Powiedzieć, drodzy Państwo, że rzadko wracam do przeczytanych książek, to jak nic nie powiedzieć. Zdecydowana większość owych powrotów miała miejsce lata temu, gdy byłem bytem przedświadomym, jeśli chodzi o rynek wydawniczy – czytelnikiem pierwotnym i nieco niezręcznym, za to żywiołowym i entuzjastycznym. Dzisiaj czasami zdarza mi się sięgnąć po ewentualne wznowienie. Prawdziwy obraz zepsutego zmęczenia (tudzież zmęczonego zepsucia), żywcem przypominający któregoś z bohaterów Michaela Chabona.
Kiedyś, ponad dziesięć lat temu – toż to absurd, czasu nie powinno się mierzyć w tak wielkich jednostkach – „Związek Żydowskich Policjantów” przeczytałem jako fascynujący kryminał z elementami sensacji i thrillera politycznego – świetnie poprowadzoną, dynamiczną opowieść, która do cna eksploruje stworzoną przez autora historię alternatywną. Wróciłem do lektury i samo śledztwo Mejera Landsmana już mnie tak nie zachwyca. Więcej nawet – fabuła naznaczona jest dosyć poważną wadą, najpoważniejszą chyba w kontekście całej książki. W pewnym momencie Chabon przechodzi od tkania intryg do ich rozplątywania, zrywa niemal całkowicie z kameralnością, a nagłe powiększanie skali wydarzeń i odkrywanie kolejnych zamieszanych w spisek sił wprowadza do powieści niepotrzebny chaos. Czy to oznacza, że powrót do „Związku Żydowskich Policjantów” okazał się dla mnie rozczarowaniem? Nie, wręcz przeciwnie – dopiero dziś zauważam, jak wielu elementów tej rewelacyjnej lektury nie byłem w stanie docenić.
Zacznijmy może od precyzji, z jaką pisarz skroił swój świat. Gdyby nie to, że Chabon identyfikuje się jako pisarz żydowski, to można by go posądzić nie tyle nawet o zawłaszczenie, co podłe kierowanie się stereotypami. Jego okręg Sitka to wizja żywcem wzięta z dziewiętnasto- i dwudziestowiecznej prasy, rzeczywistość pełna liczygroszy, kombinatorów, wszelkiej maści koniunkturalistów i oportunistów. Tę mało chwalebną bazę uzupełnia nadbudowa ortodoksyjnie religijnych gangsterów, plujących czarną żółcią i taplających się w depresji szachistów oraz cynicznych, pozbawionych złudzeń ateistów, którzy najpoważniejszy problem widzą nie w tym, że są pozbawieni korzeni, a w tym, że pozbyć się ich nie są w stanie. To świat trudny i skomplikowany, a jedyną rzeczą zdolną przełamać jego gorycz jest czarny humor – a i to żadne lekarstwo, bo trawi człowieka od środka i pozostawia kwaśny posmak. Osadzenie w tych wybitnie zniechęcających realiach geopolitycznej intrygi to genialny ruch – czysta i precyzyjna, a przy tym bez wątpienia kpiąca dekonstrukcja absurdów rzekomego żydowskiego spisku, w który wciąż, o zgrozo, wierzą co niektórzy miłośnicy teorii spiskowych.
Umowność całej tej wizji świetnie dopełnia literackość. Trudno powiedzieć, żeby bohaterowie „Związku Żydowskich Policjantów” ze sobą rozmawiali – raczej do siebie przemawiają, celem autora wydaje się to, aby każdy dialog zakończył się ciętą linijką do zapamiętania. Mejer Landsman jest bardziej Marlowe’em niż sam Marlowe, a Chabon próbuje być bardziej chandlerowski od samego Chandlera. Czy takie podejście się sprawdza? Zdecydowanie. Tak grube warstwy ironii i cynizmu byłyby karykaturalne, gdyby ich fundamentem nie była głęboka autoironia – w tej książce wszystko wzięte jest w nawias. Na tyle jednak umiejętnie, że ani nie wyśmiewa, ani nie unieważnia cierpienia bohaterów: zmagającego się z alkoholizmem i przeszłością u boku patologicznego ojca Landsmana, jego żony, która rzuciła się w wir pracy po nieudanym małżeństwie, czy zamordowanego na samym początku Mendla Szpilmana – złotego dziecka niegotowego do zmierzenia się z przeznaczeniem.
Cóż właściwie mogę Państwu rzec na zakończenie? Może tyle, że jestem świadom, iż to książka nie dla każdego. Miłośnicy kryminału, których mogłaby skusić, zapewne nie byliby zadowoleni z tego, dokąd cała opowieść zmierza – wspominałem już: fabuła nie jest idealna. „Związek Żydowskich Policjantów” został jednak skrojony pod mój gust i czerpałem – cały czas czerpię – z lektury niecodzienną satysfakcję. Polecam, bo Michael Chabon to pisarz wybitny.
Bartek Szczyżański
Szukamy ofert...
1955 
14 
299 
Opinia
Najlepsze noir XXI wieku. Tonące w szarościach i relatywizmie moralnym. Bardzo mroczne, a jednocześnie wywołujące salwy śmiechu. Bo Michael Chabon, oprócz tego, że napisał wzorcowy czarny kryminał, jednocześnie bawi się nim dekonstruując jego sztywne, zbanalizowane wiecznym nadużywaniem schematy oraz katalog charakterystycznych dla gatunku postaci. Na dodatek ubiera je w jarmułki, a części z nich dokleja pejsy i wkłada im szale modlitewne oraz sztrajmły. Ów czarny kryminał i tego czarnego kryminału pastisz są bowiem dla niego także wehikułem do rozliczeń z żydowską tożsamością. Temu służy też kolejny metapoziom tej powieści – historia alternatywna/dystopia opowiadająca o społeczności żydowskiej zesłanej na Alaskę. Ale ten wątek fantastyczny – tak chętnie podkreślany w materiałach na temat „Związku żydowskich policjantów” – jest tu tylko efektowną ornamentyką, ocierającym się jednocześnie o tragizm i surrealistyczny humor, dodatkiem. Dużo ciekawszy wydaje się – ledwo zakreślony w tekście, ale wybrzmiewający podczas lektury – wtręt teozoficzny: trudno być Bogiem/bóstwem/cadykiem dla tak pokręconych stworzeń jak ludzie. Tyle, że akurat tu Chabon nie jest specjalnie oryginalny. Efektowniej pisał o tym Philip K. Dick i bracia Strugaccy, a podobne wątki zajmowały dziesiątki ludzi pióra czy w ogóle twórców.
Dużo tu poziomów interpretacyjnych, pretekstów do rozkminek w snobistycznych okolicznościach przyrody, ale „Związek żydowskich policjantów” jest przede wszystkim kawałem doskonałej rozrywki. Dowodem na to, że nawet wybitni pisarze, mogą się trudnić prozą gatunkową. I nie robią tego – co zarzuca im część speców od owej prozy – nieudolnie, byle tylko wycisnąć parę groszy lub centów na bieżące rachunki. Kluczem są wyobraźnia i warsztat. A z tymi Chabon nie ma żadnego problemu. Językowo gra w Lidze Mistrzów i to zawsze w okolicach jej rozgrywek finałowych. Na dodatek ma – i to odróżnia go od większości wybitnych kolegów po piórze – poczucie humoru oraz dystans do otaczającego go świata. Nie jest też – w odróżnieniu od większości „wybitnych” twórców – protekcjonalny, nie pochyla się zadumany nad ciężkim/trudnym losem swoich bohaterów czy szerzej: ludzkości.
Jedyne, co można pisarzowi zarzucić, to miłość do swojego fachu. Czuć, że kocha pisanie. Niestety, jak to często w przypadku zakochanych bywa, nie potrafi rozgrywać uczucia, idzie na całość. Chwilami w „Związku…” jest za dużo zdań, są momentami zbyt wyszukane, a styl tekstu zbyt kwiecisty. Jasne, na jakimś poziomie, bruku, noir można uznać za poezję, ale język Leśmiana, nie jest z tym brukiem specjalnie kompatybilny. Na dodatek w tym natłoku perfekcyjnych zdań oraz mistrzowskich porównań i metafor główny wątek staje się słabiej widoczny. Zawodzi też – a w dziełach gatunkowych to rzecz obowiązkowa – rozwiązanie tej historii. Rozpływa się w ocenie słów i postaci. Nie ma tu „wielkiego bum”. Jak na noir jest zbyt rozciągnięte, a przez to mdłe. Tak, jakby dla pisarza ważniejszy był styl i klimat, a nie historia.
Na szczęście ten styl i klimat są na tyle wciągające, że ten brak jakiegoś mistrzowskiego twista i grand finale, nie uwierają aż tak bardzo. Może dlatego, że reszta jest tu grand i mistrzowska.
Najlepsze noir XXI wieku. Tonące w szarościach i relatywizmie moralnym. Bardzo mroczne, a jednocześnie wywołujące salwy śmiechu. Bo Michael Chabon, oprócz tego, że napisał wzorcowy czarny kryminał, jednocześnie bawi się nim dekonstruując jego sztywne, zbanalizowane wiecznym nadużywaniem schematy oraz katalog charakterystycznych dla gatunku postaci. Na dodatek ubiera je w...
więcej Oznaczone jako spoiler Pokaż mimo to