Utrata El Dorado. Historia kolonialna

Każda kolejna przeczytana książka Jergovicia czyni mnie coraz większym fanem jego twórczości.. Uważam Autora – chyba nie tylko literacką sierotę po Jugosławii – za najmocniejszego wyraziciela losu ludzi zamieszkujących te ziemie. A zarazem ich los ma charakter absolutnie uniwersalny. I nie ma tu, proszę państwa, żadnego resentymentu czy determinizmu. W świecie przedstawionym każdy może być łajdakiem albo Człowiekiem, niezależnie od narodowości czy wyznania. Zależnie zaś od sumienia, duszy, przyzwoitości, czy jak tam nazwać to coś, co „każe wyjść skrzywić się wycedzić szyderstwo choćby za to miał spaść bezcenny kapitel ciała głowa”. Dla mnie arcydziełem Autora pozostaje ”Srda śpiewa o zmierzchu w Zielone Świątki”. Genialne są : „:Ruta Tannenbaum” i :Bębny nocy”: A każda inna rzecz - do przeczytania. Opisywane przez Jergovicia postawy, dylematy, czyny i słowa aktualne są zawsze, a zwłaszcza w obliczu zbrodniczej agresji przeciw Ukrainie…

kiedy ta powieść wyszła (1960),to hiszpańska krytyka nie mogła się zdecydować, czy to jest bardziej Faulkner czy raczej Steinbeck. Ja nie jestem pewien który, no ale w każdym razie to są te klimaty. Podlane swojskim tzw. tremendismo. Chociaż potknąłem się też o recenzje (z którymi się nie zgadzam),że to raczej taki specyficzny, późny hiszpański romantyzm. Tyle kategoryzowania. Ogólnie dość mi się podobało, może dlatego, że lubię ponure historie. Powieść dostała bardzo prestiżową nagrodę w 1961. To tak a propos frankistowskiej Hiszpanii jako intelektualnej pustyni.

Dawka absurdu na wysokim poziomie. Książka zawiera w sobie dwa zbiory opowiadań Pińery: Zimne opowiadania 9/10 oraz Ten, który przyszedł mnie zbawić 6/10. W mojej opinii bardzo różniące się od siebie jakością i oryginalnością. Druga część wydawała mi się trochę "na siłę".

Powieść ciekawa i skłaniająca do przemyśleń, jednak zauważalnie wadliwa. "Kain" jest chyba najbardziej obrazoburczą powieścią Saramago. W książce autor przedstawia dobrze znane biblijne historie i zasady i stawia je na głowie, odwracając perspektywę i zmuszając czytelnika do spojrzenia na nie w nowym świetle. O ile (jak sądzę) większość osób jest w stanie dostrzec brutalność i krwiożerczość Boga w Starym Testamencie, o tyle nigdy przedtem nie został on tak dogłębnie skrytykowany na każdej płaszczyźnie. Na szczególną wzmiankę zasługuje tutaj wątek Jerycha - Rahab przedstawiona jest jako zdrajczyni, zamiast dobrze znanej biblijnej bohaterki, która doprowadziła do wymordowania całej populacji miasta, i to nawet nie w imię większego dobra, jak to przedstawia Biblia. Przyznam, że nigdy wcześniej nie postrzegałem tej historii w taki sposób. A jednak "Kain" ma też sporo widocznych wad. W powieści zirytowała mnie ilość seksu - choć zazwyczaj nie jest on graficznie opisany, to jednak pojawia się dość często i stanowi zwyczajową "uprzejmość", którą tytułowy bohater wymienia z kobietami. Nie wiem, czy ta kwestia jest seksistowska - Lilit jest jednak niezależną kobietą i posiada sporo władzy sama w sobie, a Ewa jest o wiele zaradniejsza i odważniejsza od Adam - ale w pewnym momencie zaczyna się to robić nużące. Mam też pewien problem z zabiciem Abla przez Kaina. Choć cała pozostała krytyka Boga w powieści ma silne podstawy i w wielu przypadkach jest słuszna, to akurat w pierwszym grzechu Kaina wydaje mi się ona dość bezsensowna. Kain oskarża Boga o sprowokowanie go do zabicia brata i przyzwolenia na to, jednak to oskarżenie wydaje się być na wyrost; nie ma żadnych dowodów na to, że Bóg chciał śmierci Abla czy poróżnienia braci, a sam przyznaje później, że nie jest wszechmocny (np. podczas rozmowy z Jozuem o słońcu),więc jest mocno niejednoznaczne, w jakim stopniu był tak naprawdę odpowiedzialny za śmierć Abla. W tym jednym przypadku Kain, zazwyczaj rozsądny, wydaje się być raczej niezdolnym do przyznania własnej winy, a z tego powodu - niesympatyczny. Zakończenie jest jednak świetne i to mówię wprost.

Jest taka fraszka Jana Sztaudyngera, która zdaje się być - poniekąd - mottem dla tej książki: "Sam sobie ze swoim życiem nie radzę, więc biuro porad dla innych prowadzę". Główny bohater powieściowego debiutu Naipaula to "niebieski ptak", choć właściwszym określeniem byłoby "leń". O! Istnieje nawet lepszy tekst podsumowujący Ganesha, czyli rzeczonego bohatera: "Au sza la la la, mam dwie lewe ręce, au sza la la la i nie mam pieniędzy, au sza la la la i nie mam ochoty, au sza la la la wziąć się do roboty". Ale od czego jest "porada duchowa"?! Zabawne są perypetie tego trynidadzkiego "pomazańca Bożego". Zabawne są jego relacje z otoczeniem, zwłaszcza z żoną i jej ojcem. Naipaul nie pozostawia złudzeń - idealizowany obraz małych społeczności nie ma w sobie nic ze szczerego romantyzmu: każdy udaje, hipokryzja wyziera z ludzkiego zachowania, a pieniądze stanowią o motywach działań. U wszystkich, tylko nie u Ganesha. I nagle okazuje się, że ten leń jest najsympatyczniejszą postacią powieści. Całkiem niezłe odwrócenie ról jak na debiutanta, panie Naipaul.

Matej Horava, Czech z Moraw, przebywając w rumuńskim Banacie tęskni, choć na to wygnanie skazał się sam. Pejzaże wzgórz Banatu, tak różne od łagodności jego ojczystej ziemi, prowokują do wspominania, nasuwają raz za razem obrazy z przeszłości. Autor nawet umyślnie ich nie szuka, jest od tego bardzo daleki, to one go znajdują i nagle zjawiają się jak nieproszone, a wraz z nimi nostalgia, wyraźnie przez nas wyczuwana. Opowiadania w tym zbiorze są niedługie, niektóre króciuteńkie jak mgnienie oka, ot, impresyjki, łaskoczące przez chwilę powiekę zanim umkną znów, spłoszone przypadkowym dźwiękiem. Wczoraj i dzisiaj spotykają się wpół drogi i okazuje się, że wiele je łączy i do siebie przywołuje. Nic tu nie jest statyczne, niemrawe, wprost przeciwnie, zarówno obserwowane na bieżąco zjawiska, obiekty, osoby, jak i te przywoływane wspomnienia żyją, oddziałują, będąc w ciągłym ruchu. O części z nich można rzec: gwałtowne, nieposkromione, jak ogień i jego wzlatujące w górę iskry, czy te z rozpalanych w dzieciństwie ognisk, czy dającego obecnie ciepło i poczucie przytulności pieca, albo z płonących gwałtownie zboczy, które są jak „ocean płomieni przetaczający się po grzbietach wzgórz, celowo rozniecony przez ludzi, a jednak nie do opanowania…” A ile wokół barw, wręcz feeria kolorów, nie dająca odpocząć oczom, tworząca impresjonistyczne złudzenie przenikania plam, nakładania się na siebie fal świetlnych, które rzutują nie tylko na jeden zmysł wzroku, ale na wszystkie zmysły, wprawiając je w pomieszanie. Jak to jest z tymi migawkami z dzieciństwa, że pojawiają się z wszystkimi ulotnościami, znów pachną, brzmią, barwią się zupełnie jak niegdyś, w każdym szczególe. „Jesień, wiatr, pamięć, altanka, której pewnie od dawna nie ma; liście, które uległy rozkładowi, a przecież nigdy nie zginą; moje ręce maleją: dłonie są coraz mniejsze na tle czerwonego jaworowego liścia; a wiatr słucha, wiatr mnie słucha, wichrzy liście na moim zboczu: dawne liście z północy Czech, pochłonięte przez dzisiejszy banacki wiatr…” Autor nie tylko przywołuje obrazy, on na chwilę znów staje się tamtym małym chłopcem z płonącymi jesienną czerwienią liśćmi jawora w drobnych dłoniach. Rumuńska wieś, czeska wieś, tak inne przecież, ale obie odmalowane sensualnie, zmysłowo. To zasługa pióra autora, ale przecież oddaje on to, co go zachwyciło, co zostawiło odciśnięty ślad, który nie tylko nie wyblakł po latach, ale odżył z dawną mocą, jakby tylko wybudził się z chwilowego snu. Gdy autor opisuje dojrzewanie śliwek w sadzie, to widzimy i czujemy ich wzrastanie, formowanie się wokół pestki, pęcznienie i słodycz wypływającego śliwkowego soku, słyszymy jak lekko uderzają o ziemię, zrzucone z gałęzi mocniejszym podmuchem. Nic, tylko schylić się i skosztować. W tej prozie jest poezja. Śliwki dobre na palinkę, palinka znakomita na tęskne wspominanie, a także na rozmowy z ludźmi i z samym sobą. I autor pisze: „Pokażą się gwiazdy; nadejdzie górski, wrześniowy chłód: będę siedział, może zapadnę w lekki sen; będę śnił; i będę pił palinkę…” Zapewne z tej pięknej prozy każdy wyciągnie parę smaczków tylko dla siebie, a więc ockną się z leniwego letargu kolejne powidoki, lekko zamglone przez czas, nasze własne. Wszyscy wszak byliśmy kiedyś dzieciakami ganiającymi po wiejskich łąkach, wdeptującymi z krzykiem w krowie placki i podkradającymi kurom jajka. Przynajmniej ci z nas, którzy mieli jeszcze okazję widzieć prawdziwą wieś. Żarliwa, poetycka, empatyczna proza z Banatu wgryzła się we mnie, a ja poddałam się jej bez reszty. Jest w niej coś przyciągającego, jakaś prawda najgłębsza z najbardziej wewnętrznego miejsca w sercu wyciągnięta i tam też trafiająca. Opisując naturę, chwyta jej esencję, mówiąc o człowieku, przegląda go na wskroś, znajdując to, co ważne, nawet jeśli trzeba sięgnąć głębiej. Czy to staruszki, matka i córka, nie do odróżnienia, czy też rodzina Wojnerów – „złote zęby w ustach, wychudłe, zniszczone twarze, niemal identyczne twarze; zawsze mnie zadziwiało, z jaką siłą rysy poprzednich generacji przenoszą się tu na kolejne pokolenie, modelując je precyzyjnie i nieodwołalnie na własne podobieństwo (…)” Autor lubi nawiasy, średniki i dwukropki. Początkowo to dziwi, później widzimy, że ma swoje uzasadnienie nie tylko w „widzimisię” autora. To złudzenie, jakby jedno zjawisko pociągało następne, połączone z nim, a zarazem rozszerzające o jeszcze więcej sensów, znaków. Z przecinkami, czy wręcz kropkami, rozdzielającymi tekst na pojedyncze zdania, zgubiłby on swój naturalny, jedyny odpowiedni rytm. Okazuje się, że w różnych rejonach świata można poczuć się całkiem swojsko: te same bzy i akacje, stada owiec na zboczach, jesienna, lekko stęchła wilgoć, dźwięk harmonijki o kolorowych klawiszach… Ujęło mnie bardzo wyczulenie autora na szczegół, nawet drobniutki. Któż potrafi jeszcze tyle niuansów wydobyć z głosów niosących się po podwórku sąsiada, albo z twarzy okolicznych ludzi? Najpierw przeanalizować ich wyjątkowość, aby pod koniec uogólnić, wprowadzić pod wspólny mianownik. Dzięki tym podobieństwom nie tak łatwo uciec przed tym, o czym chce się zapomnieć. W najmniej spodziewanym momencie, wystarczy niewielki bodziec wywołujący i na człowieka spada cała jego przeszłość, choć przecież wcale tego nie pragnie. Zamknąwszy „Palinkę” ma się wrażenie, że autor w pełni świadomie odsłonił przed czytelnikami to, co dla niego najważniejsze, najintymniejsze. Pozwolił nam się poznać, zawierzył szczerze swoje myśli, obnażył cały smutek samotności i beznadziejność ucieczki, spotęgowane jeszcze przez surowe banackie warunki i dystans, jaki zwykli utrzymywać mieszkańcy. Możliwe, że uczynił tak z pragnienia podzielenia się z kimś ciężarem, by ten choć trochę zelżał, być może chciał dodać nam otuchy, poczucia, że jeśli mamy podobnie, to nie jesteśmy jedyni. Mam nadzieję, że stojąc tam, „pod rozłożystą morwą (…) na rozdeptanych morwach…”, wiedząc że jego słowa poszły w świat, między ludzi, podniesie jednak głowę, a może nawet prześle lekki uśmiech – nie jest tak źle, zderzyliśmy się z własnym życiem, a teraz idziemy dalej. Książkę przeczytałam dzięki portalowi: https://sztukater.pl/

Druga połowa XX wieku posłużyła co znaczniejszym literatom do rozliczania się z pierwszą; Rosendorfer nie jest tu wyjątkiem. Jego bohater, z racji zatrudnienia konfrontowany z okropieństwami wojny jeszcze długo po jej zakończeniu, odmawia w końcu wiary w istnienie takiego świata, czyli, innymi słowy, ucieka w paranoję, by nie popaść w obłęd. Rosendorfer jest przy tym bardzo dowcipny, sięgając z talentem po sprawdzone narzędzie, czyli nadmiar szczegółów. Jest też nader konsekwentny, główną kategorię porządkującą przedstawiony świat zapożyczając ze świata estetyki; jest nią oczywiście brzydota, podkreślana przede wszystkim w opisach postaci ludzkich. Niewykluczone jednak, że jest ze mnie stary nadinterpretujący dewiant, a cała rzecz istotnie stanowi jedynie celną satyrę na środowisko prawnicze, pełną absurdalnych aktów i głoszonych jak najpoważniej szalonych teorii. I w takim wypadku godna jest najwyższej uwagi, bo Rosendorfer to pisarz szczwany i biegły, a jego urzędowy tłumacz Ryszard Turczyn jak zwykle oddaje mu sprawiedliwość. Bardzo cenię sobie książki, które wzbudzają we mnie śmiech podszyty ledwo uchwytnym niepokojem. Po lekturze Rosendorfera niepokój pozostaje nawet wtedy, gdy śmiech dawno już przebrzmiał.

Nie pojmuję z czego wynika tak niska ocena. Kiedy patrzę na słupki ocen mojego "ulubionego" polskiego "pisarza" chyba jedynie dzisiaj promowanego, to mam dreszcze przerażenia i załamki :) ...w porównaniu. Tygrysy to jedna z najlepszych książek jakie czytałam. Nietuzinkowa! Trudna, lub może po prostu wymagająca. Tak dobra że musiałam ją sobie dawkować. Gdy czytam coś genialnego mam tak, że książka mnie aż dusi, muszę raz po raz zaczerpnąć tchu. Trochę to trwało ale to była przedłużona przyjemność. Inteligentna, świetne poczucie humoru. Ona jest jakby złożona z kilku książek w jedną. Ba! ta Książka to chaos :). Rozdziały niekoniecznie mają coś ze sobą wspólnego, ale mają wspólne flow. Tym to potem dziwniejsze, gdy tak jak ja, nie czyta się jej non stop, tylko robi przerwy. Autor tworzył tu wręcz własne słowotwórstwo, kalambury ze zdań i wyrazów. Jakby rozmowę dwóch ludzi, a raczej ich potyczki słowno-myślowe bezpośrednio przełożyć na papier, bez korekty. Pełna jest nieszablonowych dialogów. Czasem ma się wrażenie, że jaja sobie robił z czytelnika, sprawdzał jego cierpliwość. Nagle coś z innej beczki panie i panowie, tak dla przekory. Może kilka rozdziałów napisał pod wpływem?...nawet jedynie świetnego samopoczucia, bądź odwrotnie?. Dlatego ta książka do zwykłych nie należy, nie jest przeciętna, za to jest bezkompromisowa, to na pewno. Świetnie oddany klimat Kuby, dawnej Kuby rzecz jasna. Infante ją wręcz spersonifikował. Rozdziały "Ona śpiewała Bolera" ( jest zresztą osobna książka autora pod tym tytułem),to już arcydzieło. A jak ktoś dodatkowo lubi barowe, gęste, nocne klimaty i nietuzinkowych ludzi, lub sam uważa się za ćmę barową :D to lektura obowiązkowa, zwłaszcza wyżej wymienione rozdziały. Tłumaczenie uważam za genialne. Czuć to podczas lektury, a posłowie dodatkowo to potwierdza. Tak powinno się tłumaczyć. Z otwartością, dokładnością, wnikliwością, starannością, profesjonalizmem i brakiem narcyzmu i egocentryzmu, co cechuje wielu translatorów. Czegoś tak dziwnego i dobrego w życiu że tak powiem nie czytałam. :D Powinna być wznowiona!

Piękne, poruszające opowiadania. Dominuje temat straty, żałoby, nieobecności i powtarzalności losu. Wszystkie teksty na wysokim poziomie, każda kolejna historia wydawała mi się lepsza od poprzedniej. Przed lekturą, warto zapoznać się ze wstępem jednej z tłumaczek, to rozjaśnia wiele kwestii kulturowych i sprawia, że odbiór staje się pełniejszy.

Akcja tej powieści rozgrywa się na Haiti w drugiej połowie XVIII oraz na początku XIX wieku. Oczami niewolnika Ti Noela śledzimy przełomowe dla wyspy wydarzenia – bunt niewolników pod wodzą Mackandala, wojnę z Francuzami, wyzwolenie się kolonii, zakończone tragedią panowanie Henriego Christophe’a i początki republiki. Mocno specyficzna książka, która pomimo niewielkiej objętości może okazać się dość nieprzystępna w odbiorze. Fragmentaryczna fabuła sprawia, że wydarzenia historyczne i postacie są przedstawione w sposób bardzo, bardzo pobieżny. Przed lekturą polecam przeczytać na Wikipedii o początkach Haiti, bo inaczej trochę ciężko się połapać w wydarzeniach. Pobieżność fabuły rekompensują opisy przyrody, czuć klimat Karaibów. Mamy też tu sporą dawkę karaibskiego folkloru, co będzie gratką dla fanów wątków dotyczących wierzeń ludowych. A, i uprzedzając – niestety nie ma wzmianki o polskich legionistach.

Książka Josefa Skvorecky’ego uwiodła mnie nie tylko swą „muzycznością”, gdzie miejsce i na dzieła Antonina Dvořáka, i na jazz (którego pisarz był miłośnikiem) - a bez którego nie byłoby jednej z najwspanialszych symfonii, czyli „Z Nowego Świata” – muzyki, którą tak naprawdę wszyscy znają, choć może nie wszyscy sobie to uświadamiają… Po raz setny można się tu utwierdzić w miłosnym podziwie dla czeskiej literatury - zupełnie inaczej niż polska, lekko ujmującej ważne dla niej tematy czy postacie. Nie ma tu żadnego zadęcia czy koturnowego podejścia (dopiero po pewnym czasie orientujemy się np., kim jest ten cały „Boraks” – ot, jedna z pułapek pisarza na czytelnika). Już poznany Dvořák to ktoś z krwi i kości, tak jak i jego rodzina oraz otoczenie. Można by pomyśleć – po prostu jeden z nas, żaden pomnikowy przykład. A paradoksalnie wcale nie Mistrz jest tak naprawdę głównym bohaterem książki. Równie ważni są zwłaszcza czarnoskóry Will - w zasadzie centralna postać powieści, niezwykle wiarygodnie przedstawiony; uczniowie; wspaniała chlebodawczyni Dvořáka z USA; szwagierka, z którą ma romans; świetny wątek córki Otylki i jej narzeczonego etc. etc. Czeski autor nie byłby sobą, gdyby nie pojawił się tu cudowny wątek piwny. Zachwyca zwłaszcza anegdota, jak to z inicjatywy Dvořáka ława przysięgłych amerykańskiego sądu pije beczkę piwa – dowód rzeczowy przestępstwa nielegalnej jego sprzedaży w knajpie - by próbować osiągnąć wymaganą jednomyślność. Niestety, nie osiąga jej aż do ostatniej kropli trunku. A wobec przepadku dowodu przestępstwa podsądny musi być uniewinniony. Amerykański wymiar sprawiedliwości ma wiele zalet... Ta doskonała książka (jedna z najlepszych Autora, choć konkurencja niemała) to wręcz skrzący się literacki fresk. Odpowiednia to forma dla ukazania bohaterów na tle Ameryki, powoli stającej się mocarstwem, także kulturowym, dzięki „zasysaniu” tego, co najlepsze spoza niej. To się tak czyta, jak potoczyście, wręcz muzycznie, jest napisane. Lektura daje wybitną czytelniczą satysfakcję - choć i sama sporo wymaga, a raczej – właśnie dlatego, że wymaga. No i nie jest to żadne „czytadło”. Żeby nie było za nudno, narratorzy się zmieniają, a czas powieściowy też nie płynie linearnie. Za to wszystko kocham pisarstwo bratanków z południa… PS Niepojęte, tylko jedna opinia oprócz mojej...

W tej książce nie znajdziecie wartkiej akcji. Nie ma w niej też super ciekawych bohaterów. W zasadzie w pierwszej części pokazane jest zwyczajne życie człowieka, który mierzy się z chorobą, a w drugiej jego przeszłość. Jednak jest to jedna z 3 książek, które przeczytałam więcej niż raz. I w sumie chętnie przeczytam po raz kolejny. Jeśli kogoś interesuje Jednostka 731, to polecam.

„Jeziora zamarzają i znów tają, bez miłości żyjemy i bez miłości umieramy.” Lars Gustafsson, 1936-2016, szwedzki poeta, filozof, eseista, przyjaciel Zbigniewa Herberta oraz pan Bóg, kapryśny i niesprawiedliwy, obdarzyli bohatera powieści „Wełna” krótkim życiem samotnika zamkniętego w ciasnej klatce szwedzkiej prowincji, hermetycznej, odosobnionej, skrępowanej chroniącą przed chłodem, zimnem i wiatrem „wełną”, jest to zaproszenie do świata codzienności końca lat 60 XX wieku, gdzie nie mówi się nigdy „on umarł” tylko „śmierć go spotkała”, a samotność o piątej rano w zimowe poranki jest najbardziej naturalną rzeczą we wszechświecie. „Człowiek szczęśliwy jest największą zagadką.” Lars Herdin ma 34. lata, mieszka w położonym wśród lasów i jezior Trummelsbergu, jest nauczycielem matematyki, podejmuje próbę ingerencji w życie wybitnie uzdolnionego ucznia, szybko przekonuje się jednak, że „nie należy zwalać na innych ludzi tego, czego nie udźwigną, bo nie mają dość siły.” Retrospekcja, dodająca narracji dramaturgii, pomogła pisarzowi w zbudowaniu wiarygodnego portretu bohatera, obrazu mężczyzny uciekającego przed własnym niespełnieniem, pełnego lęków i obaw, rozczarowanego marnym życiem, przypadkową kobietą, brakiem uzdolnień, kogoś, kto czuje się zbędny, niepotrzebny, kto uważa, że na prowincji „niespełnienie” to dosyć powszechne uczucie, kto „w gimnazjum lubił czytać książki leżąc na dnie dryfującej łodzi”, marzącego, by wyrwać się ze świata obłudy społecznych rytuałów, tęskniącego za życiem czystym i intensywnym. Miniatura literacka. „Horoskopy zawsze dobre, tylko życie takie sobie”.

Jakie wielkie było moje zaskoczenie, gdy pierwsze opowiadanie w tej książce okazało się opowiadaniem „The sailor who tell from grace with the sea”, które przeczytałam wcześniej. Przez ten fakt mój odbiór był zaburzony, ale nie zmieniam zdania, nadal mi się to opowiadanie podoba (najlepsza jest konkluzja). Drugie opowiadanie poprawne, nie zachwyciło mnie.

Pojebana książka. Tak bardzo czuć to rozerwanie emocjonalne głównego bohatera że aż musiałem wstać i okno otworzyć bo mi za gorąco było. Cieszę się że kończy się tak jak się kończy choć nie wiadomo do końca czy pozytywnie czy negatywnie. Bardzo przypomniał mi się wybitny film Locke z tomem hardym w którym są bardzo podobne wątki i rozterki. Wydaje mi się że film musiał się inspirować jakoś tą książką bo aż za dużo tu podobieństw jest.

Cyt.: „Ojczyzna jest tam, gdzie ludzie rozumieją twoje dowcipy.” Milenko Jergović, „Psy nad jeziorem” „Psy nad jeziorem” to kolejna zachwycająca powieść Milenko Jergovića, bośniackiego prozaika, poety i publicysty, urodzonego w Sarajewie a od wielu lat mieszkającego i tworzącego w Zagrzebiu. Wydana w 2010 roku, szesnaście lat po jego debiucie prozatorskim i rok po znakomitej „Srda śpiewa o zmierzchu w Zielone Świątki” ukazuje jak dojrzałym pisarzem stał się Jergović i z jaką lekkością potrafi prowadzić dialog z czytelnikiem. Nano Mazuth, bośniacko – hercegowiński poeta, autor wierszy pt. „Psy nad jeziorem”, który wyemigrował w czasie trwania wojny domowej na Bałkanach do Kanady, przylatuje do Belgradu gnany tęsknotą za rodzinnym krajem. W hotelu, w którym się zatrzymał doznaje udaru, zapada w śpiączkę i trafia do jednego z belgradzkich szpitali. Recepcjonista tego hotelu, Arif Nevzeti, urodzony w Prisztinie, który odnalazł poetę w jego pokoju, zaintrygowany niecodziennym wypadkiem, zaczyna poszukiwać informacji na jego temat i podając się za członka jego rodziny odwiedza go w szpitalu. Tak zaczyna się ta niezwykła opowieść, oniryczna podróż w labiryncie bałkańskich historii. Dwie historie opowiadane przez dwu narratorów, Nano Mazutha i Arifa Nevzeti, przeplatają się i przenikają nawzajem i nie do końca wiadomo co jest prawdą, półprawdą a co jedynie wytworem wyobraźni. Autentyczne i fikcyjne postacie, wydarzenia prawdziwe i te stworzone mocą wyobraźni tworzą opowieść, w której teraźniejszość miesza się z przeszłością i przyszłością a żywi wspominają martwych. To urzekająca i znakomita proza, w której odnaleźć można ślady Borgesa, Bolano czy Gombrowicza, zwariowane historie o lęku przed dentystą, sprzątaczce kleptomance czy kanadyjskich borówkach i jednocześnie zachwycająca opowieść o historii Bałkanów opowiedziana przy pomocy XIX wiecznego czeskiego kryształowego zestawu do wina. Te wszystkie historie przeplatając się i przenikając tworzą niezwykłą opowieść o fascynacji literaturą, kulturą i historią a jednocześnie opowieść o samotności, poszukiwaniu własnej tożsamości i wygnaniu. Ta mieszanka prawdy, półprawdy i zmyśleń, te przeplatające się opowieści Milenko Jergovića tworzą porywającą wręcz prozę. Jak kłamać prawdziwie? Właśnie tak jak Jergović, choć to nie od niego to prawdziwe kłamanie się rozpoczęło. Zaczął Jorge Luis Borges w swojej „Powszechnej historii nikczemności” , prawdziwie kłamał też Danilo Kiš w swoim „Grobowcu dla Borysa Dawidowicza. Siedem rozdziałów wspólnej historii”. To tylko niektórzy z prawdziwych kłamców. Czy Milenko Jergović może być tym najlepszym z prawdziwych kłamców?

Okazało się, że z literatury może być pożytek. Nie wiedziałem, w jaki jeszcze sposób mógłbym dać wyraz swojemu upodobaniu do koloru fioletowego, a po przeczytaniu opowiadania Józefa Rotha pt. „Kariera” już wiem. W utworze tym buchalter Gabriel Stieglecker używa fioletowego atramentu do prowadzenia rachunków. Ja rachunków co prawda nie muszę prowadzić, atrament można zaś zastąpić wkładem do długopisu. Że co? Że niby w 2025 roku nie można już używać długopisu? Można. Będę fioletowym wkładem zapisywać, którą nogą wstałem danego dnia i jaka była pogoda, a jak się rozpędzę, to nawet dodam, co mnie bolało, a co swędziało, wieńcząc wpisy sentencją memento mori. Krajowi sprzedawcy fioletowych wkładów mogą się spodziewać mojego zamówienia na dniach. Podejrzewam, że oddanie się rzeczom martwym, nierzadko w oczach innych przyjmujące formę dziwactwa, przydarza się, kiedy obok nie ma niczego żywego ani nikogo żywego, szczególnie nikogo. Ze wspomnianego opowiadania wynika, że pan Stieglecker nie miał nikogo, tylko pracę buchaltera, w której się zatracił, kaligrafując cyfry fioletowym atramentem. Czasami ktoś jest, ale jakby go nie było. W innym opowiadaniu ze zbioru, „Lewiatanie”, Nissen Pieczennik ma co prawda żonę, ale zrzędliwą, nieczułą, według narratora także spuchniętą, i Nissem Pieczennik też oddaje się rzeczom martwym – koralom, których jest sprzedawcą. Jak się przedobrzy, to to oddanie się rzeczom martwym zaczyna zahaczać niebezpiecznie o mistycyzm. Nissen Pieczennik, małomiasteczkowy Żyd z Kresów, który nigdy nie widział morza, wymyślił sobie w końcu, że spocznie z koralami na jego dnie, w objęciach lewiatana, czy tam w jego paszczy, jak kto woli. Muszę jednak uczciwie przyznać, że nie mam pewności, czy oddanie się rzeczom martwym jest konsekwencją braku żywych istot wokół, czy to właśnie przez oddanie rzeczom martwym nie ma nikogo żywego w naszym życiu. Od tego, co jest skutkiem, a co przyczyną, kiedyś mogło zależeć nasze zbawienie, ale dzisiaj potępieni będziemy i tak z innego paragrafu. --- W tym zbiorze jest parę innych historii, w których oddawanie się rzeczom martwym, nawet jeśli się pojawia, to nie przyjmuje aż tak osobliwej formy, nie zajmuje tyle miejsca – ludzie szukają w tych opowiadaniach miłości, poświęcają się innym, robią karierę albo piją, jak polski emigrant Andrzej Kartak w tytułowej „Legendzie o świętym pijaku”*, i prawie we wszystkich horyzont zdarzeń wyznacza śmierć, we wszystkich człowiek i jego „dzieła” przegrywają z czasem. * O autorze, Józefie Rocie, dowiedziałem się właśnie dzięki „Legendzie o świętym pijaku”, a dokładniej mówiąc – jego filmowej adaptacji z Rutgerem Hauerem.

Wreszcie skończyłam, uff. Dla mnie to było jakieś takie romansidło z happy endem. Przeczytałam, bo to jest dopiero druga książka węgierskiego pisarza w moim dorobku czytelniczy, ale nie czuję się ani zachwycona, ani nawet usatysfakcjonowana. Może treść nie trafiła w moje aktualne samopoczucie, może to nie był właściwy na nią czas. Podsumowując- nie polecam.

"Nienawiść to połowa zemsty, druga połowa to czyn." W dniu 21 kwietnia 1870 roku w greckim miasteczku Dilesi, położonym na beockim wybrzeżu, rozbójnicy porywają czterech wysoko urodzonych Europejczyków - trzech Brytyjczyków i Włocha. Warunkiem ich uwolnienia jest okup oraz zwolnienie zbójców trzymanych w więzieniach i objęcie abolicją tych, którzy nadal przeciwstawiają się władzy. Fakt ten staje się początkiem ostrego kryzysu pomiędzy Grecją a Wielką Brytanią, który ostatecznie pogłębia się z chwilą zamordowania, po dziesięciu dniach, uprowadzonych mężczyzn. Wydarzenia te przeszły do historii jako masakra w Dilesi; stały się one powodem zwrócenia się Europy przeciwko Grecji, odsłaniając równocześnie głęboki kryzys w tym kraju i mocno zakorzenione powiązania polityków ze sprawcami. "Ilu jest w społeczeństwie takich, co krzywdzą innych, pozbawiają ich chleba? A jednak są szanowani, podziwiani. Czemu? Czy są cnotliwi? Czy w społeczeństwie nie ma zbójców? Zbójcy- handlarze, zbójcy- lichwiarze, zbójcy -bankierzy, obłudni zbójcy- politycy." "Greccy rozbójnicy z przeszłości powracają do życia." Równo 143 lata po tych wydarzeniach - 21 kwietnia 2013 roku, kiedy współczesna Grecja pogrąża się w kolejnym głębokim kryzysie, w jednym z hoteli w centrum Aten, dochodzi do makabrycznego, brutalnego morderstwa członków europejskiej Troiki, której przedstawiciele reprezentujący UE mają za zadanie opracowanie planu ratowania gospodarki tego kraju. Schemat dokonanej zbrodni jest niemal tożsamy, jak tej z końca XIX wieku i znów fakt ten wywołuje falę niechęci wobec Grecji. Na miejscu przestępstwa nie ma żadnych śladów, nikt nic nie widział, kamery hotelowe zostały uszkodzone, a policja nie ma najmniejszego punktu zaczepienia. Czy zakodowana wiadomość pozostawiona na miejscu zbrodni będzie stanowiła wskazówkę do powiązania tego zdarzenie z masakrą w Dilesi? Czy Romanos Sergidis, wykładowca uniwersytecki, który szczególnie interesuje się zbójectwem na ziemiach greckich okaże się pomocny przy rozwiązaniu tej tajemniczej zbrodni? Książka nie jest łatwa i w tematyce i w konstrukcji; przeplatają się w niej przemiennie zdarzenia z przeszłości i te współczesne, zagłębiamy się w sposób rozumowania i działania dawnych zbójców, jak i przemyślenia mordercy z 2013 roku, uczestniczymy w działaniach policji, jej bezradności, ale też poznajemy ówczesną rzeczywistość Grecji, w której kryzys doprowadził do bankructw, nędzy, bezdomności, samobójstw. Tylko czy wszystkich dotknął w takim samym stopniu? Czy zrobiono cokolwiek, aby nie dopuścić do ruiny kraju, do krzywdy obywateli? "Apostolu czyta ostatnie strony notatek, które sporządził z materiałów Sergidisa o rzezi w Dilesi. Ma nadzieję, że coś tam znajdzie. Niewidzialną nić, która połączy 'wtedy' z dziś. Wie, że obecne wydarzenia są następstwem innych wydarzeń, których podmuch dociera do naszych czasów, których ślady są wciąż widoczne i w nas i wokół nas."

Trochę z niego pozer, programowo nie używa imienia, książki podpisuje samym nazwiskiem, programowo nie pisze powieści, jedynie krótkie formy - spodziewałem się w związku z tym także pozowanego pisarstwa, ale jednak nie. Proza Balli jest wyrafinowana, niełatwa, ale naładowana sensem, znaczeniami, a przede wszystkim rwącymi strumieniami emocji. Balla, w sobie tylko znany sposób, zyskał dostęp do ludzkich przeżyć dziejących się gdzieś na granicy świadomego i nieświadomego, i przenosi je na zadrukowany papier, a czytelnik może przez nie świadomie przejść. Nie da się tego pisania nie przeżywać, i przeżywanie to nie jest przyjemne, oj nie jest. To okrutna proza, jak pisze na okładce tłumacz, warta czytania, być może, z kieliszkiem borowiczki w ręku, żeby tak nie bolało... Cieszy mnie niezmiernie, że po wielu latach, w których literatura słowacka była nie wprost, ale jednak, uznawana za młodszą i brzydszą siostrę czeskiej, dożyliśmy czasu, że ma ona u nas swoich rzeczników. Że jest samoistna, że nie potrzebuje porównywania. Że możemy mieć po polsku największego moim zdaniem współczesnego pisarza z tego kraju, Václava Pankovčína, a także Ballę i innych, dzięki takim tłumaczom i słowakologom, jak Jacek Bukowski. Ďakujem veľmi pekne, pán Jacek!