Noc, dzień i noc

Biorąc do ręki książkę słyszałam w głowie najsłynniejszy motyw muzyczny z musicalu. W opowieściach jednak to nie bogactwo jest celem życia Mleczarza a rodzina która spędzała mu nie raz sen z powiek. Zachwyca mnie duma i godność głównego bohatera. Warto przeczytać

Przeczytałam tą książkę baaardzoooo dawno temu, ale do dzisiaj pamiętam jakie wrażenie na mnie zrobiła - byłam nastolatką i był to chyba pierwszy raz kiedy zaczęłam postrzegać Kościół jako biurowiec... Nie wiem jak byłoby dzisiaj, ale książkę pamiętam po 30. latach...

Trudno mi pisać o tej książce, bo czegokolwiek bym nie napisał, marne i błache to będą spostrzeżenia w porównaniu do tego literackiego czarnego pasa, który nosi pan Rylski. Wspaniała jest ta literatura, co do przecinka nieprzypadkowa. Myślę, jak to jest, pisać, na pozór przynajmniej, tak bezwysiłkowo, o tej Rosji rewolucyjnej, o tej Polsce powstańczej, jakby to były wspomnienia minionego lata. Kiedy czytałem, przypominały mi się najlepsze Faulknery, najlepsze Conrady, ale cudowne w inny sposób, wspaniałe w stylu niepowtarzalnym. Jak można tak wejść w te ludzkie tożsamości, a potem w ten zeitgeist, a potem jeszcze w ten ton narracyjny, i to wszystko utrzymać na tym poziomie legendarnym od startu do końca. Gdyby to był jakiś wybryk olimpijski, jakaś walka w ringu, albo bieg na sto metrów, oglądalibyśmy ten zapis dekady później, w kompilacjach "10 rzeczy które chcesz zobaczyć przed śmiercią", nokaut sekundę po gongu, dwie bramki w doliczonym czasie. Nie zgadzam się, że Stankiewicz lepszy, powrót gorszy - są inne, powrót bardziej wyczekany, stonowany, refleksyjny, Stankiewicz bardziej skondensowany, spuentowany, efektowny - ale historie w obydwu fantastyczne, o ileż mniej banalne niż u innych pisarzy z obsesją kryzysu narodowej tożsamości (nie wymienię, bo i tak wszyscy wiedzą). Nieliczne żarty cudne (jak ten o dwóch chłopach dziwiących się kto się strzela w okolicznych lasach, jak jedno pany i drugie pany). Jak trzeba wejść w miąższ tej epoki, żeby taki żart zaserwować, jak trzeba zanurzyć się w tym nurcie gęstym i zdradliwym. Powtarzam: Eustachy Rylski i Marian Pilot świętej pamięci, to dwóch bezapelacyjnie najlepszych i najbardziej niedocenionych współczesnych polskich, i nie tylko polskich, pisarzy. Z szacunkiem dla wszystkich noblistek i laureatów, to są dla nich poziomy niedostępne.

„I o minęli Emaus” Andrzeja Szczypiorskiego to poruszająca powieść, która przenosi nas w świat lat 70. XX wieku, w poszukiwaniach sensu i tożsamości w powojennej Polsce. Szczypiorski porusza tematy takie jak pamięć, strata i tożsamość, zmuszając nas do refleksji nad tym, co kształtuje nasze życie. Język powieści jest bogaty, ale jednocześnie przystępny. Opisy miejsc i emocji są niezwykle sugestywne, co sprawia, że łatwo można poczuć atmosferę epoki. Momentami humor, momentami dramat – książka balansuje między różnymi tonami, co czyni ją jeszcze bardziej autentyczną. „I o minęli Emaus” to nie tylko historia o osobistych zmaganiach, ale także głęboka medytacja nad historią i jej wpływem na ludzkie losy. To ważna książka, która pozostaje w pamięci na długo po przewróceniu ostatniej kartki. Szczypiorski udowadnia, że literatura może być nie tylko formą sztuki, ale także narzędziem do zrozumienia siebie i świata. Polecam, pomimo że powieść nie należy do łatwych.

Lekko ironiczna książka z 1992 r. Noblisty, unikającego łatwych wzruszeń w związku z powrotem do rodzinnego miasta. To fantazja o wymyślonej w 1989 r. przez dawnego gdańszczanina i obecną gdańszczankę inicjatywie, aby dawni wygnańcy z obu narodów mogli po śmierci leżeć – odpowiednio w Gdańsku i Wilnie. Inicjatywie, która połączy wdowią dwójkę. I tylko koniec nie jest ironiczny. Z tej powieści wynika, jak dobrze Grass znał swych rodaków (za bardzo ich tu nie oszczędza),ale - żeby nie było za dobrze – również i nas, Polaków, a także odwieczne mechanizmy, które nieubłaganie się pojawiają, kiedy szlachetne oddolne pomysły przybierają instytucjonalne formy. Czyż nie taki był także ostateczny los tej idei, o której Aleksandra już w 1990 mówi: „Dawno temu była sobie Solidarność”. A tu chodzi wszak nie byle o co, bo szczytną ideę polsko-niemieckiego pojednania – na grobach. Sześćdziesięcioletni bohaterowie powołują do życia stowarzyszenie m.in. dla pochowków dawnych gdańszczan na cmentarzu takiego pojednania. Teoretycznie wydawało się to nietrudne, ale gdy już to się stanie, pojawiają się problemy. Jednym jest przełamanie pierwotnej idei, by tylko żyjący mogli sobie zapewnić taki pochówek, a potem jeszcze dochodzi pomysł, by niemieccy seniorzy dożywali swych dni w upadłych ośrodkach FWP... Ale kto wie, czy nie równie ważnym wątkiem powieści jest ten niemożliwy wydawałoby się romans polskiej Aleksandry z niemieckim Aleksandrem. „Polka i Niemiec! Mógłbym wypełnić nimi książkę z obrazkami: wolną od kłótni, pełną ustępliwości, zbyt piękną, żeby była prawdziwa” – taka to ocena narratora, którego akurat możemy utożsamiać z Autorem. Bo to związek niełatwy, nie tylko z powodu wieku - dorosłe dzieci obojga z obu państw mają jednoznacznie zgodny do tego stosunek…. Przeszłość paradoksalnie działa zaś na ich rzecz – nie jak ich rodziny: „A to, że on mając lat czternaście i pół roku był drużynowym w Hitlerjugend, a ona jako siedemnastoletnia dziewczyna została pełną entuzjazmu członkinią komunistycznej organizacji młodzieżowej, wybaczali sobie jako wady wrodzone swego pokolenia”. "Sprzeczali się jak dobrze zgrana, znająca się od dawna para". „Nazywa koniec swojego penisa „zapóźnionym w rozwoju półgłówkiem” (na co ona, w tym kontekście, po miłości: "Zostań jeszcze trochę w mojej rupieciarni"). „Ale pomniki to my, Polacy, wciąż umiemy budować. Wszędzie męczennicy i pomniki męczenników”. Jest tu nieco realiów z lat 90. - wiadomo o kim. „Był kiedyś dobry na robotnicze strajki. Zachciało mu się być małym marszałkiem Piłsudskim. Już teraz śmiech mnie bierze….”. „Kiedy w dwóch turach wyborów ubiegano się o najwyższy urząd w państwie, odpadł już w pierwszej, pokonany, pozostawiając pole dwóm takim, co dużo obiecywali”. Znajdziemy tu także nieco profetycznych wizji, choć m.in. najazd Bengalczyków na Gdańsk chyba jeszcze przed nami (za to z naddatkiem spełniło się to: „Wolna Polska poddała się obecnie dyktatowi Kościoła”). „Nawet Polacy, którzy zawsze chcą być tylko Polakami, niczym innym jak tylko Polakami, będą musieli się nauczyć, że obok Czarnej Madonny z Częstochowy jest dość miejsca dla innej czarnej bogini, bo naszą równie kochaną, co budzącą strach matkę Kali zabieramy oczywiście ze sobą”. „Niebawem groźba zapaści zmusiła wszystkie europejskie metropolie – a później średnie i małe miasta - do bezsamochodowego ruchu”. „Nawiasem mówiąc zanosi się na to, że jedność Europy uczyni bezprzedmiotowymi wszystkie dziś jeszcze drażliwe kwestie własności. A Polska – jak wolno przypuszczać – z pewnością chce należeć do Europy”. „Polacy mogli wreszcie jeździć bez wiz za zachodnią granicę przez Niemcy do Francji, Holandii, Włoch - o ile mieli dosyć złotówek by wymienić je na waluty zachodnie”. Wspaniała jest postać starej gdańszczanki Erny Brakup – szkoda że tylko epizodyczna, bo to ktoś wypisz, wymaluj podobny do bohaterów najważniejszych, tych magicznych, książek Autora, czyli „trylogii gdańskiej” – jednak ważniejszych dla mnie od tej, 6. jego autorstwa (a poniżej „8” żadna z tamtych nie zeszła….).

Kac książkowy to dziwne zjawisko. Zazwyczaj pojawia się u mnie po gniotach, które obiecywały dużo więcej niż dostałem w rzeczywistości. Człowiek nie chce wtedy zaczynać nic nowego, z obawy że znów przeżyje bliżej nieokreślony czas udręki, brnąc przez kolejne puste słowa. Tę chciałem przeczytać od dawna, czekała na swój czas. W końcu przyszedł. Została zaaplikowana. Jak Alka-Seltzer. Zamiast wyleczyć, pogorszyła mój stan. Ciężko się zabrać za coś nowego, bo istnieje jedynie nikła szansa na to, że trafię no coś równie dobrego. Już w trakcie czytania widziałem że prędzej czy później do niej wrócę. Może po prostu zrobię to od razu.

Książka o gęstej narracji, mocna, poruszająca. Spodobała mi się tak bardzo, że kiedy jako uboga studentka pożyczyłam ją od koleżanki, modliłam się, żeby o niej zapomniała. Koleżanka nie zapomniała, ale kiedy dowiedziała się, że tak uwielbiam tę prozę zostawiła mi ją w prezencie. Wiele przeprowadzek, książki rozdane, puszczone w drugi obieg, a ta zawsze w podręcznej biblioteczce.

Wciągnęło mnie od pierwszej strony. Zaczęłam czytać i nagle znalazłam się w latach siedemdziesiątych w Krakowie. Nagle wszystko stało się szare, brudne i zabłocone. Snułam się za jakimś tam gościem, co ma w kieszeni wezwanie na kolegium. Poczułam się wprost zaniepokojona, bo co chwilę okazywało się, że ktoś o faceta się pytał i jeszcze twierdził, że wszystko można odkręcić. Strach zaczął mi podpełzać do gardła. Wiele takich smaczków z komuny tutaj znalazłam. Klimat tamtych czasów mi się przypomniał. Myślę, że dlatego ta książka ma takie niskie oceny, bo na pewno nie wszyscy czytający pamiętają tamte czasy i opowiadanie do nich nie przemówiło. Ale warto przeczytać i zamyślić się nad PRL-em, bo kto wie czy tamte czasy znowu nie nadchodzą.

,,Trismus'' Stanisława Grochowiaka to jedna z perełek wyłowiona gdzieś pomiędzy nowymi, poczytnymi powieściami stojącymi na bibliotecznych półkach. Przyznam, że dopiero końcówka książki spowodowała, że wystawiłam jej taką a nie inną ocenę, ponieważ poruszyła mnie do głębi. Książka opowiada o pewnym esesmanie, komendancie niewielkiego obozu koncentracyjnego w Gluckauf. Człowiek ten jest całkowicie owładnięty ideą nazizmu. Fanatyk czystości rasy, poślubia Nelli Doder- Dunkę o poglądach faszystowskich. Małżeństwo wspólnie prowadzi dziennik, opisując codzienność. Z czasem pojawiają się problemy, a ich drogi zaczynają się powoli rozchodzić . Jeśli nie zachęca was ta recenzja to i tak przeczytajcie, nie chce za bardzo spojlerować, ale sens całej opowieści tkwi w końcówce książki. Polecam, warto przeczytać.

Uwielbiam tę opowieść. Opowieść tak prostą, a jednocześnie tak subtelną. Mimo że nie jest długa, rozwija wiele wątków, które snują się jak pajęczyny w jesiennym słońcu. Jedne są długie i wyraziste, niektóre krzyżują się ze sobą, a inne niespodziewanie urywają i nikną. Oddając hołd twórczości Bohumila Hrabala stworzył Paweł Huelle prawdziwą perełkę.

Kto zna autora ? Kto czytał ? A był jednym z największych tuzów polskiej literatury, rekomendowana książka miała 13 wydań w ponadmilionowym nakładzie, wysprzedanym !!! Jego kariera skończyła się 13.12. 1981 r. gdy w mundurze wojskowym wystąpił przed kamerami TV, popierając stan wojenny. Pisał: " Poczucie polskości bywa w pewnych środowiskach kłopotliwe, trzeba mieć sporo odwagi, żeby bronić racji narodu, narażając się na piętno nacjonalisty ". Esej " Piękny Adolf ". Ale pisał również do J. Iwaszkiewicza na blankiecie: Wojciech Żukrowski, poseł na Sejm PRL. "... ( dlaczego ) przyjął funkcję prezesa Zarządu Gł. Zw. Literatów Polskich, w którym jest jeszcze kilku niedoszlachtowanych Żydów... ". M. F. Rakowski, " Dzienniki polityczne ". Nie jestem zdziwiony !!! Jako nastolatek często słyszałem od osób w wieku autora opinię, że II WŚ była wielką tragedią dla Polski, ale miała też swoją dobrą stronę. Prawdę powiedziawszy, innych opinii nigdy nie słyszałem. Wiele jego książek sfilmowano: '" Lotna ", " Skąpani w ogniu ", " Lis ", " Kamienne tablice ". Był również scenarzystą: " Barw walki ", Kierunku Berlin ", " Ostatnich dni", a nawet "Potopu". Brał udział w wojnie 1939 r. został ranny, zbiegł z niewoli niemieckiej, był w AK, wstąpił do LWP, ale kariery tam nie zrobił ze względu na AK -owską przeszłość. Skończył jako ideowy komunista, którego nazwiska nie wymieniało się w " dobrym " ( ...tych, którzy wcześniej... bez mydła... ) towarzystwie. Chcąc nie chcąc musiał się zająć innym gatunkiem literackim. Cdn. Książkę POLECAM !!!

Druga z kolei powieść z „Gdańskiej Trylogii” Noblisty Guntera Grassa to historia przyjaźni (czy tylko relacji) dwóch chłopców, która dzieje się w 1940 roku w mieście Gdańsku. Historię tę opowiada z perspektywy czasu jeden z chłopców, Pilensz, który jest narratorem. Grassa wraca w swojej powieści do mrocznych czasów nazizmu, pisząc o potworności historii i banalności zła. Jak u Grassa, mamy do czynienia z połączeniem realizmu i fantazji, wypływającej ze wpółzatartych wspomnień, przeplatanie czasów i sposobów narracji. Czytając tę powieść Grassa, nie zapominajmy, że – poza continuum gdańskim – jest to, według słów samego Noblisty, reinterpretacja przyjaźni Seurela z Meaulnes’em, z jednej z najbardziej poczytnych w historii literatury powieści Alaina Fourniera „Mój przyjaciel Meaulnes”

Antonio Ortiz to wybitny malarz i rzeźbiarz. Po rozwodzie zaszył się na trzy lata w swojej willi. Wreszcie spotkał nową muzę młodą modelkę Françoise. Artysta tworzy cykl 22 portretów nowej kochanki. Na otwarcie wystawy w paryskiej Galerii Barba ściągają aktorzy, pisarze, reżyserzy, handlarze dziełami sztuki i arystokraci. Jest to powieść z kluczem i postaci są wzorowane na rzeczywistych osobach z elity artystycznej lat 60-tych. Dodatkowo ważna jest eksperymentalna forma tekstu (strumień świadomości, długie zdania i poszukiwanie formy, którą autor nazywał "miazgą").

Powieść Igora Newerlego rozpoczyna się w kluczowym momencie życia bohatera - Bronisław Najdarowski po czterech latach katorgi nie odzyskuje upragnionej wolności, lecz zostaje skazany na przymusowe osiedlenie na Syberii. Status zesłańca czyni go człowiekiem teoretycznie bardziej swobodnym, lecz być może na zawsze odcina od ojczyzny. To właśnie tam, w surowej tajdze, musi na nowo zdefiniować siebie: już nie jako więzień, ale jako wygnaniec walczący o godność i prawo do normalnego życia. Perspektywa srogiej, syberyjskiej natury nie przeraża go jednak - wyrusza w drogę pełen optymizmu i ciekawości. Książka zachwyca od pierwszej strony bogatym, obrazowym językiem, a rosyjskie zapożyczenia subtelnie budują klimat powieści. Dzięki temu obrazy i zapachy Syberii przenikają czytelnika, pozwalając mu wędrować przez stepy wraz z bohaterami. To poruszająca, pisana z ogromną wrażliwością historia o godności, miłości i poszukiwaniu własnego „wzgórza błękitnego snu”, która zostawia trwały ślad w refleksji nad siłą ludzkiego ducha.

– Naród polski już od dość dawna zaczyna rozumieć, czym są Żydzi… – Przed wojną podobne myśli były dość popularne wśród naszych faszystów – stwierdził Malecki – Tamten nachmurzył się. – Chciał pan powiedziedzieć narodowców? – Czy to nie to samo? – Nie! – odparł tamten ostro. I zmrużonymi oczami przyjrzał się zaczepnie Maleckiemu – My dobrze wiemy, w jakich kołach usiłuje się zdyskredytować nas etykietką faszystów. Ale po wojnie my już wytłumaczymy tym panom różnicę! – Czy w obozach koncentracyjnych? – spytała nagle panna Marta. Zalewski zmieszał się przez moment jednak szybko zapanował nad sobą. – Jeśli będzie trzeba, to tak! – odparł ostro. – Właśnie tam, nie gdzie indziej wyjaśnimy Żydom i komunistom, kim jesteśmy… ** Jeśli ktokolwiek się dziwi, jak to możliwe, że ulicami polskich miast przechodzą manifestacje osób unoszących ręce w hitlerowskim pozdrowieniu i głoszą różne hasła o białej sile, jedności narodowej powinien sięgnąć do napisanego w 1943 roku opowiadania Wielki Tydzień Jerzego Andrzejewskiego. Zwłaszcza, że reprezentanci manifestantów siedemdziesiąt lat później próbują udowadniać, że nacjonalizm to nie faszyzm. *** całość: http://www.speculatio.pl/noc-i-inne-opowiadania/

Pogodna, a zarazem niepokojąca historia życia chłopca, który zamiast jakże banalnej możliwości chodzenia i biegania otrzymał charyzmę. Ba charyzmę, charyzmisko i jeszcze zdolności manipulatorskie; mógłby założyć sektę, ale w Polsce lat 80 widocznie to nie było modne :) Narrator, Rysiek inwalida, pokazuje nam pewien okres w dziejach Polski, zmiany społeczne, nietuzinkowych bohaterów i niepokojące zdarzenia jakie wszystko to razem powodowało. Całość jest nieco karykaturalna i humorystyczna, ale też gorzkawa. TW - molestowanie seksualne, choć opisane przez ofiarę jako fajna zabawa.

TW: 1. okrucieństwo wobec zwierząt i to takie naprawdę potworne i plastycznie opisane, 2. gwałty Dziwi mnie sumarycznie niska ocena. Książka jest bardzo dobra i wcale nie trudna w odbiorze. Owszem, opisuje, i to z detalami, ludzi podłych, jednak podaje wszytko wręcz niczym kronika kryminalna. W niejakiej opozycji do zła ludzi opisana jest przyroda, choć szczątkowo i nie łagodzi potworności. A potworności jest tyle że w zasadzie mówimy o karykaturze. Świnie które dorwały się do koryta i wypaczają wszystko co wypaczyć się uda. Znamienną i poetycką sceną jest ta gdy dwóch tępych chłopaków odłupuje od krzyży figurki Jezusków by bez najmniejszych różnic upodobnić się do swojego noszącego na szyi krzyżyk idola. Jest to chyba najważniejsza scena pokazująca bezmyślność całego miasteczka. Polecam tylko ludziom o mocnych nerwach.

zdecydowanie warto było sięgnąć po tę książkę, zwłaszcza że kontaktu z prozą Newerlego nie miałam dotąd żadnego.. A to pewnie dlatego, że sam tytuł 'pamiątka z celulozy' wywoływał skojarzenia z okresem lektur w PRL - stąd bezwiednie od Newerlego trzymałam się z daleka. Tymczasem wspomnienia osobiste pisarza - dzieciństwo w przepięknej puszczy i młodość, która przypadła na czas radzieckiej zawieruchy jest i ciekawa i porażająca i przygnębiająca i pouczająca.. Trochę zmęczyły mnie fragmenty dotyczące ścierania się różnych racji bolszewików, mienszwików, komsomolców, eserów itp itd... Czytałam te strony niewnikliwie, pewnie dlatego, że tak posępnie się te wszystkie nazwy i idee kojarzą. Stad i moja subiektywna, niższa ocena. Mając jednak przeczucie, że ta niezwykła bliskość z naturą w wieku dziecięcym i styl pisarstwa niezwykły pojawi się w kolejnych powieściach, sięgnęłam po "leśne morze" i wędruję po tajdze z bohaterem. Jest chemia między nami :) i plan na kolejną powieść Newerlego.

Kornel Filipowicz jako pisarz zasłynął z tego, że opisywał życie przeciętnych ludzi, potrafił przekonująco "wchodzić w ich skórę" i pokazywać prawdziwe oblicze zwyczajnego życia. W środowisku literatów żartowano, że jest on pisarzem szarych popołudni i "uporczywym prowincjałem". Popularyzatorka jego twórczości - Justyna Sobolewska pisała, że: 🔰"Zawsze wychylał się ku "Innym", którym starał się oddać głos. Mógł to być jego żydowski kolega, kobieta na wsi, która nie ma żadnych praw, kot czy motyl". Mikropowieść "Pamiętnik antybohatera" to literacki eksperyment odsłaniający kulisy życia zwyczajnego kolaboranta. Bohater, a właściwie antybohater, wymyślony przez pisarza, a tak naprawdę zapewne podpatrzony, gdzieś w okupacyjnej oraz powojennej rzeczywistości, dostaje głos i opowiada o tym, jak on postrzega otaczający świat. Utwór pisany jest w narracji pierwszoosobowej, dzięki czemu możemy śledzić czyny, myśli, poznawać motywacje i przeżycia głównej postaci. Sylwetka tytułowego antybohatera konstruowana jest w taki sposób, że mimo jego bardzo dwuznacznych zachowań, dla czytelnika jest to ktoś wiarygodny, komu nie można zarzucić braku logiki. Poznajemy, więc zwykłego człowieka, którego, jednak w żaden sposób nie da się polubić: cynika, obojętnego na wszystko i wszystkich z wyjątkiem siebie i własnej sytuacji, kogoś, kto w nic się nie angażuje i swoje postępowanie potrafi zawsze "logicznie" usprawiedliwić. Życiowe credo tego osobnika brzmi: być ledwo zauważalnym, przemykać, nie wyróżniać się, czerpać garściami korzyści dla siebie i ze zręcznością żonglera omijać wszystkie trudności. W pierwszych dniach września 1939 roku podziwia on zdyscyplinowanie i ducha zwycięskich Niemców, odnotowuje z przekąsem, że na ich tle jeńcy polscy prezentują się okropnie. Pogardza pokonanymi a ofiary (np. Żydzi) budzą w nim obrzydzenie. Uważa, że skoro kraj, który miał go bronić, zawiódł, on odda swe usługi zwycięzcom. I wciela ten plan w życie. Zupełnie nie rozumie, dlaczego sąsiedzi traktują go wrogo, a dzieci dozorcy krzyczą za nim "volksdeutsch". Jak sam mówi: „Cała moja wina to było tylko to, że chciałem wynieść całą skórę z tej paskudnej historii.” Jednak dla swojej wygody zrobiłby wiele, np. zadenuncjowałby sąsiada. Na zimno i bez mrugnięcia okiem. I oto nagle, w tej całej wojennej "paskudnej historii" dotychczasowi zwycięzcy, którym oddawał swoje usługi, stają po stronie pokonanych. W życiu naszego antybohatera pojawiają się znowu kolejni zwycięzcy, którzy będą na nowo układać powojenną rzeczywistość. Jaką drogę wybierze teraz antybohater? Mało który pisarz pokazywał czas wojny w tak nieszablonowy i odheroizowany sposób. Proza to wciągająca, poruszająca, groteskowa i szczera. Dotyka bolesnych spraw. W smutny sposób bawi. Wyzwanie czytelnicze LC marzec 2025: Przeczytam polską książkę wydaną w latach 1945 - 89. Pierwsze wydanie utworu: 1961 rok. (2)

Zarówno głęboki, jak i zaskakująco aktualny, a dość gorzki, za to piekielnie inteligentny, zapis samoświadomości polskiego inteligenta (co tu dużo gadać: lewicowego) z przełomu lat 50.; i 60. Autor rozbiera na czynniki pierwsze „kłopoty z Polska” i z samym sobą, z etosem wymarłej już inteligencji, stosunkiem do Europy oraz inne tematy ważne dla pokolenia dawnych pisarzy. Wiele tu wspaniałych tekstów, np. o tym, jak obcować z arcydziełami sztuki: ”Pierwszy więc warunek: wybierać. Nie oglądać wszystkiego – przeprowadzić selekcję. Zatrzymywać się tylko przy tym, co naprawdę obchodzi, co samo zatrzymuje. Odjąć wzrokowi obowiązki – pozostawić mu tylko wrażliwość. Nie patrzyć – raczej szukać spojrzenia sztuki, poczuć je na sobie”. Z tą refleksją kojarzy mi się wizyta w Zwingerze sprzed 40 już niemal lat. Gdy szedłem do sali mistrzów holenderskich, okiem zaledwie rzuciwszy na mocno plakatową „Madonnę sykstyńską” Rafaela, spostrzegłem radzieckiego turystę. Na tyle mnie zadziwił, że dłuższy czas obserwowałem tylko jego, a nie obrazy - Facet – który najwyraźniej nie czytał Brandysa - szedł równym krokiem gwardzisty po galerii. Każdy obraz obdarzał spojrzeniem przez jakieś 2-3 sekundy, lekko tylko zwalniając. „Zaliczył” zatem wszystkie malowidła - dziś by zapewne z co drugim robił selfie… …. | Autor kocha Włochy, jak każdy człowiek zakochany w sztuce i radości życia, czego brakuje krajowi nad Wisłą. Przykuwają uwagę teksty o zatłoczonym pełnym spalin i głosów Rzymie. Do mnie szczególnie mocno trafił tekst o jednym z najpiękniej położonych miast świata, niezapomnianym Orvieto: „Góra okręcona autostradą, trzeba wrzucić drugi bieg. Najbardziej patetyczna ekspozycja miejsca, jaką zdarzyło mi się widzieć; umocowane na wysokim cokole, obwarowane, zamknięte – miasto w chmurach”. Świetna analiza „W samo południe”. Dlaczego szeryf został sam? „Smith wyszedłby z fuzją przed próg, gdyby wiedział na pewno, że Brown także wyjdzie z fuzją przed próg, a prawdopodobnie Brownowi brakło tej samej pewności co do Smitha. W rezultacie kilkuset Brownów i Smithów zamknęło się w domu ”. Najważniejsze zaś, że „w filmie nie pada słowo oskarżenia pod adresem natury ludzkiej. Nikt nie został nazwany bohaterem, ale i nikt nie został ogłoszony tchórzem”. Najbardziej poruszający był dla mnie esej o psie Autora, olbrzymim buldogu, który „nie znał swojej siły, był samą ufnością. Czasem napadały go inne psy. Reagował na to zdumieniem (...) tak samo zdumiewało go, że sam wzbudza strach (…),gdy dzieci przed nim uciekały, nawet ich nie gonił, siadał i dziwił się. (…) Skakał na ludzi znienacka, żeby polizać ich w twarz. Padali przeważnie na twarz”. I tylko nie wiem jednego: czy ta psia figura miała kogoś lub coś symbolizować…. Niektóre teksty mogłyby powstać i dziś, np.:: „Co powie lewica? Co powie prawica? Co rzekną pryncypialiści, a co realiści? Wszyscy tkwimy w kleszczach podwójnej opinii publicznej i od dawna nie wiemy, kim naprawdę jesteśmy”. „W życiu bywa różnie (jak kiedyś rzekł Heidegger),toteż może się zdarzyć, że na Żoliborzu zamieszka świniowaty kołtun”. „Zawiść, która szarpie Polaków jest ogromna (…) Sukces bliźniego musi być zrównany z ziemią, w której obydwaj będą kiedyś leżeć i w której leżą ich przodkowie”. ”Na rodaków trzeba się wściekać, nasz patriotyzm polega bowiem na zdenerwowaniu. Być patriotą w Polsce jest to szczególny stan, doprowadzający nieraz do poważnych zaburzeń psychicznych”. „Pani przyjaciel padł ofiara napaści prasowej. Nie jest pani pewna, jak się w takich razach należy zachować. Udawać nieżywego. Tak jak przy spotkaniu z niedźwiedziem: położyć się i nie oddychać. (…) Napastnikowi - tłumaczył - nie trzeba przeszkadzać być świnią”. „Nasze polemiki osobiste są podobne do śmiertelnych zapasów; przeciwnicy walczą z oczami nabiegłymi krwią, od czasu do czasu słychać charkot. We Francji, Anglii czy we Włoszech traktuje się to mniej serio: insynuacje, oszczerstwa i repliki codziennie latają w powietrzu i publiczność przygląda się temu z uśmiechem”. „Przeciętny warszawiak, dla którego problem polega na tym, jak się dostać do tramwaju między 15 a 17, jest słabo zaangażowany w sferę lęków kosmicznych”. Wiele tu mocno ironicznych, i chyba nie na czasie wobec dzisiejszej wojny kulturowej, rozważań na temat naszego (?) europejskiego statusu… ”Jesteśmy kresowiakami Europy i na kresach tworzymy o niej mity”. „- Bądź Europejczykiem – słyszałem jego (ojca) stłumiony, gniewny głos.. Nigdy nie wpadło mu na myśl, dlaczego z nas dwóch zawsze ja musiałem być Europejczykiem; widocznie już wtedy to pojecie było elastyczne”. ”- Bądź Europejczykiem” – powtarzam to sobie w różnych sytuacjach. Słowo „Europejczyk” było dla moich rodziców imieniem chrzestnym człowieczeństwa. Mówili: - Prawdziwy Europejczyk! – zachwycając się czyjąś bezinteresownością, a jednocześnie narzekali na egoizm Anglików, skąpstwo Francuzów i krętactwo Włochów”. „Czy Pani sądzi, że nad moim łóżeczkiem nie wisiał książę Józef skaczący do Elstery? Europa jest usiana miejscami polskich skoków narodowych, niech Pani tylko policzy: Kahlenberg, San Domingo, Somosierra, Elstera, Monte Cassino”. ”Co mnie olśniewa u wielkich realistów: umiejętność naturalnego ukazania całości poprzez jej część, procesu – w zdarzeniu, zjawiska - w fakcie”. I jeszcze sporo przemyśleń egzystencjalnych.. „Od dawna podejrzewam, że najniebezpieczniejsze dla człowieka są sytuacje, w których najlepiej się czuje. Zdradza się z tym od razu: łatwiej ukryć rozpacz niż zadowolenie z siebie” „W procesie poszlakowym prócz sądu bierze udział opinia publiczna, tzn. tysiące ludzi gorzej poinformowanych o faktach niż o przykazaniach. (…) Dla tysięcy ludzi staje się Pani winna, ponieważ myśl, że sprawca może ujść bezkarnie jest dla nich trudniejsza do zniesienia niż myśl, że niewinny może być skazany”. To co Autor kiedyś przeżył, jest w nim żywe (a złowrogim cieniem wisi i dziś).., „Codziennie po przekroczeniu bramy uniwersyteckiej (w końcu lat 30.) znajdowaliśmy się w świecie rządzonym przez nienawiść i strach. Za sztachetami, na Krakowskim, ślicznie ubrane kobiety i panowie w eleganckich garniturach szli do kawiarni lub kupowali krawaty w „Old England” - u nas łamano kości i bito żelazem w twarz (…). Nie mieliśmy najmniejszych złudzeń, że faszyzm w Polsce jest gotowy”. „Dla nich Naród jest instancją nie podlegającą krytyce, synonimem zdrowego instynktu, niezachwianą i jednolitą opoką – my natomiast wiemy na pewno, że w narodzie są wartości dobre i złe, i że bywają dni, gdy złe mogą przeważyć”…. „Dlatego wybuch wojny moje pokolenie powitało czymś w rodzaju ulgi (…) Ci, dla których decydującym przeżyciem było zetkniecie się z faszyzmem we własnym narodzie, przyjęli jako ocalenie fakt, że w ciągu jednej wrześniowej nocy faszyzm stał się śmiertelnym wrogiem ich narodu, że podłość przyszła z zewnątrz. (…) Kraj uniknął spodlenia. Wiedzieliśmy, że idą dni złe, ale czystsze”. Niezwykła jest też – chyba prawdziwa – opowieść, jak Autor, prawnik z wykształcenia, uniknął wcielenia do korpusu sędziów wojskowych w latach 40. Uratowała go… literatura. W tym kontekście genialne myśli o tym, jak upadać, a konkretnie spadać z konia – a naprawdę chodzi oczywiście o Upadek. I na koniec jeden z najpiękniejszych cytatów: „Gdybym miał wybierać, wolałbym być latarnią morską niż żaglowcem, dachem niż chmurą, a nawet wyrzutnią niż pociskiem międzyplanetarnym”.