Kryzys nauk europejskich a transcendentalna fenomenologia

Antyabstrakcjonim. Epistemiczny dualizm antysceptyczny. Berkeley spiera się tu między innymi z Locke’m. (Odnoszę wrażenie, że Hume oprócz Locke’a zainspirował się również Berkeleyem) Właściwie w traktacie przedstawia myśli zawarte w „Trzech dialogach”. Berkeley’owi chodzi o to, by z jednej strony nie być naiwnym realistą, ale z drugiej, sprzeciwia się traktowaniu intelektualnych abstrakcji jako rzeczy istniejących na równi z ideami, które mają ugruntowanie w postrzeganiu zmysłowym (tzn by nie popaść w jakiś subiektywny solipsyzm). Celem traktatu jest "uproszczenie" nauki (dość karkołomne) i uchronienie jej przed ateizacją i sceptycyzmem, w czym miało by pomóc wyrzucenie z niej abstrakcyjnych pojęć, z materią na czele - co czyni traktat bardziej apologetycznym, niż dociekającym prawdy. Krótko ujmując, istniejące umysły/duchy są w stanie „postrzegać” dwa rodzaje „idei”: a) mające źródło we wrażeniach zmysłowych (np. rzeczy istniejące, wywołujące wrażenia) b) niemające takiego źródła, a będące tylko konstruktami umysłu (np. „materia” czy „substancja cielesna”). Duch nie jest ideą, jest substancjalnie inny od idei i właściwie ducha nie da się poznać (postrzegać) – coś jak: widzimy oczami, ale nie da się zobaczyć widzenia oczu. Dużą część traktatu stanowią odpowiedzi na krytyki i nieporozumienia, które – co zdumiewające – powtarzane są do dziś! Berkeley podobnie jak w „Trzech dialogach” wyjaśnia, iż nie postuluje istnienia jakiegoś „Matrixa” i nie twierdzi, że rzeczy doświadczane zmysłami nie istnieją, ani tego, w myśl sentencji „istnieć to znaczy być postrzeganym”, że rzeczy te znikają, gdy zamykamy oczy. Sprzeciwia się traktowaniu abstrakcji (filozoficznych i naukowych konstruktów pomagających w wyjaśnianiu realnych zjawisk) jako rzeczy istniejących. Ujmując to bardziej współcześnie: walczył z rosnącą tendencją ludzi do przyjmowania naukizmu (bezmyślnej wiary w „światoobraz” tworzony przez środowiska naukowe). Próbując to zobrazować w skrócie jego własnym przykładem: Zakładanie istnienia rzeczy, których nie miałby kto postrzegać jest pozbawione sensu. O ile jesteśmy w stanie wyobrazić sobie pusty las, bez oglądającego go człowieka w środku – zapominamy, że jest ktoś, kto taki pusty las sobie wyobraża. I to ma też doprowadzić nas do myśli o Bogu, który jest gwarantem istnienia wszystkiego, bo inaczej po cóż miało by to wszystko istnieć, kiedy nikt nie mógłby tego postrzegać? I w ogóle jak mógłby pojawić się postrzegający podmiot, wśród przedmiotów niezdolnych do postrzegania? (argument przeciw „odwiecznej materii”). Nie mogę się zgodzić, jakoby przekonywająco udowodnił swoje racje, a nawet bywa niekonsekwentny, ale samym racjom warto się przyjrzeć i rozważyć, bo cel jest zbożny. Przyglądając się współczesnym tendencjom, Berkeley ma nam do przekazania coś wciąż aktualnego – wystarczy tylko nie ulegać zwulgaryzowanym groteskowym interpretacjom jego pism. Trudność mogą sprawiać takie sformułowania jak: „idee” oraz „istnieć w umyśle”. Ich znaczenie trzeba niejako samemu wyjąć z całości treści, i tak: idee są czymś w rodzaju qualiów (wrażeń które czujemy wewnętrznie dzięki zmysłom)[te drugie „idee” wytwarzane przez wyobraźnię są iluzją]; natomiast „istnieć w umyśle” to tyle, co być możliwym do postrzeżenia przez umysł (bo nie da się postrzegać czegoś, co nie wywołuje żadnych wrażeń/qualiów [duh!]). (Po lekturze poszperałem, i proponuje się „w umyśle” czytać jako „dla umysłu”, a „poza umysłem” jako „nie dla umysłu” – ponownie: w myśl zasady, że istnienie rzeczy „dla nikogo” jest bezsensem). Może Berkeley intuicją wyprzedziły swoje czasy? Tak czy siak jest trochę intelektualnej igraszki, zatem polecić mogę jedynie szczerze zainteresowanym – zwłaszcza antyoświeceniowym chrześcijanom. Możne nawet bardziej jako ciekawostka z historii filozofii. Przeciętnemu czytelnikowi na niewiele się zda. Z resztą sam Berkeley kierował swój traktat do żaczków, a nie do szaraczków. ----------------------- „Wydaje się nie mniejszą niedorzecznością przyjąć istnienie substancji bez przypadłości, niż przyjąć istnienie przypadłości bez substancji”. „Choć bym jednak nie wiem jak był gotów uznać ograniczoność mojego pojmowania, gdy chodzi o nieskończoną różnorodność duchów i idei, które mogą istnieć, to przecież nawet gdyby któryś z tych duchów utrzymywał, że posiada pojęcie istoty czy istnienia w oderwaniu od ducha i idei, od postrzegania i bycia postrzeganym, głosiłby jawną sprzeczność, bawiąc się słowami”. „Ci zaś, którzy twierdzą, że dusza człowieka jest jedynie nikłym płomykiem życia albo zasadą życia organizmów zwierzęcych, czynią ją zniszczalną i podlegającą rozpadowi tak samo jak ciało, gdyż nie ma niczego, co byłoby bardziej podatne na unicestwienie niż taki byt, który ze swej natury niezdolny jest przetrwać zniszczenia tego przybytku, który zamieszkuje. Ten właśnie pogląd upodobała sobie i skwapliwie zaadaptowała najgorsza część rodzaju ludzkiego, upatrując w nim najskuteczniejszego środka przeciwko wszelkim wpływom moralności i religii”.

Rzecz absolutnie wybitna. Kant stworzył książkę, która w krótki i przystępny sposób prezentuje podstawowe założenia jego „Krytyki czystego rozumu” oraz stanowi wywód na temat metafizyki jako takiej, a raczej jej możliwości zaistnienia jako nauka. To moje pierwsze zetknięcie z tekstem Kanta, choć wcześniej rzecz jasna o nim czytałem. Mogę powtórzyć rzecz najogólniejszą, jaką się o nim słyszy – tak, Kant jest trudny. Kant jest trudny głównie dlatego, że jego filozofia jest w najwyższym stopniu formalna, a spory i batalie, które chce toczyć w ramach obrony swojego systemu są... przestarzałe. Nie zrozumcie mnie źle; bez Kanta nie byłoby Oświecenia takiego, jakie znamy. Można i należy docenić jego rzetelność w tworzeniu systemu filozoficznego, który łączyłby racjonalistów i empirystów. Tyle tylko, że jego prawdy nie są już dzisiaj prawdami. Po Freudzie, po Wittgensteinie, po Jungu... dziś patrzymy już na podejmowane przez Kanta tematy w zupełnie inny sposób. Czytając go, trzeba pamiętać, że żył on w epoce, w której inaczej postrzegano rozum, język czy jaźń. Dziś struktura filozoficzna, którą stworzył Kant, na niewiele się już przydaje i nie przystaje do dzisiejszego świata. Nie można być dzisiaj kantystą. Można za to docenić jego wkład w tworzenie światowej filozofii i pamiętać, że bez niego być może nie byłoby wyżej wymienionych panów.

Filozofia dla niefilozofa jest jak wielki hamburger - nie wiadomo jak to ugryźć. Pomimo tytułu, enigmatycznego dla kogoś kompletnie nie znającego się na filozofii, ale chcącemu wejść w ten temat, LEGENDARNA książka Ajdukiewicza to dobry pomysł, a już na pewno lepszy niż inne wprowadzenia o tytułach jak "Filozofia dla zalatanych", "Podstawy filozofii", "Top 100 filozofów wszechczasów" itp. Jest jeden warunek - stosunkowo cieniutka książka wymaga jednak skupienia i spokoju, ażeby cokolwiek zrozumieć i co ważniejsze, żeby coś wynotować i zadać sobie ciąg innych pytań, które za fraki wciągną nas w niebezpieczny ale jakże ciekawy świat filozofowania.

Wielki filozof pisze o człowieku i dla człowieka. Teksty zawarte w tej niewielkiej książeczce mogą i powinny dotrzeć do każdego i dotycząc każdego bez względu na wiek, wykształcenie, pochodzenie, zapatrywania. Ingarden niejako schodzi z wyżyn świata czystych pojęć i abstrakcji i odpowiedzieć na pytania które od zawsze nurtują ludzi, bez patosu i pustych nic nie znaczących słów.

Przeczytałem tylko działy 1-6, ponieważ reszta zaczęła coraz bardziej iść w teologię, a już zobaczyłem, że Pascal mnie nie przekona. Bardzo ciekawe myśli na temat zachowań ludzkich, np. dlaczego ludzie uciekają w rozrywki. Co do kwestii Boga - Pascal ucieka od rozumu do wiary, co mnie rzecz jasna nie przekonuje - przede wszystkim dlatego, że wiara chrześcijańska stoi na kruchych fundamentach i jest raczej życzeniowa oraz antropocentryczna.

Jestem usatysfakcjonowany tym omówieniem. Wiadomo można by chcieć więcej o teorii poznania a mniej o prawie. Ale nie ma co wybrzydzać, trzeba będzie się kiedyś wziąć za Krytykę czystego rozumu a nie liczyć na drogi skrótowe :] Temat tak wydawałoby się sztywny i rygorystyczny a tekst płynie. Autora cechuje charakterystyczna dla biografów sympatia dla opisywanego człowieka, ale sympatia uzupełniona odpowiednią dozą krytycyzmu tak by temat można uznać za podjęty wielostronnie. Inspiruje do dalszej medytacji nad myślicielem z Królewca. Sam Kant - trzeba znać, dużo ważnych teorii samych w sobie, dużo ważnych będących szczeblami do wchodzenia dalej przez innych, występują też elementy mi wstrętne np. w prawie karnym

Po prostu klasyka filozofii. Książka w przeciwieństwie do wielu innych pozycji, pozostaje wciąż, w większości, bardzo aktualna. Na pewno bardziej przystępna niż długi "Enheiridion / Diatryby" Epikteta i głębsza niż "Rozmyślania" M. Aureliusza. Gorąco polecam - bycie stoikiem może uczynić nas szczęśliwszymi i pełniejszymi. Moim skromnym zdaniem.

Wbrew pozorom bardzo treściwa lektura. Wittgenstein "myśli na głos" na temat funkcji stwierdzenia "wiem" w różnych grach językowych. Przy okazji zauważa brak podstawy pod takie stwierdzenie. Bardziej uczciwe wydaje się "wierzę" albo zupełne pomijanie "wiem". W drugim jednak przypadku, "wiem" ukrywa się w każdym stwierdzeniu typu "trawa ma kolor zielony". Te rozważania mogą się wydawać jałowe, ale budują obraz czegoś niezwykle istotnego filozoficznie. Jesteśmy zanurzeni w języku, którego reguły przyjmujemy nieświadomie. Jakbyśmy podpisali jakąś ciemną umowę społeczną do wyrażania się i komunikowania rzeczy, których absolutnie nie jesteśmy (i nie możemy być) pewni. Gramatyka rządzi nie tylko organizacją zdań, ale ciągnie (raczej wciąga) za sobą nasze myślenie. Język jest wehikułem na torach, a nie swobodnym medium dla myśli. I nawet jeśli to brzmi trywialnie, to nie jest trywialne w rozważaniach Wittgensteina, bo on szuka możliwości bycia rzetelnym w języku i jej nie znajduje. Z filozoficznego punktu widzenia ten tragizm jest poważny.

Praca jest niezwykle rozwlekła, Krytyka czystego rozumu, mimo pewnych niedoskonałości, pozostaje bardziej strawną lekturą. Mimo to, do wyłuskania są tu treści szczególnie interesujące, przede wszystkim umiejscowienie etyczności poza "empirią". Etyka Kanta okazuje się być nie tyle subiektywna w sensie potocznym, ale filozoficznym, tzn. - ufundowana na człowieku-"podmiocie". Teza Kanta o współistnieniu rzeczywistości zjawiskowo-empirycznej (przyrodniczej, opartej o zasadę przyczynowości) i tej drugiej, nieempirycznej i bytującej (nie jako zjawisko, ale byt sam w sobie) jest szczególnie interesujący i z całą pewnością paradoksalny. Dzieło oczywiście warte uwagi i pożyteczne, acz niestety - pozbawione polotu literackiego.

Zupełnie zmiata z planszy choćby Descartesa. Twiedzenia zawarte w ,,Etyce" są dość bezpieczne i dobrze udowodnione, ciężko je zatem odrzucić. Spinoza świetnie też krytykuje postępowanie większości ludzi, zwłaszcza ich religijność - wiara w Boga osobowego jest bowiem próbą życzeniowego kreowania świata wraz z przecenianiem człowieka - wiara taka bowiem stymuluje miłe, acz naiwne poczucie wyjątkowości.

Książka ta to swego rodzaju „wprowadzenie do filozofii” autorstwa Karla Jaspersa, psychiatry i filozofa egzystencjalnego. Jak spojrzeć na komentarze niżej, to opinie są dość mieszane. Ale praca w rzeczywistości nie jest tak słaba, jak się wydaje. Zacznijmy jednak od tytułu. Owszem, może on być dosyć mylący. Nie są to klasyczne prolegomena do filozofii w ogóle, przedstawiające jakiś jej zarys, czy to historyczny, czy rozwodzenie się nad pojęciem (może dobrą książką będzie tu „elementarz filozofii” Artura Andrzejuka, ale też niepozbawioną autorskiej perspektywy). Chociaż w gruncie rzeczy pierwsze dwa rozdziały, a także rozdział 11 o filozoficznym życiu, mogą się do takiej definicji łapać. Przede wszystkim jednak, jak słusznie zauważyli poprzedni komentujący, jest to opis filozofii samego Jaspersa, z jego własną siatką pojęć (Ogarniające, szyfry transcendencji, sytuacje graniczne itd.) i głównymi problemami, które w swojej twórczości się zajmował (przede wszystkim egzystencją człowieka). Pytanie jednak, czy to rzeczywiście źle. Moim zdaniem nie i bardzo dobrze, że Jaspers stworzył taki popularny zarys swojej filozofii, dzięki czemu nie trzeba szukać jakiegoś interpretatora, który by nam wytłumaczył, o co tu chodzi, tylko mamy informacje z pierwszej ręki. Wiadomo też, że nie można się spodziewać tutaj jakichś nie wiadomo jak skomplikowanych teorii – to jednak są tylko odczyty radiowe. Dla niektórych może to być za mało, ale jeśli ktoś nie miał do czynienia nigdy z tym filozofem, to będzie aż nadto. Tym bardziej, że pojęcia którymi się posługuje, zwłaszcza z zakresu filozofii Boga, nie są wcale proste (przypominają trochę rozważania Paula Tillicha). Nie trzeba się tutaj ze wszystkim zgadzać, niektóre rozdziały wydają się trochę mętne, czasami, jak słusznie zauważył mój szanowny przedmówca – Jaspers wykrzywia też trochę stoicką doktrynę. Jednak filozofa, który chce mówić o ludzkim dramacie i chce mu w tym dramacie coś doradzić, nie powinno się żadną miarą ignorować. Dlatego nawet, gdy jest to jedynie „wprowadzenie do Jaspersa”, to można tę książkę polecić także tym, którzy po prostu poszukują. Którzy chcą „filozofować”. Chociaż z drugiej strony nie mogę pozbyć się wrażenia, że jest „dla wszystkich, i dla nikogo”. Za prosta, chociaż jednocześnie mętna. Uniwersalna, ale jednak zbyt osobista. Ateistyczna i dewocyjna (?) zarazem. Jednak mi się podobała i może nawet kiedyś do niej wrócę. Cytaty: „Żądanie, by filozofia była dostępna dla każdego, trzeba uznać za słuszne. Żmudne drogi zawodowych filozofów tylko wtedy mają sens, gdy przywodzą do człowieczeństwa: określa je sposób upewniania się o bycie i o nas samych w jego obrębie”. „Dlatego filozofia żąda, bym nieustannie szukał komunikacji i bez wahania podejmował jej ryzyko, bym wyzbył się chęci samoutwierdzenia, uparcie powracającej w coraz to nowych przebraniach, i żył w nadziei, że jeśli się oddam — odzyskam siebie jako nieobliczalny dar.” „Wszelkie dowody za i przeciw Bogu świadczą tylko o jednym: Bóg dowiedziony nie byłby Bogiem, lecz jedną z rzeczy w świeci.” „W tej sytuacji słowa jego znaczą: to, że Bóg jest, wystarcza. Nie pojawia się w ogóle kwestia nieśmiertelności, schodzi na dalszy plan pytanie, czy Bóg „odpuszcza" winy. Człowiek jakby w ogóle przestaje się liczyć, niknie jego samowola, podobnie jak troska o własne zbawienie i życie wieczne. Ale i świat, który jako całość miałby sens dopełniający się w nim samym, który w jakiejś postaci trwałby zawsze, okazuje się niemożliwy. Wszystko bowiem Bóg stworzył z nicości i wszystko jest w jego ręku. Wobec utraty wszystkiego zostaje tylko jedno: Bóg jest. Gdy jakieś życie w świecie ponosi klęskę — mimo najlepszych starań i wiary w boże przewodnictwo — wówczas pozostaje tylko ta jedna, niesamowita rzeczywistość: Bóg jest.” „Tracimy grunt złudnych pewników, i zamiast upaść — wzlatujemy; to, co wydawało się przepaścią, staje się przestrzenią wolności; z przemienionej pozornej nicości przemawia do nas właściwy byt”.

Moja opinia i ocena dotyczy książki, która została wydana w serii "Biblioteka filozofów" (Hachette). Książka ta wyróżnia się między innymi tym, że znalazły się w niej trzy świetne teksty: 1) znakomity kilkustronicowy wstęp Jakuba Rogulskiego, 2) dzieło "Pragmatyzm. Nowa nazwa dla kilku starych metod myślenia", 3) dzieło pt. "Dylemat determinizmu. Odczyt wygłoszony dla słuchaczy teologii na Uniwersytecie Harvarda w Bostonie". Autor obu dzieł: William James (Amerykanin żyjący w latach 1842-1910). Dzieło "Pragmatyzm" zawiera krótką, dwustronicową przedmowę autora, część pt. "Tezy wykładów" oraz osiem niezwykłych wykładów Jamesa. Autor wykładów w dwóch pierwszych zdaniach przedmowy mówi o ich powstaniu oraz zawartości dzieła w następujący sposób: "Wykłady zawarte w tej książce wygłoszone były w Instytucie Lowella w Bostonie w listopadzie i grudniu 1906 roku, w styczniu zaś 1907 roku na Uniwersytecie Kolumbijskim. Zostały one spisane tak, jak były wygłoszone, bez żadnych uzupełnień lub dodatków". Te wykłady oraz odczyt "Dylemat determinizmu" zawierają dziesiątki niezwykle ciekawych spostrzeżeń, błyskotliwych myśli, frapujących zdań, interesujących filozoficznych opinii i w dodatku są napisane dość żywiołowo oraz są pasjonujące. Dzieła mogą wywołać (w moim przypadku tak właśnie było) bardzo ożywioną reakcję myślową u czytelnika i z powodzeniem mogą być czytane w dwudziestym pierwszym wieku. Dla osób zainteresowanych filozofią będzie to lektura niewątpliwie odpowiednia i godna polecenia. Pomimo małych wad, mankamentów i niedociągnięć (dlatego nie mogę wystawić oceny maksymalnej), bardzo zachęcam do lektury tej książki. Każda z trzech wymienionych na początku tej krótkiej i skromnej opinii części (wstęp i dwa dzieła Jamesa) jest na swój sposób wartościowa, każda zawiera wiele pobudzających do własnych przemyśleń akapitów, treści, kwestii. Bardzo ożywcza intelektualnie lektura.

Wykład Husserla z 1935 roku, w którym przedstawia on swoją koncepcję kultury europejskiej, wskazując na rozumianą na sposób filozoficzny racjonalność, czyli na nieskończoną drogę docierania do prawdy, jako na ten element, który wyróżnia ją spośród innych kultur. Próbuje on również wskazać przyczynę zanikania kultury tak rozumianej racjonalności, upatrując jej w gwałtownym rozwoju nauk przyrodniczych, które wraz z tym rozwojem zgubiły swoje filozoficzne ugruntowanie. "Kryzy europejskiego człowieczeństwa" to bardzo interesujący tekst. Husserl dość wnikliwie bada czym jest filozofia i dlaczego musi mieć ona wyróżnioną pozycję w kulturze, która z niej wyrosła. Niestety, dziś już wiemy, że nadzieje Husserla na odrodzenie się ducha filozofii w jego koncepcji fenomenologii transcendentalnej były płonne. Postępująca prymitywizacja myślenia, również na najwyższych szczeblach naukowych, nie omijając tu katedr filozofii, jest wciąż faktem. Tym bardziej jest to tekst nad wyraz aktualny.

Krótka czytanka o sposobach poznania, jego pułapkach i niedoskonałości własnego umysłu. Odsuwając nieco pogmatwany styl Kartezjusza i archaiczność języka tłumacza, był to bardzo przyjemny "jednostrzałowiec". Rene w swoich rozważaniach próbuje rozłożyć nauki na czynniki pierwsze, z lepszym lub gorszym skutkiem oraz prezentuje wyniki swoich demonstracyj w postaci m.in pre-Harveyowskiej teorii na temat wędrówki krwi przez organizm zwierzęcy. Bardzo frapujący wywód ukazujący, przynajmniej namiastkę, dawnych wierzeń, spekulacji oraz wiedzy okraszony filozoficznym sznytem podług najwłaściwszej w tamtej czas tytułowej metody.

Autor, bliżej nieznany historyk filozofii, który żył najpewniej w III w. Naszej ery spisał żywoty i poglądy słynnych, na tamte czasy filozofów. Począwszy od pierwszych filozofów przyrody, kończąc na epikurze. Jest to świetne kompendium wiedzy na temat filozofii starożytnej. I choć wiele fragmentów zdaje się być dość nieprawdopodobne, to autor ujął szeroki kontekst poglądów wybranych filozofów i okrasił to wieloma, momentami zabawnym ciekawostkami z życia tychże myślicieli. Jest to bezsprzecznie znakomite uzupełnienie wiedzy dla miłośników filozofii ale tez bogata pozycja dla tych, którzy ze starożytna filozofią chcą sie dopiero zaznajomić. Warto dodać, ze książka jest bardzo gruba (ponad 650s samego tekstu) i momentami mocno się dłuży. Nie mniej jednak polecam.

Hadot z typową dla siebie precyzją i jasnością przekazu przedstawia charakterystykę greckiej myśli filozoficznej. W świetny sposób wyciąga esencję filozofii antycznych mistrzów. Miłym zaskoczeniem był dla mnie wywód opisujący źródła myśli wczesnochrześcijańskiej, szczególnie przedstawicieli monastycyzmu i Ojców kapadockich. Hadot nie wdaje się przy tym w żadne ideologiczne rozterki, a tylko skupia się na filozoficznych inspiracjach wczesnego chrześcijaństwa i ich wpływów na chrześcijaństwo jako takie. Poza komentarzem do filozofii starożytnej, autor opisuje formy, sens i przyczyny ćwiczeń duchowych, które były nieodłączną częścią postaw ówczesnych filozofów. Hadot pokazuje przy tym, że nie tylko przetrwały one do dnia dzisiejszego, ale ich praktykowanie ma głęboki sens kształtowania charaktemu i umysłowości człowieka. Jest to moje drugie spotkanie z Pierrem Hadotem i z pewnością nie ostatnie. Głęboko zachęcam do czytania go i wgłębiania się w zrozumienie naszej kolebki cywilizacyjnej.

Ponownie chciałbym ostrzec, ponieważ właściwie streszczam zawartość książki, z wyjątkiem platońskich dowodów. Daję morał przed opowieścią. "Jeśli piękność ziemską zobaczy, przypomina sobie piękność prawdziwą i oto skrzydła mu odrastają" - Platon o duszy. Nie odrzuca on później w pełni miłości zmysłowej, ale za kochanków doskonałych uznaje związek, w którym żądze tłumione są na rzecz podziwiania piękna, rozumu oraz rozsądku. Dalej, dalej. Jak zostać dobrym mówcą, czy pisarzem, to 1. posiadać wiedzę rzeczową 2. -//- wprawę dialektyczną 3. -//- wiedzę i intuicję psychologiczną 4. -//- takt pisarski względnie retoryczny. Wszystko oczywiście lepiej czy gorzej "dowiedzione" jak to u Platona. Całośc estetycznie satysfakcjonująca, objętościowo podobnie, choć biedna w ilość treść - nic nie omówione dostatecznie, niewiele poruszone.

Retoryka z grubsza wciąż aktualna do tego stopnia, że może zalatywać banałem. Nie zdziwiłbym się, gdyby miał ją na półce każdy politykier, urzędas, dziennikarzyna czy papuga*... zaraz obok "Erystyki" Schopenhauera. RdA najprawdopodobniej jest fałszerstwem. Treść Poetyki właściwie wciąż obecna jest w programie nauczania szkół podstawowych. Przy okazji sporo tu arystotelesowskiej etyki oraz polityki, więc dobrze uzupełnia się z "Etyką nikomahejską", "Etyką wielką" i "Polityką". Są też nawiązania do "Topik" i "Analityk". Najwięcej z tego skorzysta młodzież, ale nie wiem czy będzie w stanie przebrnąć przez surowy styl Arystotelesa. * Odróżniam polityków od politykierów, urzędników od urzędasów, dziennikarzy od dziennikarzyn oraz prawników od papug w taki sposób, że ci pierwsi są moralni, a drudzy nie. Kiedy więc mówię o tych drugich, mówię o konkretnych grupach (częściach całości) - nie mam na celu deprecjonowania tych zawodów w całości. ------------------------------------------------------ „Byłoby następnie niedorzecznością utrzymywać, że przynosi człowiekowi wstyd, jeśli nie potrafi on bronić się przy użyciu siły swojego ciała, a nie przynosi mu wstydu, gdy nie potrafi tego uczynić dzięki sile argumentów, co przecież bardziej przystoi człowiekowi niż użycie siły. Natomiast zarzut, że można komuś wyrządzić wielką krzywdę posługując się złośliwie potęgą wymowy, można by postawić również wszystkim innym dobrom z wyjątkiem cnoty, i to dobrom najbardziej pożytecznym, takim jak: zdrowie, siła, bogactwo, umiejętność dowodzenia wojskiem. Ich uczciwe wykorzystanie może przecież przynieść najwyższy pożytek, nieuczciwe natomiast – najbardziej zaszkodzić”. „Wiarygodność uzależnioną od nastawienia słuchaczy osiąga się wówczas, gdy mowa powoduje ich wzruszenie. Inne przecież wydajemy orzeczenia, gdy jesteśmy zasmuceni, niż kiedy się cieszymy, inne – nastawieni przyjaźnie niż usposobieni wrogo”. „Przyjmijmy więc, że szczęście jest to pomyślność związana z dzielnością, lub niezależność życiowa, lub życie bezpieczne i pełne przyjemności, lub też bogactwo i dobre zdrowie oraz zapewniona możliwość korzystania z nich”. „Przyjmijmy, że dobrem jest to, co samo przez się jest godne wyboru i ze względu na co wybieramy coś innego, a również to, co jest przedmiotem pożądania przez wszystkie istoty, a przynajmniej przez wszystkie obdarzone czuciem i rozumem, lub to, czego by one pożądały, gdyby posiadały rozum. Dla każdej jednostki dobrem jest natomiast to, co jej zaleca rozum i co jej zaleci w każdym poszczególnym przypadku, a również to, czego obecność daje zadowolenie i poczucie samowystarczalności. Dobrem jest więc również to, co samowystarczalne, i to, co stwarza ten stan i go strzeże, i tego rodzaju rzeczy, które są jego konsekwencją, i to, co staje na przeszkodzie lub niszczy jego przeciwieństwa”. „Samowystarczalnym zaś nazywamy to, co samo przez się czyni życie godnym pożądania i wolnym od wszelkich braków; czymś takim jest, naszym zdaniem, szczęście”. „Piękno jest czymś dla każdego okresu życia różnym. Piękno młodzieńca wiąże się z posiadaniem ciała zdolnego do ponoszenia ciężkich trudów biegu i próby siły, a jednocześnie sprawiającego przyjemność tym, którzy na nie patrzą. Dlatego najpiękniejsi są pięcioboiści, ponieważ natura wyposażyła ich i w siłę, i w szybkość. Piękno człowieka dorosłego wyraża się w zdolności do ponoszenia trudów wojennych oraz w przyjemnym a zarazem budzącym szacunek wyglądzie. Piękno starca polega zaś na tym, że ma on dość siły do wykonywania niezbędnych do życia czynności i jest wolny od tych wszystkich ułomności starczego wieku, które sprawiają przykrości innym”. „Co oznacza „posiadanie wielu przyjaciół” i „posiadanie dobrych przyjaciół”, stanie się jasne po zdefiniowaniu pojęcia „przyjaciel”. A jest nim ten, kto jest zdolny uczynić dla drugiego i ze względu na niego to, co uważa za dobre dla siebie. Ten więc, kto ma wokół siebie dużo w ten sposób usposobionych ludzi, ma dużo przyjaciół, a jeśli w dodatku są to ludzie szlachetni – ma dobrych przyjaciół”. „Charakter rządów jest zaś bezpośrednio zależny od formy ustroju: tyle samo jest bowiem rodzajów rządów co form ustrojowych. Istnieją mianowicie cztery formy ustrojowe: demokracja, oligarchia, arystokracja i monarchia; konsekwentnie najwyższa władza, tj. władza podejmująca ostateczne decyzje, należy do całego lub tylko do jakiejś części społeczeństwa. Demokracja jest więc formą rządów, w której rozdziela się urzędy na drodze losowania, w oligarchii zasadę tego rozdziału stanowi stan posiadania, w arystokracji podstawę rozdziału stanowi wychowanie i wykształcenie. Mam tu na myśli wychowanie i wykształcenie zgodne z zasadami prawa, bo tylko ludzie żyjący zgodnie z tymi zasadami piastują urzędy w ustroju arystokratycznym. Muszą przecież uchodzić za „najlepszych”, z tym faktem związana jest bowiem sama nazwa ustroju arystokratycznego [„rządy najlepszych”]. Monarchia [„jedynowładztwo”], jak już sama nazwa wskazuje, jest formą ustroju, w którym jeden władca panuje nad wszystkimi. Jawi się ona w dwu postaciach: jako monarchia, jeśli kieruje się jakimś ustalonym porządkiem, i jako tyrania, jeśli rządzi się całkiem samowolnie. Należy poza tym dobrze poznać cel, jaki stawia sobie każda forma ustroju, ponieważ wybieramy te rzeczy, które zgodne są z tym celem. Demokracja stawia sobie za cel wolność, oligarchia bogactwo, arystokracja sprawy wychowania i praworządności, tyrania bezpieczeństwo tyrana”. „Porywczość i gniew skłaniają do zemsty. Istnieje bowiem różnica między zemstą i karą: karę wymierza się ze względu na osobę karaną, zemstę ze względu na karzącego, dla zadośćuczynienia jego uczuciu”. „Ten więc, kto popełnia cudzołóstwo lub pobije kogoś, dokonuje przestępstwa w stosunku do jednej określonej osoby, ten zaś, kto uchyla się od służby wojskowej, w stosunku do całego społeczeństwa”. „Prawość to również wyrozumiałość dla ludzkich słabości, to branie pod uwagę nie samej ustawy, lecz myśli ustawodawcy, nie litery prawa, lecz jego ducha zamierzonego przez ustawodawcę, nie samego czynu, lecz jego intencji; to sądzenie nie na podstawie części, lecz całości, nie na podstawie obecnego zachowania się winnego, lecz na podstawie tego, jak zachowywał się on zawsze lub na ogół. Jest to również pamiętanie raczej o jego szlachetnych czynach niż o złych, raczej o dobrach, których doznaliśmy, niż które wyświadczyliśmy. Jest to także umiejętność znoszenia popełnionej względem nas niegodziwości, jak również dążenie do rozstrzygnięcia sporu raczej słowem niż czynem, na drodze porozumienia raczej niż na drodze sądowej. Rozjemca bowiem kieruje się prawością, sędzia natomiast literą prawa. Po to przecież został stworzony rozjemca, aby zadośćuczynić poczuciu prawości. Problem prawości należy zatem rozpatrywać w taki właśnie sposób”. „Dostrzegalne jest wszystko, co sprawia ból, a to, co najbardziej szkodliwe, jest najmniej widoczne, jak np. niesprawiedliwość i głupota, skoro ich obecność nie sprawia bólu”. „Litość jest to rodzaj cierpienia spowodowanego widokiem zgubnego lub dotkliwego nieszczęścia, jakie spotyka osobę niewinną i które może spotkać również nas samych lub kogoś z naszych przyjaciół, nieszczęścia, które wydaje się nam już bliskie”. „Dlatego nie odczuwają litości ludzie całkowicie zrujnowani, nie sądzą bowiem, że może spotkać ich coś jeszcze gorszego, skoro doznali już najgorszego; ani też ci, którym się wydaje, że są w najwyższym stopniu szczęśliwi, bo skłonni są raczej do pychy. Jeśli bowiem sądzą, że posiadają wszelkie dobra, wyobrażają sobie również, że oczywiście nie może spotkać ich nic złego, bo to, co ich spotka, będzie również czymś dobrym”. „Przeciwieństwem uczucia litości jest przede wszystkim uczucie nazywane oburzeniem. Cierpienie, odczuwane z powodu [czyjegoś] niezasłużonego szczęścia, jest bowiem w pewnym sensie przeciwstawne cierpieniu, odczuwanemu przez tę samą osobę z powodu [czyjegoś] niezasłużonego nieszczęścia. Obydwa uczucia są przy tym właściwe człowiekowi szlachetnemu. Tym, którzy niezasłużenie cierpią, powinniśmy przecież okazywać współczucie i litość, a oburzać się na tych, którym niezasłużenie wiedzie się dobrze. To bowiem, co się dzieje niezasłużenie, jest niesprawiedliwe i dlatego nawet bogom przypisujemy właściwość oburzania się”. „Żaden człowiek uczciwy nie będzie się np. smucił, gdy zasłużoną karę poniesie ojcobójca lub morderca. Z takiego obrotu sprawy trzeba się bowiem cieszyć, podobnie zresztą, jak z pomyślności tych, którzy na nią zasłużyli. Obie rzeczy są bowiem sprawiedliwe i przynoszą radość człowiekowi szlachetnemu”. „Jeśli będziesz mówił prawdę, znienawidzą cię ludzie, jeśli zaś będziesz mówił nieprawdę – bogowie”. „W państwach demokratycznych na mocy ich postanowienia obsadza się mniej ważne i liczne urzędy (zapobiega to bowiem buntom), a wyższe urzędy w drodze wyborów przez całe społeczeństwo. Dzięki temu lud, posiadając władzę przydzielania zaszczytnych stanowisk tym, którym chce, nie zazdrości tym, którzy je otrzymują, natomiast szlachetniejszych ludzi skłania to jeszcze bardziej do ćwiczenia się w cnocie, ponieważ są oni świadomi, że zdobycie uznania obywateli nie jest bezużyteczne również dla nich samych. Co się tyczy wyboru władz w państwach demokratycznych, taki właśnie porządek prawny należy wziąć pod uwagę. Trudno byłoby jednak wchodzić w dalsze szczegóły rządzenia; ujmując rzecz krótko: należy się troszczyć, aby prawa powstrzymywały gmin od atakowania ludzi majętnych, natomiast wśród bogatych budziły ambicję do dobrowolnego wydawania pieniędzy na cele publiczne. Będą one mogły to zapewnić, jeśli ludziom majętnym przyznają pewne zaszczyty za ich wydatki na cele publiczne i jeśli wśród ludzi biedniejszych wyniosą ponad tłum jarmarczny uprawiających ziemię i żeglarzy. W ten sposób bogaci wezmą chętnie na siebie ciężar płacenia liturgii, gmin natomiast będzie wolał pracować, niż zajmować się donosicielstwem. Należy poza tym wprowadzić surowe prawa zabraniające rozdzielania gruntów publicznych i konfiskaty majątku osób zmarłych, a na tych, którzy przekraczają te prawa, nałożyć wielkie kary. Trzeba również wydzielić z publicznych gruntów jakieś pięknie położone miejsce pod miastem na grobowiec dla obywateli poległych na wojnie, a ich dzieciom zapewnić aż do uzyskania pełnoletności pełne utrzymanie na koszt państwa. Taki więc winien być porządek prawny w państwie demokratycznym”. „Dlatego też poezja jest bardziej filozoficzna i poważna niż historia; poezja wyraża przecież to, co ogólne, historia natomiast to, co jednostkowe”.

"Świat jest bowiem rzeczą najpiękniejszą spośród zrodzonych, a jego budowniczy jest najdoskonalszą z przyczyn". Zwolennikiem metafizyki czy ontologii nigdy nie byłem, Platon w tekście sam przyznaje, że niezdolni jesteśmy na nasze pytania odpowiedzieć - podobnie jak w "Fajdrosie". Ja wtedy myślę: "Po co nucić i wymyślać, skoro zapewnić nie potrafimy czegokolwiek, nawet się zbliżyć?". Platon dzieli ciała na trzy kategorie, z czego jedna zostaje po prostu pustką, eterem, przestrzenią. Pozostałe to pokrótce 1. idee i 2. przedmioty mniemania oraz poznania zmysłowego. Pozostałości streszczać nie będę, ale przyznam, były nawet ciekawe do usłyszenia. Są to tylko domysły oparte na tym bardziej wymyślnych przesłankach, ale pozostają przyjemnymi dla ucha; Platon świetnie pisze, co więcej, widać wiele analogii między zwojami "Timajosa", a wierzeniami chrześcijańskimi. Później o chorobach, odczuciach ciała, leczeniu chorób duszy, wyjaśnianiu tych zjawisk. Platon w Empiku publikował lepsze, ale ta nie jest wiele gorsza.