotknął miasto i odmienia się go przez wszystkie przypadki. Tak jak wiem iż jest to temat najbardziej bolesny i najważniejszy, tak ciągnie się naście rozdziałów i w zasadzie dominuje książkę kompletnie. Mniej więcej w połowie orientujemy się, że już nie bardzo wiemy w zasadzie co z tymi najeźdźcami w roku 42 się dzieje. Owszem wiemy, że gdzieś tam są jacyś Niemcy, wiemy, że front się zbliża, z relacji świadków wiemy, że słyszą w tle bomby i eksplozje, ale brakuje tu balansu pomiędzy częścią reporterską, a tą typowo historyczną i to jest mój największy zarzut... Na koniec autorka "wraca na front", ale środek książki jest kompletnym reportażem. Pomijając to.... Nadal... Jest to bardzo ciekawa, lekko napisana(choć w kontekście treści słowo lekko zgrzyta), przystępna książka, która nie przytłoczy, a oferuje sporo informacji oraz jest świadectwem ofiar tego strasznego, podłego czasu w historii. To jest największą wartością tej książki. Na pewno nie jest to książka, która zaskoczy czy będzie dużą dawką wiedzy dla historyka, ale nie każda książka musi taką książką być. Na pewno warto przeczytać i na pewno jest to pozycja, która rewelacyjnie sprawdzi się jeśli chcemy dowiedzieć się czegoś o oblężeniu, a boimy się przytłoczenia mnogością dat, szczegółowych opisów kampani itp Ta książka tego z pewnością nie zrobi. Nie jest to ani wada, ani zaleta, a jedynie jej cecha. Dobra i ciekawa pozycja.

Już same podziękowania w tej książce są niesamowite i niespotykane, wręcz kuriozalne. Wiele rzeczy na temat holokaustu przeczytałem, ale świadectwa Żyda, który dziękowałby SS-manowi i określał go jako "porządnego człowieka" jeszcze nigdy w życiu nie spotkałem. Wynika stąd tylko, że byli jednak ludzcy Niemcy, mało tego, nawet SS-mani. Dla zainteresowanych tematyką polecam film Claude'a Lanzmanna pt. "Shoah". Jest tam autentyczny wywiad kręcony oczywiście z "ukrycia", z SS-manem, który podczas II wojny światowej "pracował" w obozie zagłady w Treblince. Fenomenalny fragment filmu. Cytat: "Pamięci wszystkich, o których opowiada ta książka i którzy w jakimś momencie ocalili mi życie, a w szczególności: Chaima Rumkowskiego; Dawida Gertlera; Heńka Krakowskiego, mojego przyjaciela i towarzysza; Alfreda, francuskiego więźnia i sanitariusza w Wüstegiersdorf, oraz niemieckiego hauptscharführera SS, który traktował więźniów jak ludzi - był porządnym człowiekiem".

Na wstępie trzeba zaznaczyć, że książka to spisana relacja niemieckiego snajpera z czasów drugiej wojny światowej. Mamy zatem wspomnienia żołnierza, oczywiście stawiającego go w jak najlepszym świetle, pomijającego różne "niewygodne" aspekty, ludobójstwo jakiego dopuściło się niemieckie wojsko na froncie wschodnim, a do tego spisane przez inną osobę, co wpływa akurat na styl książki. Jest to zatem książka relacjonująca wspomnienia snajpera, który na front trafił jako ochotnik, który po osiągnięciu pełnoletniości zgłosił się do służby w Wehrmachcie. Po szkoleniu, jako strzelec górski, obsługujący ciężki karabin maszynowy, szybko ujawnił swoje zdolności strzelca wyborowego i został snajperem. Walczył od lipca 1943 roku aż do samej kapitulacji i szczęśliwej dość ucieczki do domu. Biorąc pod uwagę, że są to wspomnienia snajpera, to jest to tytuł dość wyjątkowy, a opisy walk wydają się bardzo wiarygodne, poparte także licznymi zdjęciami z opisywanych wydarzeń, ludzi. Sporo jest ciekawostek, realiów służby, walki, relacji między żołnierzami. Jak to już nie pierwszy raz czytając wspomnienia niemieckich żołnierzy, znajdziemy tu nieskrywaną pogardę dla przeciwnika. Nawet jeśli we wspomnieniach znajdzie się docenienie żołnierskich walorów, to w sposobie określania radzieckich żołnierzy, wyczytać można pogardę, traktowanie z wyższością. Chociaż w pewien sposób często dotyczyło to żołnierzy walczących na różnych frontach. Oczywiście nieporozumieniem jest szukanie w tych wspomnieniach refleksji o nazizmie, o ludobójstwie, obozach, jakiegoś poczucia winy. To raczej spojrzenie na nieludzką, okrutną wojnę, którego uczestnik mówi w sposób bezpośredni o bezlitosnej walce, o znieczuleniu, o swoim sposobie walki, przecież fascynującym choć kontrowersyjnym. Niektóre fragmenty są bardzo filmowe, pełne akcji, czyta się to rewelacyjnie, także ze względu na przyjętą narrację trzecioosobową, bo autor spisał wspomnienia tytułowego snajpera i podaje je jakby zbeletryzowaną biografię obejmującą okres od szkolenia do końca wojny. To bardzo dobra rzecz, wolna od natrętnej propagandy, raczej pomijająca ludobójcze epizody oddziałów, w których służył tytułowy snajper. I napisana i wydana oryginalnie już kilkadziesiąt lat po wojnie. Niemniej to bardzo ciekawy obraz koszmaru frontu wschodniego i zaciekłości toczonych tam walk.

Po przeczytaniu poczułem lekkie rozczarowanie - bo początek zapowiada się dobrze, ale im dalej, tym bardziej autorowi peron odjeżdżał. Takie przynajmniej odniosłem wrażenie. Ale nieco później w różnych innych, niepowiązanych z Ostatnią walką i IIWŚ książkach trafiałem na wzmianki o Zumbachu lub Misterze Brownie... więc zacząłem weryfikować wydarzenia opisane przez samego Zumbacha. I doznałem.. szoku to może za dużo powiedziane, ale sporego zaskoczenia. Otóż facet nie fantazjował. Faktycznie brał udział we wszystkich opisanych wydarzeniach. Może niekoniecznie wszystko było dokładnie tak, jak to przedstawił (tego nie sposób stwierdzić), ale rzeczywiście BYŁ i UCZESTNICZYŁ. Jego wspomnienia nie są wytworem wybujałej wyobraźni. To chyba największe zaskoczenie. Drugi plus, niezwiązany z powyższym, to brak jakichkolwiek odniesień politycznych, światopoglądowych, bogoojczyźnianego patosu i tego typu ckliwych chwytów.

Książka, ta powinna być obowiązkową lekturą, zarówno w Polsce, a także (a może raczej zwłaszcza) w Niemczech. Początkowo ze względu na tematykę i objętość może budzić obawy - ostatecznie, mało kto jest w stanie gładko przebrnąć przez ponad 670 stron monotonnych sądowych sprawozdań i stenogramów, jednak już po pierwszych stronach okazuje się, że dostarcza wiedzy w ciekawy i przystępny -oczywiście biorąc pod uwagę tematykę - sposób. Pierwszy rozdział, mówiący o polowaniach na najważniejszych nazistów, zaraz po drugiej wojnie światowej, czyta się niemal jak powieść sensacyjną. Kolejne rozdziały w sposób chronologiczny przedstawiają okres od przejęcia władzy przez nazistów, po inwazję na Związek Radziecki i katalog zbrodni związanych z przemysłową wręcz saklą ludobójstwa. Na sposobie prowadzenia narracji, nie ucierpiała wartość merytoryczna - przeciwnie czuć wręcz ogrom pracy i dokumentacji przez którą musieli przebrnąć autorzy. Zdecydowanie polecam przeczytanie jednego z bardziej współczesnych wydań, bogatszego o wycięte z pierwszych polskich tłumaczeń książki dwóch niezwykle ważnych tematów: mordu katyńskiego oraz paktu Ribbentrop-Mołotow.