Niezłomni czy realiści? Polskie podziemie antykomunistyczne bez patosu

Właśnie mam przed sobą tom Wydawnictwa Literackiego – „Niezłomni czy realiści? Polskie podziemie antykomunistyczne bez patosu” autorstwa Rafała Wnuka i Sławomira Poleszaka. Książka robi duże wrażenie: wolumin jest bardzo gruby, ale kartki zostały zszyte i oprawione w twardej oprawie, co gwarantuje trwałość produktu. Z zewnątrz książka prezentuje się świetnie. Jaskrawe barwy okładki przykuwają uwagę. Okładkowe zdjęcie „Łupaszki” na tle wykarczowanego lasu również niesie ze sobą odpowiednie przesłanie. W pracy znalazło się bardzo dużo przypisów. Ponadto wnikliwy czytelnik może uzupełnić swoją wiedzę zaglądając do przebogatej bibliografii oraz indeksu osób. Jednak objętość publikacji (872 stron), aż prosi się o podzielenie książki na dwie części wydane w dwóch odrębnych tomach. Liczne przypisy zostały nie dość korzystnie umieszczone na końcu książki, moim zdaniem lepszym rozwiązaniem są przypisy na dole każdej ze stron. Tyle ze spraw technicznych.
Po lekturze tej publikacji mam mieszane odczucia dotyczące przedstawionych przez autorów treści. Z jednej strony może przytłaczać ogrom przekazanej na kartach woluminu wiedzy na temat opisywanych zdarzeń (liczba stron, przypisy, bibliografia). I chociaż pracę należy traktować bardziej jako popularnonaukową niż monografię naukową, to jednak ze względu na objętość może być skierowana raczej do wąskiego grona odbiorców – przede wszystkim historyków i pasjonatów tematu. Przeciętnego, przypadkowego czytelnika, w tym ludzi młodych, zaraz na wstępie może zniechęcić do lektury właśnie liczba stron i objętość tej książkowej „cegły”. Z drugiej strony z pewnością wydana praca jest potrzebna na rynku czytelniczym: rzetelnie, ale raczej chłodno i dość krytycznie opowiada o tzw. drugiej konspiracji. Skupia się też bardziej na sprawach polityczno-organizacyjnych, niż na samej walce z bronią w ręku Żołnierzy Wyklętych. Autorzy bez patosu opowiadają np. o pierwszych zalążkach partyzanckich oddziałów, kolejnych Komendach WiN, czy życiorysach Żołnierzy Niezłomnych. W każdym z opisywanych przypadków, życiorysy przywódców, organizacje i oddziały autorzy próbują zaklasyfikować do dwóch grup: niezłomnych bądź realistów. Niestety nawet w obu tych grupach finał był zazwyczaj podobny. I tych którzy postanowili trwać w lasach i w konspiracji (niezłomni), i tych którzy próbowali dogadać się z komunistyczna władzą (realiści), czekał podobny koniec: z kulą w głowie, w komunistycznych kazamatach, bądź w łagrach Sybiru. Wychodzi na to, że każda postawa, nawet ta spolegliwa wobec nowej władzy, nie gwarantowała wcale przetrwania…
Mam kilka uwag do treści książki i ocen postawy Niezłomnych, jakie Rafał Wnuk i Sławomir Poleszak zaprezentowali w niniejszej publikacji. Wydaje mi się, że autorzy bardzo negatywnie przedstawiając Wyklętych, w meandrach swojej wizji historii przekraczają granice, jakich moim zdaniem przejść się nie powinno. Oto kilka przykładów pierwszych z brzegu:
- czy można skoczków wywodzących się z Brygady Świętokrzyskiej NSZ i zrzuconych przez Niemców na teren oswobodzonej Polski nazywać „cichociemnymi”? (str. 341).
- Autorzy opisują pacyfikacje przez polskie podziemie zamieszkałych przez Ukraińców wsi w Pawłokomie (marzec 1945) i Wierzchowinach (akcję z czerwca 1945 r. autorzy zaprezentowali aż dwa razy – str. 176 i 430) i liczbę ofiar, które padły z polskich rąk. Ale nie opisują ukraińskich zbrodni ludobójstwa przeprowadzonych na Polakach, już nie mówię na Wołyniu, ale w Małopolsce. Przez taki zabieg (celowy?) czytelnik może mieć wrażenie, że te polskie działania wzięły się ot tak praktycznie z niczego.
- a teraz największe kuriozum. W rozdziale „Konspiratorzy” (s.19-29) autorzy starają się wypromować tezę, że Polacy do konspiracji szli gremialnie również (a może przede wszystkim?) dla chęci łatwego zysku: „W obliczu wszechobecnej biedy akces do podziemia bywał strategią przetrwania młodzieży” (str.21); „Zaangażowanie w podziemie bywało więc ucieczką od biedy. Niektórzy konspiratorzy, zwłaszcza ci dysponujący bronią, uczestnicząc w akcjach zarobkowych, często wkraczali w szarą strefę oddzielającą walkę o niepodległość od cwaniactwa czy pospolitego przestępstwa. W podziemnym czy partyzanckim wydaniu walka o wolność łączyła się z rabunkiem i chęcią zysku, a chęć wymierzenia sprawiedliwości przeradzała się w przemoc i zemstę. Wzniosłość i szlachetność splatały się z niegodziwością i utylitaryzmem niekiedy tak ściśle, że tworzyły niemożliwy do rozplątania węzeł” (s.22).
Bardzo interesujące są fragmenty dotyczące Józefa Zadzierskiego „Wołyniaka”. I chociaż w tej części początkowo ma się wrażenie solidności w doborze cytatów i równowagi przy opisie akcji i kontrakcji, to jednak w książce możemy przeczytać, że „Wołyniak” był niezrównoważony emocjonalnie i lubił alkohol. W tym samym podrozdziale dowiadujemy się, że to Ukraińcy zawsze podejmowali działania odwetowe, a Polacy ot tak sobie, chyba z samej chęci niesienia krwi i pożogi…
Recenzowana książka równie dobrze mogła by się nazywać np. „Mroczne dzieje Żołnierzy Niezłomnych”. Autorzy na zimno punktują negatywne działania Żołnierzy Wyklętych i złe wybory ich dowódców: nieprzemyślane oraz drastyczne akcje, pochopne decyzje jeśli chodzi o likwidacje przeciwników, zdradę, łatwowierność w kontaktach z UB i NKWD. Po lekturze niniejszej pracy ma się nieodparte wrażenie, że sympatia autorów jest po stronie każdego, tylko nie po stronie żołnierzy polskiego podziemia i konspiracji antykomunistycznej. Czy tak powinno być? Nie sądzę…
Tytuł: Niezłomni czy realiści? Polskie podziemie antykomunistyczne bez patosu.
Autor: Rafał Wnuk, Sławomir Poleszak.
Wydawca: Wydawnictwo Literackie
Rok wydania: 2024
ISBN: 9788308084229
Stron: 872
Cena około: 100 - 120 zł
Ocena recenzenta: 6/10

Właśnie mam przed sobą tom Wydawnictwa Literackiego – „Niezłomni czy realiści? Polskie podziemie antykomunistyczne bez patosu” autorstwa Rafała Wnuka i Sławomira Poleszaka. Książka robi duże wrażenie: wolumin jest bardzo gruby, ale kartki zostały zszyte i oprawione w twardej oprawie, co gwarantuje trwałość produktu. Z zewnątrz książka prezentuje się świetnie. Jaskrawe...