Perwersyjna zmysłowość

Baroja był lekko po 50-tce i gdy rzecz wydał (1920), chyba swój pisarski szczyt miał już za sobą. Powieści historyczne które wyrobiły mu nazwisko już wyszły. Napisze jeszcze z tuzin kolejnych, głównie obyczajowych, ale o wiele mniej popularnych.

Jego powieści w historycznym sztafażu czyta się bardzo dobrze: styl wartki, bez psychologizowania, dużo się dzieje, czasem i trup padnie (najlepszy przykład to Zalacaín). Obyczajowe w sumie niewiele gorzej, jak zaświadcza właśnie ta książka. Introspekcje bywają, owszem, ale to nie jest poziom patologiczny a la Proust. Ta powieść wywołała lekki bulwersik w Hiszpanii, głównie ze względu na dość bezceremonialne potraktowanie wątku męsko-damskiego, utwierdzając opinię o autorze jako o niebezpiecznym i cynicznym skandaliście.

Ogólnie podobała mi się, może nawet najwięcej z powieści Barojy, które przeczytałem (niewiele, oprócz Paradoksa i Zalacaina po polsku jeszcze Mascaradas i Mayorazgo po hiszpańsku). Paradoks to teoretyczna i sztuczna dystopia, Zalacain jest OK ale ciągnie go w dół propagandowy zamiar, Mascaradas jakby zeszła z produkcyjnej taśmy pisarskiej. Zmysłowość porobała mi się głównie dlatego, że osobowośc Barojy – postaci chyba raczej antypatycznej –tym razem nie unosi się nad kartami tej powieści w postaci aroganckiego mędrca, tylko coś bardziej na kształt niepewnego siebie, ale pokrywającego wątpliwości pokrzykiwaniem, nowego moralisty. W ogóle Baroja kojarzy mi się nieco z Przybyszewskim, ta sama drapieżność, kontestacja, skandalizujące wątki (tyle że nie obsesyjnie erotyczne), konwenanse precz, ja jestem (albo będę) silny człowiek. Zresztą ciekawe, że obu – Przybyszewskiego i Baroję – posądzano o sympatie profaszystowskie.

Tak na moje oko powieść jest wpół drogi między dekadencją okresu przełomu wieków a nietzscheańską fascynacją wolą i działaniem. Może nawet tak została obmyślona. Zawiera bowiem fikcyjną „Notę wydawniczą”, datowaną na rok 1954 (powieść wyszła w 1920!). Wspomina się w niej m.in. o tym, że po rewolucji 1948 roku, która zmieniła Europę, powieść ta może wydać się świadectwem czasów dawno minionych.

Baroja dożył roku 1954, a zmarł dwa lata potem. Mimo że był nieugiętym wrogiem starego (w tym monarchii, religiii oraz armii), a w okresie wojny domowej karliści omal go nie zastrzelili pod przydrożnym murem, jakoś ułożył sobie życie z frankizmem, był tolerowany a nawet lokalnie celebrowany. Ciekawe jak z tej perspektywy – triumf woli! – patrzył na dekadenckie dylematy społeczeństwa hiszpańskiego z agonalnego okresu monarchii, 35 lat wcześniej.

Baroja był lekko po 50-tce i gdy rzecz wydał (1920), chyba swój pisarski szczyt miał już za sobą. Powieści historyczne które wyrobiły mu nazwisko już wyszły. Napisze jeszcze z tuzin kolejnych, głównie obyczajowych, ale o wiele mniej popularnych.

Jego powieści w historycznym sztafażu czyta się bardzo dobrze: styl wartki, bez psychologizowania, dużo się dzieje, czasem i...