Okamgnienie

„Genetyczna szczepionka będzie potęgować masę mięśniową człowieka, czyniąc zbędnymi wszelkie rodzaje gimnastycznych wysiłków. Robaki, muchy i gołębie pouczą nas, ludzi, w jaki sposób będziemy mogli żyć lepiej i dłużej. Biologia, wsparta inżynierią, projektuje już nowe rodzaje uczuć, których będziemy doświadczali w niedalekiej przyszłości”. Ostatnia książka eseistyczna napisana przez Mistrza, jej pierwsze wydanie ukazało się w roku 2000. Stanisław Lem lubił publicystykę, bardzo często korzystał z tej formy wyrażania swoich refleksji i przemyśleń, popularyzowania wiedzy oraz przewidywania jaką drogą rozwoju podążą nauka i technika. Nie ulega wątpliwości, że znakomicie odnajdywał się w tym gatunku literackim. „Okamgnienie” zawiera wstęp i dwadzieścia jeden esejów, które nawiązują do dużo starszych, bo powstałych prawie pół wieku wcześniej, publikacji: „Dialogi” i „Summa technologiae”. Decydując się na ten krok, Lem chciał skonfrontować obie pozycje z „rzeczywistą sytuacją przedproża XXI wieku i rysującymi się nowymi obszarami działania i poznania ludzkiego”. Zaznaczył przy tym, że nie miał zamiaru „kreować się na wszechwiedzącego mędrca, lecz tylko na wolnego pisarza”. Sięgając po „Okamgnienie”, czytelnik powinien zdawać sobie sprawę z faktu, że z racji poruszanej w niej tematyki, a także środków wyrazu w postaci języka i frazy, książka stanowi wyzwanie intelektualne, wymaga maksymalnego skupienia, zwłaszcza od czytelnika, który ma się raczej za humanistę, niż za ścisłowca. Głównym tematem esejów jest człowiek - jego przeszłość, teraźniejszość, a przede wszystkim przyszłość, w coraz szybciej rozwijającym się technologicznie świecie. Lem porusza problemy związane z inżynierią genetyczną i klonowaniem, pisze o szansach oraz zagrożeniach jakie stawia przed człowiekiem rozwój medycyny i biotechnologii („uporczywie wmawia się nam, że wszystko jest możliwe”), wspomina o sztucznej inteligencji, podróżach kosmicznych („Jesteśmy zwierzętami naziemnymi, toteż pobyt w kosmosie nieszczególnie nam służy”), obcych pozaziemskich cywilizacjach („Wydaje mi się, że jednak lepiej byłoby, gdybyśmy byli w kosmosie samotni”). Nie szczędzi ludziom przykrych słów („Zasadniczo ludzie cierpią albo na głupotę krótkowzroczną, albo na dalekowzroczną”) i wręcz bezlitośnie krytykuje „żurnalię, jak i żądnych rozgłosu uczeńców”. Wszystko to jednak nie jest wyrazem pogardy dla człowieka, ale troski i przestrogi przed tym, do czego może doprowadzić rozwój nauki i technologii. Stanisław Lem obawiał się, że człowiek zginie w końcu przez to, co sam stworzył, bo jest bezrefleksyjny i w zasadzie mało przewidujący. Dlatego chciał nam uświadomić, jacy my, ludzie, jesteśmy mali - jak nic nieznaczący, nic nie rozumiejący pył w otchłani Wszechświata. Na koniec zaś stwierdził sarkastycznie, że z czasem człowiek „poważnie przyczyni się do nastania miłego końca świata, którego, jak mawiał niezapomniany Kisiel, wam i sobie życzę”. 

 Amen.