Powroty do Litwy

Starość to czas dzikiej agresji wspomnień - stwierdza autor w pierwszym zdaniu książki. Tyle, że wspomnienia są tu ledwie pojedynczymi obrazami, impresjami i inspiracjami do rozważań filozoficznych. Rok 1935 i dzieciństwo na Wołyniu, przywołana pamięć o ikonie, która wisiała w rodzinnym domu autora. A po chwili już tropimy tajemnicę osamotnienia Józefa. Czemu zawsze stoi samotny i smutny? Odsunięty na bok. Rok 1943 Równe i okolice. Oko cyklonu. Hitlerowcy, sowieci, banderowcy. Rzezie Polaków, ucieczki. horror okrucieństwa i bezprawia. To wspomnienie zachęca autora do przypomnienia nam, jakże aktualnych i ponadczasowych rozmyślań Maurycego Mochnackiego na temat istoty Rosji. Jej nieodmiennej natury, duszy, dążenia. Ślepota i ugodowość Zachodu i jej jaśnie oświeconych elit. W końcu rok 1945 i wysiedlenie z Wołynia. Młody chłopiec trafia do Gdańska. To przywodzi wspomnienie szkoły, lektur i przywołuje postać Demokryta. Jego filozofii, stylu życia, wpływu na potomnych. Książka piękna, erudycyjna i pełna gorzkiej mądrości starca, który z dystansem i rezygnacją spogląda na świat miniony i współczesny. Naprawdę nie wiemy niczego, albowiem prawda jest w otchłani - powtarza za Demokrytem. Więc tylko tyle?

Autor nie potrzebuje w zasadzie rekomendacji, ale temat wiodący książki może już wzbudzać moralny niepokój. Niemniej udało mi się pokonać opory, tym bardziej, że podszedłem do sprawy trochę jak zięć Pawlaka, który powiedział teściowi, że jak się napatrzy na Jadźkę to jej tak nienawidzi, że większej nienawiści być nie może. I ze mną jest podobnie - jak naczytam się o tej Rosji, to tak mnie jakoś w dołku ściska, że cały czas mam nadzieję, że kiedy przeczytam kolejną książkę o ojczyźnie Piotra Czajkowskiego to ból mi końcu odpuści. Na razie poprawy nie widać, aczkolwiek książki polskiego noblisty do najgorszych nie zaliczam. Powiem więcej - w książce jest to, co lubię, czyli jest o Rosji, której z żadną inną krainą nie pomylisz. A jeżeli Rosja Miłosza jest niepodrabialna to w zasadzie jestem w domu. Jest to zresztą opowieść o Rosji w której Miłosz nie występuje w roli głównej. W tej obsadził przede wszystkim Dostojewskiego, pisarza który niewątpliwie był chory na Rosję, ale też - może mniej znanych - tych, którzy tylko "Rosja, z Rosją i o Rosji". Przy czym ta ich rosyjska narracja jest nieustanną polemiką z tym co ma do zaoferowania kultura świata zachodniego. Przy czym nie jest to jakiś spór toczony dla samego sporu, sztuka dla sztuki. Zdaniem Miłosza jest to konflikt dwóch równoprawnych przeciwników, gdzie świat wartości Europy Wschodniej nie jest skazany na porażkę. Miłosz twierdzi wręcz coś przeciwnego, czyli, że nasza część Europy może być awangardą. Przy czym jej nowatorstwo to nie zbiór nowych haseł, idei, programów, ale "stare prawdy" przenicowane przez doświadczenie, Szczególnie doświadczenie XX wieku, czyli coś naprawdę wiarygodnego, bo już po dokonaniu niezbędnych korekt i retuszy wymuszonych "dokonaniami" historii. I te stare, niepopularne prawdy stara się nam podać do przyswojenia trochę pokrętną drogą, bo poprzez naprawdę bardzo ciekawą, ale i chyba dosyć oryginalną prezentacje idei które zawarł Dostojewski w swych powieściach i pismach politycznych. W zasadzie dla kogoś, kto chce zrozumieć przesłanie pisarza, albo skonfrontować swoje przemyślenia dotyczące Dostojewskiego po lekturze jego powieści z poglądami Miłosza jest to lektura obowiązkowa. Szczególnie może wyjść to na zdrowie, bo Miłosz jest po prostu w tym dobry. Przekonali się o tym amerykańscy studenci, którym z niezłym skutkiem przybliżał fenomen Dostojewskiego. I ja również, chociaż studentem już nie jestem.

Uwielbiam Chopina i bardzo wiele spodziewałam się po tej książce, ale przyznaję z ręką na sercu - miałam kilka podejść i za każdym razem było to doświadczenie raczej męczące. Napisana jest językiem pięknym, jednak jej treść zdaje mi się bardziej nadinterpretacją zapisków bądź co bądź często codziennych, pisanych pod wpływem chwili, nie zawsze ogromnej wagi. Autor analizuje w formie imponującej literacko, ale są to interpretacje czysto twórcze, co nie do końca mnie przekonuje, aczkolwiek w samej treści książki odnalazłam ciekawe informacje na temat polskiego kompozytora. Myślę, że spodobałaby mi się bardziej kilka lat temu, kiedy romantyczna uczuciowość w literaturze była mi bliższa niż obecnie.

Andrzej BOBKOWSKI urodził się 27.10.1913 r., w Wiener-Neustadt, w Austrii. Tatuś - Henryk Karol Bobkowski /1879-1945/, piłsudczyk dosłużył się stopnia generała brygady, a mamusia - Stanisława z Malinowskich /1897-1962/, po śmierci męża została /w PRL-u/ garderobianą w krakowskim teatrze „Rozmaitości”. Aby oddać atmosferę panującą w domu, w którym Andrzejek się wychował, przywołajmy jeszcze osobę stryja Aleksandra /1885-1966/, wiceministra komunikacji w II RP, twórcy kolejki na Kasprowy Wierch, piłsudczyka, zięcia prezydenta Ignacego Mościckiego /1867-1946/, też oczywiście piłsudczyka. Dodajmy, że stryj towarzyszył w 1940 r Prezydentowi w drodze z Rumunii do Szwajcarii i osiadł w tym kraju, utrzymując stały listowny kontakt z bratankiem przebywającym w Paryżu, a po 1948 r. w Gwatemali. Co do Ignacego Mościckiego czuję się zmuszony przypomnieć, że był profesorem chemii Uniwersytetu Lwowskiego i twórcą genialnej „metody komorowej” produkcji kwasu siarkowego. A co do rodzinnej „atmosfery” to piłsudczyzna, czyli patologiczna nienawiść do Rosji i wszystkiego co z nią związane; w następstwie rusofobia i OBSESYJNY lęk przed zalaniem Europy przez bolszewizm po 1945 roku i w efekcie - ucieczka na Karaiby. Sam Bobkowski w swoim „Synopsis” /przeglądzie, zestawieniu/ pisze: „Przekonania polityczne: liberalny reakcjonista z silnymi akcentami antykomunizmu i zoologicznej nienawiści do Rosji, wszczepionej mu przez ojca od dziecka..”. To przykre dziedzictwo nie wpłynęło szczęśliwie na trafność ocen Bobkowskiego w innych dziedzinach, jak i nie pozbawiło go poczucia humoru. Przykładem krotochwilności jest opis gry w „CIMBARGAYA” w liście z 4.03.1957 do superpoważnego 51-letniego Giedroycia: „Wie Pan, jest taka bardzo męska gra i nazywa się „Cimbargaya”. Używa się okrągłego stołu, robi się w środku dziurę, partnerzy siadają wokoło i każdy uwiązuje sobie sznurek za jaja. Sznurki pod stołem przewleka się przez dziurę, miesza się je i każdy ciągnie. Kto pierwszy krzyknie, wpłaca do puli i odpada. Może się zdarzyć, że w pierwszej chwili człowiek sam siebie ciągnie. Jak się zorientuje, że ciągnie za swoje jaja, to przestaje ciągnąć, udaje aż do końca i wygrywa wszystko. To jak full albo poker w pokerze”. Mnie zbliżyły do Bobkowskiego opinie o niektórych pisarzach identyczne z moimi. I tak doceniając poziom twórczości Iwaszkiewicza stwierdza /podobnie jak ja/: „Iwaszkiewicz to zupełna kurwa”; o „Nocach i Dniach” Dąbrowskiej, których ja nigdy do końca nie przeczytałem, pisze: ..”nudne, flaki z olejem, szare, GULBRASOWATE /tzn bez poczucia dowcipu i pointy/, niestrawne. Odłożyłem. Szara logorrhea /logorea – słowotok, blablanie/ Pewnie z tego dostałem ataku niestrawności i wiję się w kolkach od wczoraj. To nie dla mnie”. A o innej „ulubionej” przeze mnie pisarce: ...”grafomańskie wypociny tej Orzeszkowej. ....kontorsje typowej grafomanki”. Również w innych kwestiach mamy zbieżne poglądy. O braku znajomości języka polskiego wśród dzieci emigrantów pisze: „...jeśli dzieci nie mówią po polsku, to boli...., że mając wszystkie możliwości ku temu, nie uczą się... innego języka... Zubożają się z winy rodziców niepotrzebnie, głupio...”. O relacji Kościoła z religią w Polsce konstatuje: „....ogromna rola Kościoła, z tym, że religia jest zupełnie niepogłębiona; jest demonstracją polityczną”. Mimo, że sam jest rusofobem naśmiewa się z polskiego kołtuna, dla którego „....jak bolszewik je kasztany z łupiną, to skandal i Wschód, i Polska „pod takimi”, a jak Amerykanin wbija sardynki z czekoladą, to śmiech, „cóż za dzieci”, niech żyje Zachód”. /por. porównanie stosunku do Rosjan i Niemców u Stasiuka, p. ESEJ „Moje lektury styczniowe str.5-6/. Zgadzam się z nim co do przyczyn nieuniknionego upadku socjalizmu w Europie Wschodniej, bo... „socjalizm bez uprzedniego treningu kapitalistycznego jest utopią. Moze pan uspołecznić kapitalizm /to dzieje się w USA, i daje pozytywne wyniki/, ale nie uspołeczni pan społeczeństwa, które nie przeszło przez okres kapitalizmu. ...jak psa, tak i człowieka można oduczyć kraść, ale pod warunkiem dania mu jeść”. Co do nadziei m.in. Józefa Czapskiego pokładanych w sartrowskim egzystencjonalizmie jako antidotum na komunizm brutalnie kontrował per analogiam, „...że jeżeli uważa leczenie syfilisu trądem za skuteczne, to zgoda”. Wywód Bobkowskiego o błędnych założeniach socjalizmu zasługuje na uwagę: oni chcieli... „stworzyć w robotniku poczucie wspólnoty, dać mu naprawdę poczucie własności. Nie ma - to nie istnieje. Poczucie własności jest jednostkowe i inne poczucia własności są lipą. To co robotnika jedynie i naprawdę obchodzi, to maksimum zarobku przy minimum godzin pracy”. I dalej: „Człowiek jest człowiekiem, i dokąd nim zostanie /a nie świętym socjalistycznym/, to w fabryce będzie kradł i będzie jeżdził na gapę, i będzie wszędzie kradł, gdzie się da. Oni chcieliby wychowywać miliony świętych rocznie. To psiakrew Kościół przez 2000 lat nie dorobił się nawet 2000 świętych”. Podzielam jego stosunek do „hurra-patriotyzmu” i haseł „Bóg, Honor, Ojczyzna” wyrażony m.in. słowami, które idealnie korespondują z poglądami Gombrowicza: „Po co te pieprzenia o obowiązku wobec Poooolski? Czy raz ktoś nie mógłby mieć tego otwarcie w d...... Ta ojczyżniana obłuda nas zarzyna na każdym kroku. ...Szał mnie ogarnia, bo zamiast trzeżwieć zachlewamy się dziś bardziej niż kiedykolwiek tą Pooolską, romantyzmem, chujami-mujami patriotycznymi. Zupełna beznadzieja. Ciemnieje mi w oczach - Pacanów, Kłaj, Gówniarzykowo, a nie państwo”. A dzięki eksponowaniu naszych cech narodowych „...tu /w Gwatemali/ tak samo jak wszędzie Polaków nie lubią”. Bobkowski podkreśla również, że ten polski patriotyzm /czytaj: nacjonalizm/ „prowadzi sznureczkiem do zaułka prowincjonalnego”. Ostatnim tematem, w którym nasze poglądy są zbieżne to seks /czytaj: pornografia/ w sztuce. Bobkowski ujmuje to zwiężle i dobitnie: „Seks jest bardzo ważny, kutas i dupa, to oś i łożysko na których obraca się kula ziemska.., ale nie widzę powodu przeszczepiania tego do sztuki. I do tzw literatury...”. Ugodowy Giedroyc próbował mu ripostować przywołując Henry Millera z bulwersującym „Zwrotnikiem Raka”, lecz dzisiaj, po 60 latach od omawianej korespondencji, już wiemy, że Bobkowski miał rację; Henry Miller to nuda i nikt go nie czyta. Po stronie minusów charakteru i poglądów Bobkowskiego musimy na pierwszym miejscu wymienić rasizm. Jest tak zaślepiony, że nie widzi sprzeczności w swoich deklaracjach: katolika i jednocześnie rasisty /”Listy..” str. 568 - „..jestem rasistą”/. W liście do Giedroycia pisze: /”Listy..” str.136/: „...biały to jest jednak coś wyższego, ...pomimo wszystkiego, co można mu wytknąć. ....Jeżeli Amerykanie... czymś są to dlatego, że instyktownie zdobyli sie na przezorność wybicia wszytkich Indian do nogi i niepomieszania sie z nimi.... Ja dziś rozumiem doskonale samoobronę Amerykanów przed czarnymi....”. No i cała ewentualna sympatia do autora tych słów bezpowrotnie znika. Będąc „nikim”, bo trzyletnie studia w warszawskiej SGH to niewiele, ten uciekinier z Europy, przybłęda w Gwatemali, butnie się stawia: /str.216/ „jestem biały i rozkazów od takiego „half-caste” nie będę przyjmował”. /Jako half-caste miał na myśli mieszańców indyjsko-murzyńskich/. Rasizm, rusofobia już temu zadufanemu dupkowi nie wystarczają, deprecjonuje nawet Hiszpanów pisząc po pierwszych dniach pobytu w Gwatemali: „....twierdzę, że tak jak Rosjanie nie są Europejczykami, tak samo Hiszpanie nimi być nie mogą”. Mentalnie pozostając kato-Polakiem odcina się od nacjonalizmu powtarzając w kólko „nie jestem endekiem” lub „ja nienawidzę nacjonalizmu” kreując się na „europejczyka”. Obraża wszech i wobec. Na temat ewentualnych rozmów w Paryżu z „ludżmi z kraju” cieszy się ze swojej nieobecności gdyż dzięki temu: „nie będę zmuszony do ściskania rąk kurwom, choćby wśród nich miało by być kilku porządnych”, a w 1956 r., jako jedyny solidaryzuje się z tzw. „uchwałą londyńską” obligującą pisarzy emigracyjnych do niepublikowania w kraju. W końcu „święty” człowiek - Giedroyc traci cierpliwość i go strofuje: „...jakim prawem Pan wydaje sądy, właściwie uciekłszy z tzw ?”. Bo Bobkowski jest uciekinierem, ogarniętym „obsesją wolności”. Kieruje nim motto: „Człowiek wolny to ten, kto zapanował nad przypadkowością życia, własną słabością, kto zawdzięcza zwycięstwo wyłącznie sobie”. Paradoksem jest, że uciekając z Europy „przekonany o jej bankructwie duchowym, klęsce politycznej, a niebawem militarnym w przewidywanym starciu z ZSRR”, trafia do Gwatemali targanej rewolucją komunistyczną, która „upaństwawia” jego dopiero co otwarty sklep z modelami samolotów. Zobaczmy jak go ocenia najsłynniejszy uciekinier z PRL-u - Miłosz: „Andrzej Bobkowski po napisaniu Szkiców piórkiem wyemigrował z Francji do Gwatemali, cnota w nim zwyciężyła, sam, własnymi rękami stworzył sobie warunki egzystencji, żeby nie zależeć od komitetów, stypendiów, jałmużny. I ta cnota, dziwnie zawsze idąca w parze z pogardą dla, panie dzieju, różnych intelektualnych figlasów, zepsuła jego pisarstwo, zwróciła go na tor swojski, jakże znany: wrzaskliwych sarmackich napaści na cokolwiek, co wymaga myślowej pracy, dumnego z siebie obskurantyzmu, maskowanego oczytaniem i cytatami w obcych językach”. Pierwotną przyczyną wzajemnej niechęci Miłosza i Bobkowskiego była rusofobia, która doprowadziła tego ostatniego do absurdalnej negacji literatury rosyjskiej. Przytoczmy fragment listu Bobkowskiego do Giedroycia o arcydziele literatury światowej Braciach Karamazow: „..czytam - Braci Karamazow - całkiem żle ze mną. Poza Wielkim Inkwizytorem to zupełna szmira, teatralna, rozgadana, rozmemlana, cuchnąca dziegciem i uchrystianizowaną spermą”. /Legenda o Wielkim Inkwizytorze - rozdział powieści/. A w następnym liście, dumny z siebie, konstatuje: „Skończyłem /powinien mi Pan dać odznaczenie/ Braci Karamazow. Zbudowany byłem zakończeniem niesłychanie nowoczesnym i bardzo prawdziwym. Witia z Gruszeńką uciekną do Ameryki, nauczą się tam angielskiego i otrzymawszy obywatelstwo amerykańskie wrócą do Rosji z paszportami amerykańskimi. Mam wrażenie, że Dostojewski rozwiązał proroczo problem możliwości życia w tych naszych słowiańskich krajach. Bardzo możliwe, że potrafilibyśmy stworzyć prawdziwą ojczyznę dopiero z obcymi paszportami. Inaczej będzie to zawsze zas.... Pipidówka z kompleksem Polski, a nie z Polską”. Zauważmy „klasę” Giedroycia, który kulturalnie odpowiada: „Boję się tylko, że Pan zdaje się nie zna rosyjskiego i wobec tego zniekształca to Panu pisarza, a nie znam ani jednego dobrego tłumaczenia. To dziwnie nieprzetłumaczalny język” . Trudno by wymagać takiej pobłażliwości od Miłosza, rozkochanego w literaturze rosyjskiej, ponadto wykładowcy „dostojewszczyzny” na wydziale rusycystyki Uniwersytetu w Berkeley. Moja kochana Barbara Skarga wyrażała pogląd, że w dziedzinie myśli ludzkość, po Platonie, nic wielkiego nie zrobiła. Jednakże pisarze często starają się stworzyć swoistą zasłonę dymną dla swoich poglądów powołując się na mniej lub bardziej znanych myślicieli. Chcę powiedzieć, że starają się legitymizować własne stwierdzenia autorytetem /często wątpliwym/ przywoływanych postaci. Swego czasu w eseju „MIŁOSZ” pisałem: „Miłosz zaczął od Oskara Władysława de Lubicz MIŁOSZA /1877-1939/, poety francuskiego pochodzenia litewskiego, symbolisty i mistyka, który był z nim spokrewniony. Miłosz był Oskarem zafascynowany, który fascynował się Blakem, zafascynowanym Swedenborgem. Wszystkie te fascynacje odebrałem jako wydumane dla potrzeb autora” . Zaciekawionym polecam wymieniony esej, a specjalnie fragment o „Ziemi ULRO” na str. 5. Bobkowski zaś wykombinował sobie Keyserlinga. Zadałem sobie trochę trudu, by zdobyć o nim garść informacji, gdyż popularne encyklopedie tak polskie /PWN/, jak i anglojęzyczne /Webster/ o nim nie wspominają. Podejrzliwie odnoszę się w tym względzie do słów Giedroycia, który w przedmowie do „Listów...” pisze: /Bobkowski/ „Był entuzjastą Keyserlinga, który mnie także pasjonował. Kto wie, czy właśnie nie Keyserling był bodżcem jego nagłej decyzji wyjazdu do Gwatemali” /podkr. moje/. Jeżeli Giedroyc był entuzjastą Keyserlinga, to czemu nie ma ani słowa o nim ani w „Autobiografii na cztery ręce”, ani w zbiorze korespondencji z Mieroszewskim, jak i Wańkowiczem, a w korespondencji ze Stempowskim jest tylko /prawdopodobnie/ plotka o rozdziale o Polsce, ponoć znajdującym się w rękopisach pozostajacych, w posiadaniu wdowy po filozofie. Pozostaje mnie traktować to „pasjonował”, jako grzecznościowy ukłon Giedroycia w kierunku Bobkowskiego, którego mimo licznych spięć naprawdę lubił. Lecz ad rem. Graf /hrabia/ Hermann Alexander Keyserling /1880-1946/, niemiecki filozof i pisarz, urodzony w Estonii, zdobywał wykształcenie na uniwersytetach w Heidelbergu i Wiedniu. Utraciwszy fortunę i majątki dzięki Rewolucji Pażdziernikowej osiedlił się w Darmstadt. Jego zainteresowania dotyczące orientalnej filozofii, skutkowały założeniem „Szkoły Mądrości” w 1920 r. Z „Listów..” mogę ino wywnioskować, że nienawidził bolszewików, co mu wszystko zabrali, sprzyjał ideologii faszystowskiej a świetlaną przyszłość ludzkości upatrywał w amerykańskim /USA/ modelu egzystencji. Wzór przydatny dla Bobkowskiego.

Jednym ze zrodel tego pieknego eseju byly rozmowy Tomasa Venclovy z Czeslawem Miloszem. Opowiesc o faktach i postaciach wilenskich zachowuje porzadek chronologiczny i pelna jest wywazonych pogladow autora. Wiele miejsca poswieca on historii kulturowej Wilna i jego niezwyklej architekturze. Mimo ogromu dziejowych zawirowan nic nie bylo w stanie zniszczyc fascynujacej aury tego barokowego miasta. Miasta, ktorego pierwszorzedna cecha jest niejednolite dziedzictwo. Wspanialy poeta litewski nakreslil pelen czulosci, malowniczy obraz stolicy Litwy, miejsca, w ktorym mieszkal przez trzydziesci lat. Prawda jest, ze wystarczy zobaczyc Wilno raz, aby zakochac sie w nim bez pamieci.

Ta książka towarzyszy mi już dwadzieścia lat. Powracam do niej często we fragmentach i w całości. Przeczytałem ją po raz trzeci, może czwarty w tegoroczną Wielkanoc. I ponownie się zachwyciłem. Jak zawsze, zresztą... To pasjonująca podróż po historii sztuki, od prehistorycznych malowideł w Lascaux, przez greckie świątynie w Posejdonii, po romańskie i gotyckie katedry Włoch i Francji. Książka Herberta jest zbiorem przepięknych esejów o malarstwie, architekturze i historii. To jedna z najważniejszych dla mnie książek. Swego czasu zainspirowała mnie do zagłębienia się w sztukę i to moje całkowicie amatorskie zamiłowanie trwa do dziś. Arcydzieło. Polecam.

Zbiór esejów Jerzego Stempowskiego. Różnych, bo i tematyka przeróżna, choć niezmiennie życiowa. Jedne gorsze - jak te, w których tematem przewodnim jest polityka; inne lepsze - jak te o podróżach czy literaturze. Wszystkie pisane pięknym językiem. Dobrze się to czyta.

UWAGA! WSPANIAŁE, PRZEMYŚLANE, BOGATE INTELEKTUALNIE, A PRZY TYM ZROZUMIALE PODANE SPOSTRZEŻENIA ERUDYTY, WIELKIEGO POETY, SKROMNEGO CZŁOWIEKA To co ja mam dodać? Od pierwszej strony autor przytacza skomasowane mądrości całego świata, toć ja nie będę ich przepisywał. Już na 13 stronie omawia najsłynniejszy esej Kołakowskiego "Kapłan i błazen", by dwie strony dalej zająć się platońskim "metaxu" /tj w uproszczeniu: zawieszeniem w połowie drogi, jak między niebem i ziemią, ang "in-between"/. Dodaje jeszcze Ciorana, Weil, Manna, Nietzschego, Miłosza, Herberta, Wata, Mandelsztama i paru innych, nadmienia o jansenistycznym moralizmie, zauważa "ironię jako desperacką obronę przed barbarzyństwem" , a my, jak to wszystko przetrawimy, to możemy czuć się dumni, że pierwszy, zaledwie dwudziestostronicowy rozdział zaliczyliśmy ze zrozumieniem, przeto jesteśmy bogatsi o parę deko wiedzy. Zagajewski, sam wielki poeta, dużą część esejów poświęca zagadnieniom związanym z poezją, a ta, poza licznymi wyjątkami, mnie nie interesuje, natomiast, gdy bierze się za mojego "boskiego" Nietzschego, to delektuję się każdym słowem, a w zadumę wpędza mnie zdaniem: /str.62/ "I zastanawiam się wtedy, czym byłby intelektualny wiek XX, gdyby Fryderyk Nietzsche umarł na szkarlatynę w wieku lat ośmiu?.." Bo zawsze czułem, że bez tego Wielkiego Prowokatora ludzkość nie zdobyłaby się na podobny wysiłek intelektualny; bez zaczynu ciasto słabo rośnie... Z przepięknego eseju poświęconemu Jozefowi Czapskiemu odnotujmy piękne zdanie: /str.78/ "...Czapski był jednym z owych trzydziestu sześciu sprawiedliwych, w których czujny pobyt na ziemi wierzą chasydzi.." I zakończenie eseju: /str.96/ "Miał wielu przyjaciół, którzy kochali go i podziwiali bez reszty, aż do samego końca. W gruncie rzeczy jednak był człowiekiem samotnym. Był moim przyjacielem i mistrzem....". Dalej, niezwykle interesujące eseje: dłuższy o Herbercie i krótszy o Miłoszu, a trzecia część to o poezji, /w tym o Cioranie/ więc jej nie recenzuję i przechodzę do czwartej, którą otwiera esej pt "Koniec wakacji" potem jest o "inteligenckim Krakowie" i "szarym Paryżu", a książkę zamyka świetny esej pod prowokacyjnym tytułem "Pisać po polsku". W sumie dwa wieczory intelektualnej uczty!!

Prawdopodobnie jeden z trudniejszych tekstów jakie miałam przyjemność czytać. Nie wiem czy to kwestia obcego języka, w którym przyswajałam tę lekturę lub niezwykłe pióro Brodskiego, które jeszcze nie czas mi zrozumieć. Natomiast jestem zachwycona wrażliwością autora, umiejętnością zauważenia oraz uchwycenia niezwykłego piękna w otaczającej go rzeczywistości.

"Sztuka wydaje mi się dążeniem jednostki do tego, by ponad niewygodą i ciemnością porozumieć się ze wszystkimi rzeczami, zarówno z tymi najmniejszymi jak i z największymi, i dzięki takim nieustannym dialogom zbliżyć się ku ostatecznym, cichym źródłom wszelkiego życia. Tajemnice rzeczy stapiają się we wnętrzu jednostki z jej własnymi najgłębszymi odczuciami i objawiają, jakby były jej własną tęsknotą. Bogaty język tych intymnych wyznań to piękno." R.M. Rilke

Dzieło unikatowo wybitne. Znać rękę poety. Z pozoru jest to relacja z poszukiwania w archiwach i bibliotecznych katalogach śladów młodzieńczych miłości Mickiewicza. Ktoś zapyta, co w tym ciekawego. Przede wszystkim, starannie wysublimowana forma. Pod piórem J.M. Rymkiewicza nawet porównanie zarobków Nowosilcowa i kobiety sprzątającej pokój skromnego nauczyciela w Kownie staje się ciekawe, tak samo jak to, ile świec zużywał Mickiewicz. Takich detali w książce jest pełno. Tworzą subtelny ornament opowieści poety - profesora. Rymkiewicza zabiera nas w podróż w dawno miniony czas i dawno przepadłe miejsca. Żałuję, że za życia poety nie czytałem go więcej. Jestem przekonany, że jego twórczość, nie tylko poetycka, zostanie przez nas kiedyś ponownie "odkryta", a znawcy będą pisać o ponadczasowej aktualności przesłania Poety.

Z każdego zdania bije zachwyt nad operą i ogromna wiedza, bo tylko dzięki takiemu połączeniu, można pisać o sztuce operowej tak jak Cyz. Z jednej strony prosto, bez nazbyt długich i trudnych wyrazów, bez nagromadzenia specjalistycznych terminów, ale też bez popadania w banał i „oczywiste oczywistości”. Dzięki temu książka może zainteresować każdego, kto lubi ciekawe i dobrze napisane opowieści. Można potraktować "Arioso" jako zbiór dobrze napisanych esejów o kulturze, muzyce i literaturze, wtedy zwraca uwagę sprawność pisania i erudycja autora. Można traktować jako fascynujący przewodnik po świecie opery, uczący zasad panujących w tym miejscu, przedstawiający najważniejszych mieszkańców operowego świata.Świetna lektura!

Wspaniała książka z czasów, gdy Rymkiewicz nie tylko niczego z naszych dziejów mitologizująco nie uwznioślał, ale i pisał o tym, na czym się znał najlepiej i co najlepiej mu wychodziło… Szczegółowo opisał tu m.in. misterną prowokację, jak to Adam Mickiewicz w ramach „potępieńczych swarów”- których rzekomo tak się brzydził - chciał zabić swego wołyńskiego rywala jako inspirator niedoszłego pojedynku. Osoba wyznaczona do tej roli przez AM stchórzyła bowiem i nie stawiła się bladym świtem 15 czerwca 1841 r. w umówionym miejscu w Ogrodzie Luksemburskim - gdzie obecny był Słowacki. Wiele tu o wielkim sporze obu wieszczów, o którego skali i intensywności w ogóle nie mamy pojęcia – a nie odbiegał on wiele od obecnego podziału w naszym kraju. Równie dużo o aberracji towianizmu, do ktorego obaj w emigracyjnej beznadziei dali się na pewien czas wciągnąć (Słowacki był mądrzejszy – oszustwo przejrzał pierwszy). Ale jeszcze jest i więcej – o nienawiści ich obu, i całego polskiego wychodźstwa do sytej, bogatej i już bardzo materialistycznej Francji i ogólnie Europy nie zamierzającej ”umierać za Polskę”. „Byli nędzarzami wśród bogaczy, wieśniakami wśród mieszczan, niewolnikami wśród wolnych. Co więcej, byli żebrakami czekającymi na jałmużnę, której politycy europejscy nie zamierzali im oferować (..) Skończyło się na strasznych wybuchach wściekłości, dzikich okrzykach pogardy, na ogromnych eksplozjach nienawiści”. Konsekwencją musiała być tez wzajemna niechęć: „Wygnańcy – właśnie dlatego ze są wygnańcami - nie mogą ze sobą żyć; nie mogą bo muszą” – pisze Autor (pomyślmy w tym kontekście, co fundujemy dziś zamkniętym w tzw. strzeżonych ośrodkach dla cudzoziemców – tych malutkich, maciupenkich polskich pseudoobozach…). Na tym tle, to bardzo dobry psychologiczno-literacki portret Słowackiego.

Zbiór "Nieobliczalne", jak we wstępie pisze sam autor profesor UJ Michał Paweł Markowski, zawiera teksty pisane "na marginesie obszerniejszych projektów pisarskich". Znajdziemy tu recenzje i małe rozprawki filozoficzne o melancholii, egzystencji i miłości, reminiscencje związane z Wenecją i żydowskim cmentarzem w Krakowie, eseje na temat utworów Szekspira, Prousta, Eliota, Coetzee'ego, Stasiuka i nieprzeniknionej twarzy Mrożka. Krakowskiego filozofa kultury najbardziej pociąga czytanie dzieł innych autorów wbrew utartym schematom i interpretacjom, czytanie "nieobliczalne", które tak obrazowo opisuje: 🔰"doskakujemy do tekstu, badamy co on mówi, jak się porusza, zanim znaczenia poukładają się w znane wzory". Najprościej rzecz ujmując prof. Markowski proponuje nam podróż w nieznane poprzez teksty książek i pogodzenie się z faktem, że żadna interpretacja nie jest ostateczna. Brzmi kusząco. Pod piórem Markowskiego kolejne książki i oglądane miejsca stają się częścią nieoczekiwanej przygody. Autor w swoich tekstach jest cały czas wyraźnie obecny i zamiast pisać analizy historycznoliterackie na temat Prousta zdaje nam sprawę ze swoich zmagań z prozą Prousta. Dalej jest jeszcze ciekawiej, gdy poprzez filtr biografii autora przyjdzie nam uczestniczyć w... sekcji zwłok. Z jednej strony ta pisarska metoda Markowskiego jest fascynująca, z drugiej - budzi niepokój, czy aby autor nie uprawia zbyt błyskotliwej humanistyki. Jednak jeśli taka formuła spotkań z literaturą czy filozofią ma nas, przynajmniej na chwilę wytrącić z myślowych przyzwyczajeń i usypiających stereotypów, to może warto pójść drogą wskazana przez pana profesora? A podążając ku nowym interpretacjom, lekturom i emocjom dostąpimy zaszczytu obcowania z takimi przemyśleniami: 🔰"W gruncie rzeczy miłość jest przeciwko nam, bo wywraca na nice nasze najtrwalsze przyzwyczajenia. Miłość wyprowadza nas w pole, gdzie nie ma już naszych myśli, naszych pojęć i naszych doświadczeń. W miłości nie ma miejsca na mojość, która dominuje w przestrzeni rozumu. [...] Gdy chcę kogoś pokochać, muszę wystawić się na świat, którego nie znam. Muszę wystawić się na dotkliwą obecność innego świata. Muszę pozwolić się dotknąć. To właśnie w dotyku cudzej dłoni, w dotyku innego ciała rodzi się rozumienie. Rozumiem, bo jestem dotknięty. Dotknięty do żywego". 🍁Listopadowe wyzwanie LC 2025: Przeczytam książkę polskiego autora lub autorki wydaną po 2000 roku. (3)