Jerzy Wojciech Borejsza

Monografia J. W. Borejszy podejmuje słabo wciąż naświetlony aspekt dziejów dwudziestego stulecia: promieniowanie idei faszyzmu włoskiego na naszą część Europy. Autor korzysta z mało znanych źródeł włoskich, jest to więc praca prekursorska. Poszczególne rozdziały poświęcone są powstawaniu faszyzmu, reżimów autorytarnych w Europie Środkowo-Wschodniej, próbom utworzenia "faszystowskiej międzynarodówki", wreszcie współpracy i rywalizacji włosko-niemieckiej tak na gruncie ideologicznym, jak politycznym. Ambitne koncepcje rozprzestrzenienia ideologii Mussoliniego nie były mi dotąd znane, nie słyszałem też nigdy o organizacji CAUR, która miała pełnić rolę taką jak Komintern dla marksistów. Dobrze naszkicowane zostały także rozdźwięki między Duce a Hitlerem. Słusznie stwierdza Autor niemożność wprowadzenia systemów faszystowskich w krajach Europy Środkowo-Wschodniej i na Bałkanach siłą - takie metody musiały się skończyć fiaskiem. Można obserwować zmiany stanowiska Rzymu i Berlina na kwestie rozprzestrzeniania faszyzmu/nazizmu na wschód. Zarzutem pod adresem tej książki jest pewne prosowieckie skrzywienie, ale można to zrozumieć, gdy uwzględni się czas wydania tej publikacji, zresztą uczciwie trzeba zaznaczyć, że nie osiąga ono tak monstrualnych rozmiarów, jak to się nieraz zdarza. Myślę, że zainteresowane historią XX-lecia międzywojennego osoby chętnie sięgną po tę pozycję, ujawnia ona bowiem mało znane zagadnienia spoza głównego nurtu polityki tego okresu. Tomasz Babnis