W kręgu Crome

Czyżby to była najbardziej przystępna książka Queneau? Chyba tak, bo wszelkie fiksacje, maniery i tricki są tu lekkie humorem, istotne dla charakterów, chyba czytelne narracyjnie. Doceniam też okładkę, ponieważ ilustruje jak łączyć kropki między rozdziałami. Najprzyjemniejszy, najmniej zagmatwany start do OuLiPo.

Na przestrzeni lat literatura skandynawska jak żadna inna zyskuje moją sympatię. Chciałabym czytać jej więcej, ale muszę też mieć nastrój na konkretną tematykę. Cieszę się, że miałam okazję zapoznać się z prozą Hamsuna, choć ta historia aż tak do mnie nie trafiła. Przez większość lektury zastanawiałam się czy szaleństwo wynika z miłości czy na odwrót. Finalnie znalazłam odpowiedź (której nie zdradzę) i chyba na tym moja znajomość z autorem się zatrzyma. Początek był trudny, nie potrafiłam do końca zorientować się w fabule, a gdy już się to udało, to nie przywiązałam się specjalnie do żadnej postaci. Kilka dialogów wspominam nieźle, pojawiły się też co ładniejsze opisy przestrzeni. Nie specjalnie jednak obchodziły mnie losy bohaterów i nie wiem, czy to celowy zabieg czy po prostu Hamsun ma taki styl pisania. Autor, co wynika z przypisów, przedstawiał dość kontrowersyjne poglądy w kontekście drugiej wojny światowej i to kolejna kwestia, która był dla mnie jako czytelniczki problematyczna. Cieszę się, że poznałam ten skrawek norweskiej literatury, ale to ten, do którego nie będę wracała myślami.

Henry Roth napisał „Nazwij to snem” w latach 30. dwudziestego wieku. Powieść, zyskała większą popularność na rynku amerykańskim dopiero po trzydziestu latach, a następnie znów została zapomniana. Nie bez powodu znalazła się wśród książek wybranych do publikacji przez ArtRage w ramach serii Cymelia, chociaż nie jestem zwolenniczką nazywania arcydziełem każdego tekstu o wartościach artystycznych, a tak właśnie są reklamowane. Wśród opublikowanych w ramach Cymelii, są pozycje naprawdę wyjątkowe, niedoceniane i zasługujące na przypomnienie, a może wręcz odkrycie. Arcydzieło to jednak coś więcej. Można dyskutować na temat utworów, które spełniają warunki przynależności do arcydzieł. Niekwestionowane to Odyseja, Iliada, twórczość Williama Shakespeare'a, Tołstoja. „Nazwij to snem” to z pewnością bardzo dobra, a jak na czasy jej powstania, wręcz nowatorska powieść o traumatycznym dzieciństwie. Sposobem w jaki Roth opisał przeżycia kilkuletniego Dawida z pewnością wyprzedził swoje czasy, kiedy psychologia dziecięca dopiero zaczynała się rozwijać. To również wnikliwy obraz początków wielkiej żydowskiej emigracji i życia tej mniejszości w Nowym Jorku, w okresie poprzedzającym lata Wielkiego Kryzysu. Krótki zarys fabuły. Razem z największą falą uchodźców, wśród nich europejskich Żydów, do Nowego Jorku przybywa sprowadzona przez męża z Austro-Węgier Gienia z ich synem Dawidem. Jest rok 1907. Ojciec nie widział jeszcze syna, ale już nie żywi do niego żadnych cieplejszych uczuć. Jest żydowskim emigrantem, człowiekiem pełnym sprzeczności, apodyktycznym, porywczym, złośliwym - trudnym mężem, okrutnym ojcem. Opiekuńcza, czuła i kochająca matka stara się wynagrodzić chłopcu brak ojcowskiej uwagi. Żydowska diaspora w Nowym Jorku klepie biedę w ubogich czynszówkach emigranckiej dzielnicy – rodzaju getta dla pogardzanej przez inne mniejszości grupy społecznej. Matka chłopca porozumiewa się tylko w języku jidysz, prowadzi dom, gotuje, opiekuje się chłopcem. Niezależnie od miejsca i czasu potrzeby dziecka są takie same. To poczucie bezpieczeństwa, miłości, zaufania i własnej wartości. Wobec ich braku, Dawid, mimo starań matki, nie ma szans na normalne dzieciństwo. Jego życie wypełnione jest lękiem: przed ojcem, utratą matczynej opieki, kolegami, obcą okolicą, niezrozumiałą religią, rabinem, otoczoną tajemnicami przeszłością. Przypomina koszmarny sen o dzieciństwie: „Można to właściwie nazwać snem. Bo tylko tuż przed snem uszy zyskują moc powtórnego przywołania przeraźliwego wrzasku, ochrypłego głosu, krzyku strachu, dźwięku dzwonu, ciężkiego oddechu, ryku tłumu i wszystkich dźwięków, które fermentowały w kadziach ciszy i przeszłości” Powieść ma wiele walorów, wśród nich są żywe dialogi, psychologiczna prawda wielu (nawet drugoplanowych) postaci, niezwykłe wewnętrzne monologi dziecka. Ma świetne sceny i trzymające w napięciu fragmenty, ale są w niej również rozdziały które powodowały zawieszenie akcji. Doceniam ciekawą formę i wartości kulturowe. To było ciekawe, ale jednak dość męczące doświadczenie. O ile mogę się emocjonalnie odseparować od przeżyć ludzi dorosłych, to wobec cierpienia osamotnionego w brutalnej rzeczywistości dziecka trudno pozostać obojętnym, chociaż nadmierna empatia dla postaci literackiej żyjącej sto lat temu na innym kontynencie wydaje się irracjonalna.

Bardzo chciałem zapoznać się z twórczością tego autora w związku z moim zainteresowaniem literaturą Lovecrafta, który to właśnie na nim się wzorował. Niestety dość trudny język i forma sprawiły, że siedziałem nad tym dziełem dużo dłużej niż sądziłem. Nie ukrywam, że opowiadania mają swój urok, jednakże nie czułem przy nich aż takiej grozy i niepokoju, jak się spodziewałem. Raczej nie wrócę.

Ach Hermanie, jakim cennym stałeś się dla mnie odkryciem, Ty dla mnie piszesz, tak w sercu, duszy czuję; ukazały się palce ręki ludzkiej i pisały za świecznikiem na wapnie ściany królewskiego pałacu. Twój styl doskonały jest taki, jak rześki wietrzyk w upale na rowerze przez Mierzeję, do ukochanej piosenki z ukochaną taniec, jak nocne pływanie pod gwiazdami, spacery po lesie z małymi bratankami, skrzydeł ptasich muskanie. Kim jest Bartleby? Pewnego ranka stanął nieruchomo w progu biura. Kopista - figura Chrystusowa? Brat najmniejszy? A może nie. Blady jak popiersie Cycerona, pracuje z początku niczym maszyna i nagle się zacina. I tylko wolałby nie, co powoduje tąpnięcia w rzeczywistości, świat jego szefa się przemienia, ten zaczyna odczuwać melancholię jak nigdy wcześniej, rozważa drugiego człowieka - kapitalista dostrzega brata; „Krążyły wokół mnie przeczucia dziwnych odkryć” Nawiedził go kopista jak duch jakiś. Nie zdecyduje, żeby nie, zdecydował, żeby tak, ale wolałby nie. Nie może ani powiedzieć, ani zrobić nic więcej, jeśli Bóg, jeśli Inny, będzie nadal prowadził go ku...Ech! On śpi, prawda? Bartleby! Poznaję pana - rzekł - i nie mam panu nic do powiedzenia. Wiem gdzie jestem. Pracował wcześniej w Biurze Martwych (niedoręczonych) listów i w listach świat mógł przejrzeć. Doskonałe...A potem Kukuryku czyli pianie szlachetnego koguta zwanego Beneventano i wychodzi chłop wczesnym rankiem we wsi i nic mu się świat nie podoba, snuje jakieś smętne gadki jak to teraz źle, wypadki kolejowe itp. I nagle rozlega się taaakie pianie koguta gdzieś w dolinie, że spojrzenie subito diametralnie mu się odmienia, świat lśni piękna blaskiem i potem szuka tego koguta, bo chce go mieć, a nie jest to sprawa prosta, bo wzgórza niosą ten ożywczy dźwięk, trzeba duży obszar obejść:)...dalej przepiękne opisy Wysp Zaklętych, czyli Galapagos, co tam sobie żyje w tym popiele, kto bowiem stopę raz już tam postawił, zdjąć jej nie zdoła, a pozostanie skazany na wieczne w oślep wędrowanie, a skała Rodondo, co z dala wygląda jak czarowna fregata, z bliższa, jak olbrzymi żagiel, bo cała w guanie, tam wiele półek i na każdej siedzi inny gatun; pingwiny, pelikany, goony, sieweczki, nurzyki, kurki Maryi Panny, demoniczny hałas, jedyne miejsce wytchnienia na bezkresnym oceanie; na wyspie Norfolk okrutna historia się wydarzyła, a bohaterką Hunilla, Indianka z Paity w Peru, umocniona przez swą niedolę, gdy wokół tylko niegasnące fale...Dwie świątynie i mistyczne chwile na wieży w kościele, gotyckie witraże bogato barwione wschodami zachodami słońca, solarnymi tęczami, księżycowymi, spadającymi gwiazdami...Tartar panien, fabryka papieru leżąca w Ciemnicy Diabła, opisy przyrody jak jakaś potężna symfonia i lodowate piekło wszędzie, a przy rzędach pustych stołów siedziały rzędami dziewczęta o pustych twarzach; w pustych dłoniach trzymały puste białe teczki i z pustym wzrokiem składały puste białe kartki (...) a przed oczami - zdało mi się, że widzę na tych wirujących walcach papierni przesuwające się w powolnym pochodzie, przyklejone do bladej napływającej masy, jeszcze bledsze oblicza wszystkich bladych dziewcząt, które ujrzałem tego ciężkiego dnia...i fantastyczna, magiczna, cudowna Dzwonnica, którą zbudował Wielki Bannadonna, jak wieża Babel; ambicja wprawia świat w stan iście apoplektycznego napięcia, a gdzie apopleksja, tam atak i upadek...genialne Benito Cereno wreszcie; co tam się dzieje na "Świętego Dominika" pokładzie, obrazy żywe, jakie napięcie, gra pozorów czy faktyczne nieszczęście? Kosmiczne pisanie Hermanie. Wszędzie niemo, cicho; wszędzie szaro. Ocean, choć ufałdowany w długie pasma fal, jakby znieruchomiał, a powierzchnia lśniła niczym ołów, ostygły i stężały w kowalskiej formie. Niebo zdało się obleczone w szarą opończę. Stadka niespokojnych szarych ptaków, rozproszone wśród stadek mgieł równie niespokojnych i szarych, jakby im pokrewnych, w nerwowym locie muskały niemal wodę niby jaskółki nad łąką przed nadejściem burzy: cienie już obecne, co zwiastują nadejście cieni znacznie głębszych... I Weranda, a z niej widok na istny raj, krainę baśni, gdzie na wzgórzu wśród pradawnych lasów pod dziewiczym sierpem księżyca tańczą wróżki, a tęcza opierając się swym dalszym końcem na srebrzystej poziomkowej polanie sprawia, iż rozkwitają kwiaty. Nie powiem więcej, musicie to cudo przeczytać nim otworzą się przed wami posępne Szeolu bramy. A, i Skrzypek niezwykły tam też się schował, uważajcie, bo kupicie skrzypki i zaczniecie pobierać gry nauki, życie zaczniecie od nowa. I wiele innych znakomitych. Ja i mój komin na koniec jeszcze wspomnę, wyborne czytanie, kto humor posiada i Słowo kocha - ileż stałego lądu zaanektowano tu pod komin, i jakiż ciężar dla ziemi! W istocie, ów tęgi handlarz, sędziwy Atlas, dlatego tylko mógł mężnie prostować się pod swym pradawnym brzemieniem, że ja i mój komin nie stanowiliśmy części tego ostatniego - niech owego Henryka VIII wśród kominów koniecznie zapozna. Jak pisał Wielki Herman niech się przekona. Kukuryku i papa.

Moim zdaniem jedna z najlepszych książek w serii. Początkowo jawić się może po prostu jako sentymentalna opowieść o Chinach w czasach drugiej dekady XX wieku, jednak szybko okazuje się, że książka jest także lekko ironiczna, a przede wszystkim - tam gdzie obnaża okrucieństwo i bezmyślność ludzi - po prostu straszna. Jednocześnie autorka snuje historię w niesamowity sposób - łączą perspektywę kilkuletniego dziecka z językiem dorosłej osoby cały czas balansuje przy granicy dokonania oceny opisywanych wydarzeń. Osobna perełka to biografia autorki sporządzona przez tłumaczkę. Czyta się ją z prawdziwą przyjemnością, jest nadzwyczaj dokładna, a także nadaje dodatkowy kontekst przeczytanej wcześniej powieści. Zresztą, tłumaczenie też jest wyśmienite.

O tej książce można by napisać osobną książkę, co pewnie zresztą zostało już uczynione. Wzniosłe i błyskotliwe arcydzieło, pełne symboliki (czerń-biel, światło, imię, słowo), nie będące tylko powieścią o rasizmie, ale egzystencjalną przypowieścią o niewidzialności człowieka w społeczeństwie, które woli widzieć etykietki zamiast osób, o poszukiwaniu własnej indywidualności i tożsamości, notorycznie i z uporem odmawianej. Główny bohater – czarnoskóry młody mężczyzna bez imienia – jest stale redukowany do roli przedstawiciela jakiejś zbiorowości. Nieważne, czy jest studentem, robotnikiem czy aktywistą – wszędzie próbuje się go zaszufladkować, by pasował do jakiejś narracji, nie pozwala się mu być po prostu sobą. I co gorsza robią to nie tylko biali, ale również inni przedstawiciele tej samej co on rasy. Powieść pełna jest biblijnej stylistyki, kafkowskiego absurdu i gorzkiej ironii. Każda część tej książki pyta o sens bycia sobą w świecie pełnym fałszu. Poruszający jest wątek Trueblooda – ukazujący, jak biali darczyńcy nagradzają czarnego mężczyznę za potwierdzanie ich najgorszych stereotypów. Tak samo obraz Bractwa – ideologicznej maszynerii, która używa narratora jak pionka, a potem bezceremonialnie go porzuca. To książka o poszukiwaniu tożsamości, o godności i o tym, że niekiedy trzeba zejść do podziemia, dosłownie i metaforycznie, by wreszcie stać się sobą.

Parna, duszna, a jakże hipnotyzująca opowieść o mocy miłości, nawet tej najtrudniejszej i najbardziej osobliwej, i o granicach poświęcenia w arcytrudnym położeniu, pod pięścią dwóch równoczesnych ciemiężycieli - własnej, uprzywilejowanej, zatraconej w szaleństwie rodziny i potężniejącego aparatu politycznego. Interesujące konteksty historyczne i polityczne poprzeplatane pysznym realizmem magicznym, rozpisane językiem bezkompromisowym i mięsistym, gdzie od soczystego somatyzmu aż skrzypie między zębami. Nie jest to horror, ale raczej powieść transgresyjna, która tylko czasem liźnie nieco grozy czy fantastyki, żeby za chwilę przeistoczyć się w pełnoprawną literaturę piękną. Jedna wielka wspaniałość.

Tak sobie to wyobraziłam: autor przeczytał "Jądro ciemności" Conrada, zadumał się i stwierdził "zestarzała się, napiszę lepiej dla współczesnego czytelnika". I tak zrobił:) Bohaterem tej książki jest szaleństwo. I jeszcze raz szaleństwo. A w tym szaleńczym teatrze ludzie to postaci drugoplanowe, nawet marionetki, choć w książce usiłują być pierwszoplanowe. Książka mocna, brutalna, tak jak brutalna była kolonizacja Konga, o czym często się współcześnie zapomina. Tym, którzy nie znają przy okazji polecam lekturę "Duch króla Leopolda. Opowieść o chciwości, terrorze i bohaterstwie w kolonialnej Afryce". Te trzy wymienione książki wystarczą, aby zrozumieć, że żaden plac ani ulica w Danii nie powinny nosić imienia króla Leopolda II. W książce ukazane są losy bohaterów od momentu ich "normalnego życia" w Belgii do tragicznego końca w Afryce, autor pokazuje jak Czarny Kontynent, jego klimat, panujące porządki i styl życia kształtują białego człowieka, jak nie potrafi on udźwignąć tego, na co sam się zdecydował, jak jego obecność na afrykańskiej ziemi prowadzi do destrukcji jego samego oraz tubylców.

Sięgnęłam powtórnie po książkę, bo chciałam się dowiedzieć, dlaczego jest ona wśród dziesięciu najpoczytniejszych na świecie (tak przeczytałam w jednym z postów). Prawdę mówiąc, to chyba dlatego, że napisał ją wielki Dicken. Myślę, że powieść się "przeterminowała". Jest zdecydowanie nudna dla współczesnego czytelnika. Ja osobiście wolę "Klub Pickwicka".

Niby literatura awangardowa, a przeczytałem jednym tchem, jak powieść sensacyjną. Moim zdaniem Blanchota nie trzeba rozumieć z punktu widzenia analiz teorii literatury, on broni się sam. Jest to o śmierci bliskiej osoby, o tym jak zostaje ona z Tobą i jak blednie przy niej codzienność i tylko bliskość pokochanej na nowo osoby może Cię ukoić. Ja czytałem po śmierci mamy. Czekam na polskie tłumaczenie znakomitego "Ostatniego Człowieka". Musiałem czytać po angielsku, a przez niedoskonałą znajomość języka i częste zerkanie do słownika jednak coś się traci.

Pięknie napisany esej historyczny, zawierający więcej przemyśleń, przypuszczeń i wątpliwości autora niż opisanych faktów. Te są tylko tłem do ukazania odwiecznych mechanizmów gnębienia bliźnich przez bliźnich w imię dowolnej ideologii i archetypu przewodnika buntu, tego który otwiera oczy pobratymcom i pierwszy podnosi żagiew gniewu i wojny. Tu jest nim Tomasz Muntzer, reformator religijny i społeczny, z impetem ruszający śladem waldensów, husytów i jak oni tragicznie finiszujący. Króciutkie, pobieżne, ale bardzo ciekawe i odrobinę poetyckie.

Nie daję maksymalnej oceny, bo książka chwilami jest nużąca, zaś dla osób przed 30-tką (i bez rozwodu) może być zabójczo nudna. Na zawsze pozostanie jednak ze mną obraz tajemniczego stawu z wielką rybą, który po latach zmienia się w... (tego dowiecie się z fabuły). Opowieść ta potrafi nieźle emocjonalnie "pozamiatać" osobę, która w tym punkcie życia była lub za chwilę będzie. Wyobraźcie sobie, że - tak jak ja - trafiacie do domu kuzynów w dużej gminnej wiosce. W zasadzie niewiele się zmieniło: przybyło chatek i asfaltu, ubyło drzew. Koło pomnika Kościuszki na koniu w centrum pojawiły się pizzeria i kebab. W kościele ubyło część witraży. Czy są jeszcze te dobre lody i szklana budka, gdzie kupowało się wielki, okrągły chleb? W domu, który niegdyś odwiedzałem co ferie i co wakacje, nadal ten sam stary malowany na niebiesko kredens, ten sam zapach desek z sosny, ten sam kominek z czerwonych cegieł i ten sam widok z okna - tylko przez tyle czasu, żebym jeszcze zdążył się z tym pożegnać. Każdy z nas ma kiedyś swój "Brak tchu"... Do kompletu polecam "Vivat aspidistra!" :)

Widzę tutaj w opiniach zarzuty nt. powtarzalności książki. Może to i prawda, dla mnie stanowi to zwierciadło ulic powojennych Włoch. Senność, nihilizm, troglodytyzacja. Pasolini opisuje je tak banalnie, jak było w rzeczywistości. Styl literacki oparty kontrastach, łączący wysokie i niskie tony, sprawia, że przez książkę się płynie. Najlepszy element to miłość Pasoliniego do Rzymu - wątki relacji miasto-człowiek, czasem pięknej, czasem toksycznej, są miodem na moje uszy. Tutaj to bije z każdej karty. Na minus, słaba charakterystyka bohaterów, kimkolwiek oni by nie byli. Nie wiem, czy autor chciał się dystansować od swoich postaci, czy przeciwnie, wejść między nie. Na moje to sam się nie mógł zdecydować i zatrzymał się wpół kroku.

Trochę przypadkowo w tym miesiącu postanowiłam zerknąć na #MiędzyMaraton u @chrzanizm i tak się akurat złożyło, że „Kochankę Wittgensteina” miałam dodaną na Legimi, więc uznałam, że to jest mój znak, aby po nią sięgnąć. I już od pierwszej strony wiedziałam, że to jest powieść 𝘵𝘰𝘵𝘢𝘭𝘯𝘢. Że ma w sobie to coś, co od zeszłego roku urzeka mnie w prozie eksperymentalnej. Lubię połączenie ciekawostek i wiedzy z elementami filozofii, lubię też płynący strumień świadomości. Jednak to, co wyróżnia pozostałe książki tego typu zamknięte jest w formie, z jaką się mierzymy. Otóż Kate, nasza główna bohaterka, pisze na maszynie, lecz robi to w sposób świetnie odzwierciedlający gonitwę myśli; i tu podkreślam, wielowątkowość i nielinearność miesza się tu z fałszywymi anegdotami i informacjami. Rzadko dostajemy fakty na temat jej życia, częściej wracamy do jednej i tej samej historii, która podobno spotkała Botticelli, gdy ten starał się o pracę u samego papieża. A może to był Michał Anioł? Nie, teraz jak o tym myślę to na pewno był Giotto. I w takiej formie, często powracające motywy przeplatają się ze sobą, serwując nam cały listy utworów operowych, nazw obrazów, fragmentów żywotów malarzy (sama Kate była w końcu w życiu 𝘱𝘳𝘻𝘦𝘥 malarką), a prawdy o nich dowiadujemy się dopiero googlując sobie prawidłowe odpowiedzi. Ale czym właściwie są te „prawidłowe odpowiedzi” w świecie, w którym nikt inny nie może ich zweryfikować? O, bo tu łapiemy kolejne sedno powieści; Kate jest ostatnią kobietą na ziemi, ostatnią istotą. Poznajemy ją już na etapie, gdy przestała szukać innych ludzi czy stworzeń, pogodziła się ze swoją sytuacją. Czasem opowiada nam o swoich przygodach, których doświadczyła podróżując po świecie, o tym, jak być-może-na-pewno widziała kota w Koloseum, ale samych faktów wyjaśniających jak doszło do tego, że świat przerodził się w postapokaliptyczną rzeczywistość mamy niewiele. Zawsze z przyjemnością próbuję zgadywać, co kryje się za myślami nierzetelnych narratorów, których stan psychiczny również nie jest rzeczą pewną. Jeśli też to lubicie, może to być coś dla was!

Książka pomimo swych słusznych rozmiarów i równie słusznego wieku jest zaskakująco lekka w czytaniu i nie sprawia wrażenia topornej "cegły". Zaryzykowałbym nawet stwierdzenie, że gdyby odrobinę ją skrócić i unowocześnić lingwistycznie, mogłaby z powodzeniem wyjść na rynek książkowy nawet i teraz i odnieść spory sukces. Moby Dick to legendarna historia o białym wielorybie, która w bezpośredniej konfrontacji wcale nie okazuje się przereklamowana, a to wcale nie jest takie rzadkie. Pełno tu zarówno akcji, jak i dywagacji filozoficznych. Technikaliów wielorybnictwa jak i przyjemnego humoru. Największą zaletą jest jednak zdecydowanie narracja prowadzona przez początkującego żeglarza, który spisuje wszystko z podziwu godną dokładnością, ale nie omieszkając zamieścić ironicznego komentarza lub pseudonaukowej dysputy tu i ówdzie. Książka jest komitragiczną, epicką historią opętanego żądzą zemsty kapitana i jego załogi, która potrafi nie tylko nas zająć na wiele godzin, ale także zabawić i zmusić do refleksji. A klimat morskiej wyprawy z XIX wieku i mnogości fantazyjnych żeglarskich określeń z pewnością zostaną ze mną na jeszcze trochę.

Czy była to opowieść o tym jak rodziło się zło? Mam wrażenie że nie. Możemy to nazwać migawkami z czasów których naturalnym następstwem była 2. WŚ. Możemy powiedzieć że był to zbiór anegdot, ciekawostek, spojrzeń na garść danych i dni z życia zbrodniarzy tamtych czasów. Ale nie była to opowieść, do tego miana wciąż sporo brakuje, przede wszystkim połączenia tych migawek, szerszego obrazu, głębszej analizy.

Wypuszczone przez Anatola France'a potwory rewolucji francuskiej po dziś dzień stanowią interesujący temat do rozważania kondycji moralnej ludzkości w chwilach wielkich społecznych przełomów. To zawsze ciekawy test człowieczeństwa, który wielokrotnie odczytywany, może zaświadczyć o umiejętności rozróżniania odcieni dobra i zła we Francji pod koniec XVIII wieku. Chociaż France bardziej mi się kojarzy z próbami zalewania świata światłem wiedzy, to opisywany przez niego fanatyzm jest głównym motywem jego powieści. Jak to zwykle wtedy bywa, ofiar nie brakuje. W patriotycznym olśnieniu rodzą się demony, gady stają się wyroczniami sprawiedliwości a złaknieni krwi bogowie rewolucji odrąbują na ostrzu gilotyny podnoszące się głowy hydry starego porządku. Terror narasta i warto wtedy zagłębić się w te emocjonujące wydarzenia sprzed ponad dwustu lat. Wielu śmiałków chciało się postawić ponad ludzkością i ferować wyroki a przy okazji zdobyć wielką mądrość o której wspomina Anatol France. Z jej wysokości łatwiej zachować surowość a nawet rzucać czerwone goździki dla tych, których ogarnął szał zakrywający cały wszechświat. Przypadkiem się w tej książce stało, że szczycący się świadectwem prawomyślności młody i biedny malarz mógł do woli interpretować pojęcie kary i na nowo kształtować jej wręcz religijne i mistyczne znaczenie. Co jednak dla niego należało do sfery absolutnej pewności, to dla innych nie musiało oznaczać wydumanych pojęć rewolucyjnej metafizyki. Radość wyznawcy Ewarysta Gamelina nie przekładała się na służbę interesom ogółu. Anatol France napisał swoje dzieło z niezwykłą lekkością a na dodatek włożył w nie cały wrodzony dar posługiwania się ironią. Przebija przez nie cnota rozumu i umiejętność podpatrywania sumień. Chociaż pod jego piórem to krwiożercza gilotyna ostatecznie ratuje całą sytuację, nie sposób odmówić tej powieści pewnej radości z dokonania się tego, o czym spragniony sprawiedliwości czytelnik marzy podczas jej czytania. Gwałtowność i niepewność opisywanych czasów dodatkowo podnosi wartość książki France'a. Trybunał Rewolucyjny przeraża a podeptane Tablice Praw Człowieka zasmucają. Ten francuski pisarz nie mógł dobrać lepszych narzędzi do zbudowania atmosfery marnej sprawiedliwości i płaskiej równości. Ciekawym dla mnie eksperymentem było tłumaczenie przez France'a snu życia, jakim dla wielu ludzi tamtego okresu były wydarzenia rewolucji francuskiej. Ponieważ jeśli by pozostawić na boku zbrodnie znieprawionych umysłów, to dla bohaterów jego książki były to czasy zapowiadające ogólną szczęśliwość a przynajmniej dające nadzieję na poprawę statusu ekonomicznego biedoty. Pewne jest też dla mnie, że samą szlachetnością pisana powieść nie byłaby tak atrakcyjna dla spragnionych emocji czytelników. Dlatego jej często ukazujące się surowe usposobienie również dla mnie było tą szczyptą czytelniczej przyprawy, tak bardzo pożądanej w omijanej współcześnie klasyce. Nie życzyłem sobie związanej z rozmyślaniem samej intelektualnej zabawy, ciekawiła mnie również nosząca znamiona sensacji akcja. Polecam wszystkim tę powieść, poczytajcie o ludziach wiecznie tkwiących w marzeniu nawet wtedy, kiedy przychodzi im poznać krwawą rzeczywistość.

Jeśli to prawda, że dusza żywi się pięknem, to ja czuję sytość. Życie każdego z nas to opowiadanie, opowieść, która łączy się z historią najbliższej nam osoby, tworząc naszą wspólną historię, ta z kolei łączy się z opowieściami innych itd., itd. „Pajęczyna świata”. Czytając Bartha, wchodzę do labiryntu naszpikowanego grą słów, gdzie czekają na mnie „opowiadania o opowiadaniach w opowiadaniach, połykające własny ogon jak wąż Uroboros. Poskręcane i skomplikowane jak pętle czasowe”. W labiryncie jest ciepło, panuje cisza i spokój; przechodzę przez tunele pełne ironii, w niektórych trafiam na dobry humor, w innych jeszcze zaskakują mnie nietuzinkowe metafory pełne cząstek, fal i neutronów. A wszędzie biegnie czas podlegający bezlitosnej erozji. „Pieprzone mgnienie oka”. Koniec drogi.

Pogoń za szczęściem i miłością w znakomitym przekładzie Anny Arno i scenerii Nowego Jorku lat 50. zapisana w formie monologu wewnętrznego bohatera, kameralnych rozmiarów proza odkurzona i przypomniana przez Wydawnictwo Próby, przypominająca o tym, że literatura często rodzi się z ran, zarówno z ran zadanych przez innych, jak i ran zadanych przez samo życie.