Inaczej o średniowieczu

Solidna, choć niezbyt obszerna książka poświęcona życiu codziennemu we Francji oraz Anglii w XII i XIII wieku. Ze względu na źródła, autor, co dość oczywiste, w większej mierze skupia się na rycerstwie niż na chłopstwie czy mieszczaństwie. Książka napisana dość przyjemnym, gawędziarskim stylem. Autor porusza sporo zagadnień poczynając od wyglądu zamków, posiłków jakie spożywano, wojskowości, mody tamtego okresu przechodząc do takich spraw jak obraz zwierząt w oczach tamtych ludzi. Interesujące są zwłaszcza liczne nawiązania do poezji czy literatury tamtego okresu (co zresztą trochę sugeruje tytuł). Trochę mi brakowało czasem odniesienia do konkretnych przypadków podczas opisywania poszczególnych kwestii (na przykład przy zagadnieniu fortyfikacji) .

Dawno mnie żadna książka tak nie wymęczyła. Czytana przez prawie miesiąc. Napisana ponad 100 lat temu po holendersku. Przetłumaczona po wojnie na niemiecki. W latach 60-tych z niemieckiego na polski. Ogromne ilości cytowań w językach francuskim, niemieckim, angielskim, łacińskim - często bez tłumaczenia - masa archaizmów (niektórych nie znalazłem w internecie np "pasztet" w którym grała orkiestra)- całe strony przypisów. Książka niestety raczej dla biegłego erudyty, którym nie jestem. Między okładkami jest historia późnego średniowiecza - czyli głównie XV wiek - koncentrująca się na pograniczu Burgundii i Francji. Książka często wskazywana jest jako dzieło przełomowe - po raz pierwszy tak mocno koncentrujące się na mentalności ludzkiej analizowanej przez pryzmat kultury. Nie ma tu chronologicznych opisów wojen, wynalazków czy koronacji. Mamy rodziały podzielone wg najbardziej typowych ideologii świeckich i religijnych oraz z podziałem na rodzaje dostępnej wtedy sztuki z wywodami autora co ona oznacza dla pobudek ludzi tamtego okresu. Jeśli chcemy poznać co kierowało życiem w tej schyłkowej epoki myślę, że warto sięgnąć po tą pozycję.

Przeleżała ta wybitna książka szereg miesięcy na mojej "półce hańby" i już żałuję każdego straconego tygodnia. Syntetyczny, bogato dokumentowany obraz Europy średniowiecza- od kultury dworskiej po materialną , od kosmogonii po charakterystykę życia prywatnego, od nauki po sposób postrzegania czasu i przestrzeni. Osobliwa konstrukcja - tekst zasadniczy uzupełniony bogatym słownikiem osób, miejsc i pojęć oraz sporym, ściśle dobranym do tekstu zbiorem ilustracji. Otrzymujemy zatem..... podręcznik. Podręcznik napisany z pasją , z talentem do opowiadania. Dla mnie to nie jest książka na raz. Z pewnością będę do niej wracał. Rzadko daję 10 ( ocena która na portalu zdarza się nawet zwykłej grafomanii :)) - 10 z ¡Olé!

Ta książka zawiera siedem historii z życia hellenistycznego i rzymskiego Egiptu.Poczynając od kariery diojkety Apolloniosa i jego wysokiego urzędnika Zenona, przez pisarza wiejskiego Menchesa po Izydorosa ze wsi Karanis. Sz eść wieków historii Egiptu poprzez znalezione w piaskach pustyni papirusy. Korespondencja prywatna i państwowe dokumenty. Prywatne życie codzienne które tworzyło historie państwa nad Nilem

Pierwsza przeczytana książka z zakresu, do której najlepiej pasuje określenie „historia społeczna”. Yuval Noah Harari w „Sapiens” napisał: „Historia to opowieść o tym, co garstka ludzi robiła w czasie, gdy cała reszta ludzkości orała pola i nosiła wodę”. Tymczasem ta książka dotyczy wszystkich ludzi, zarówno opisywanych (chociaż w mniejszym stopniu) jak i pomijanych w tradycyjnej historiografii. Autor opisuje życie codzienne ludzi na terenie Rzeczpospolitej w okresie baroku. Nie tylko magnaterii czy bogatej szlachty, ale także mieszczan i chłopów. Różnicuje opowieść ze względu na stan, gdy to jest konieczne, a więc nie w każdym rozdziale. Nie prowadzi tez swej opowieści chronologicznie – byłoby to absurdalne i nie do czytania, lecz problemowo, analizując poszczególne przejawy życia ludzkiego. Mamy zatem rozdziały dotyczące szeroko rozumianego wyżywienia, w tym alkoholu i innych używek, zdrowia, w tym snu i chorób oraz sposobów ich leczenia, wychowania, postawy wobec życia (afirmowane i lekceważone wartości),gustu i upodobań, leków i obaw, tak prywatnych, jak i zbiorowych. Wreszcie dwa szczególnie nośnie tematy – religia (w tym formy wyrażania) i seks, zarówno mieszczący się w akceptowanej wówczas normie, jak i potępiany (wszelkiego rodzaju parafilie i zboczenia – np. ciekawostka – co oznaczało słowo „lampart”?). Wreszcie ostatni rozdział dotyczy jednego z najpopularniejszych tematów szeroko rozumianej sztuki barokowej – a więc śmierci, w tym pochówków, pogrzebów i styp. Praca jest dobrze udokumentowana i uźródłowiona, z mnóstwem przypisów, bibliografią, indeksem oraz wklejką z ilustracjami na kredowym papierze – niestety czarno-białymi, co kompletnie nie pasuje do tematyki. Profesor Kuchowicz miał lekki styl i umiał opisać wszystkie aspekty życia człowieka polskiego baroku w sposób barwny i ciekawy, nie stroniąc od przykładów i anegdot. Lektura książki poszerza naszą wiedzę nie tylko w zakresie historii, ale także nauk przyrodniczych – mamy wyjaśnienia dotyczące zasad sporządzanie mikstur ziołowych czy rozprzestrzeniania się dżumy. Niezwykle ciekawe są rozdziały o seksie, m.in. barokowy ideał ciała kobiety, ale także o wyżywieniu i kuchni oraz dostępnych i preferowanych napojach. Jedna z moich ulubionych pozycji historycznych, niestety nie wznawiana od 32 lat, a szkoda.

Régine Pernoud, jedna z najbardziej znanych mediewistek XX wieku, znana ze swej skrupulatności źródłowej i z zamiłowania do odmitologizowywania Średniowiecza, podjęła w "Templariuszach" trud sprostowania wielu przekonań i legend, które od stuleci narosły wokół zakonu templariuszy. Książka ma formę zwięzłego studium popularnonaukowego, co nadaje jej charakteru przystępnego lecz nie trywialnego. Pernoud zaczyna od genezy zakonu: potrzebie ochrony pielgrzymów w Ziemi Świętej, chaosie pokoro-krucjatowym po 1099 roku oraz kontekście religijnym i militarnym, który doprowadził do założenia zakonu templariuszy około 1119–1120 roku. Autorka zaznacza, że idea i pierwotny mandat Zakonu były wyraźnie religijne i dobroczynne — ochrona pielgrzymów była zadaniem pierwszoplanowym, a dopiero z czasem templariusze rozwijali inne role. Kolejne rozdziały nieco mnie znużyły, ponieważ drobiazgowo omawiają życie wewnętrzne zakonu: strukturę organizacyjną, regułę (która była pewnym kompromisem między życiem religijnym a wojskowym),zwyczaje, codzienność, odzienie, rytuały przyjmowania nowych członków. Pernoud nie unika detali. Odrębna część poświęcona jest działalności gospodarczej, finansowej i architektonicznej. Autorka ilustruje, jak templariusze, dzięki hojności darczyńców i dzięki swoim własnym inwestycjom i zarządzaniu, stawali się właścicielami wielu komandorii, zarządzali majątkami, pełnili funkcje bankierskie, prowadzili działalność gospodarczą — co z jednej strony wzmacniało ich pozycję, z drugiej — budziło ambicje władców świeckich. Architektura, jak zauważa Pernoud, często bywała mitem: na przykład przekonanie, że wszędzie templariusze budowali okrągłe kościoły, jest przesadą; autorka wskazuje, że przypadków jest kilka, lecz nie stanowią reguły. Kulminacyjnym momentem jest owiany złą sławą proces i kasata zakonu — działania króla Francji Filipa IV („Filip Piękny”) oraz papiestwa. Autorka przedstawia je jako rezultat skomplikowanego splotu czynników: politycznych (potrzeba pieniędzy, długi króla),ambicji władzy świeckiej nad majątkami templariuszy, konfliktów między jurysdykcją papieską a królewską oraz słabości instytucjonalnych, a wreszcie oskarżeń o herezję i praktyki sabatu, które Pernoud uważa za wymyślone, wyolbrzymione lub zmanipulowane w trakcie procesu. Końcowa część dotyczy recepcji templariuszy po ich upadku — symboliki, legend, interpretacji ich dziejów przez kolejne pokolenia (ofiary tyranii?, tajemniczy zakon masoński?, spisek?, na pewno obiekt popularnych mitów). Tu Pernoud stawia na przywrócenie głosu dokumentom głosu (co zresztą można odczytać jako apel o odpowiedzialność historyków. Rzetelność źródłowa jest zresztą znakiem rozpoznawczym książek Pernoud. Badaczka zawsze opiera się na dokumentach - w tym przypadku archiwach, aktach procesów, przepisach zakonu. Jednocześnie – mimo że omawia trudne i czasem niewdzięczne kwestie (struktura zakonu, reguły, administracja, finanse, architektura),czyni to w sposób klarowny dla czytelnika. To, co wyróżnia tę pracę, to niechęć do mitów. Autorka często kontrastuje legendę z dokumentem, starając się rozróżnić, co da się z pewnością udokumentować, a co jest efektem późniejszych przekręceń, symboli, fantazji. Tego rodzaju podejście jest bardzo potrzebne w tematyce templariuszy, ponieważ wokół nich narosło wiele teorii spiskowych, mistycyzmu i sensacyjnych narracji. Oczywiście ze względu na swoją formę i objętość, książka nie może być monografią wyczerpującą. Niektóre aspekty są potraktowane jedynie powierzchownie — np. wewnętrzne konflikty zakonu, różnice regionalne, życie pojedynczego brata / rycerza templariusza, szczegóły duchowości. Czytelnik szukający bardzo szczegółowych analiz znajdzie w niej punkty zaczepienia, ale będzie potrzebował dodatkowych źródeł. Ponadto, chociaż autorka często odnosi się do roli templariuszy w Ziemi Świętej, ich relacji z muzułmanami czy ze światem islamu, te aspekty są raczej tłem, nie głównym wątkiem. Kto chciałby zgłębiać kontakt kulturowy, relacje, wpływ templariuszy na regiony poza Europą Łacińską, może odczuć niedosyt. Ponieważ Pernoud stara się zdystansować od legend, fantasmagorii i mitów, mniej miejsca poświęca analizie tego, dlaczego te mity powstawały, jak były wykorzystywane w literaturze, sztuce, popkulturze. To nie jest krytyka fundamentalna — autorka wyraźnie nie zamierzała tego zrobić dogłębnie — ale jeśli oczekiwać refleksji kulturowej nad mitami templariuszy, należy szukać dalszych lektur. W świecie historiografii temat templariuszy ciągle się rozwija, więc książka Pernoud nie uwzględnia najnowszych odkryć (to naturalne w przypadku krótkiego, popularnonaukowego opracowania). Choć "Templariusze" to przede wszystkim dzieło historyczne, ma również wymiar literacki: język jest elegancki, spokojny, Pernoud potrafi budować narrację bez nadmiernego patosu, ale z widocznym szacunkiem dla postaci i wydarzeń. Jej opisy są nacechowane troską o fakty, ale także – gdy trzeba – o wymiar moralny historii: jakie były konsekwencje pychy władzy, jakie skutki dla zakonu i dla wiernych miały decyzje polityczne, jakie wartości legły u podstaw życia templariuszy. Książka wpisuje się też w szerszy projekt autorki, który polega na rehabilitowaniu Średniowiecza, przeciw stereotypowemu przekonaniu, że był to czas prymitywizmu, fanatyzmu i zamętu. Pernoud pokazuje, że Średniowiecze miało swoje struktury, kulturę, duchowość i że zakony, w tym templariusze, były instytucjami głęboko osadzonymi w ówczesnych realiach społecznych, politycznych i religijnych. Ta książka przypomina, iż historia templariuszy jest wciąż fascynująca — nie dzięki legendom, ale dzięki samej rzeczywistości: ludziom, instytucji, konfliktom, wierzeniom, polityce i zwykłych codziennych obowiązkach zakonników.

🏰 Wszystko ma swój początek i koniec. Na ruinach starego świata, powstaje zupełnie nowy. Agonia cesarstwa zachodniorzymskiego doprowadziła do wędrówki ludów, i powstania państw które w przyszłości miały wieźć prym w zachodniej i środkowej Europie. W takich okolicznościach powstało państwo Franków. 🏰 Chlodio uważany jest za pierwszego króla Franków, a od imienia jego następcy Meroweusza wzięła swoją nazwę dynastia, która miała rządzić przez następne dwa wieki. Musiało jednak minąć 50 lat aby na scenie pojawił się prawdziwy bohater - Chlodwig, syn Childeryka który skonsolidował swoje młode państwo, przyjął chrześcijaństwo, dzięki czemu stał się graczem z którym musiano się liczyć. Jego ekspansywna polityka przyniosła Frankom same korzyści. Lecz problemem Merowingów było dziedziczenie, który z każdym pokoleniem prowadziło do bratobójczych walk, wiecznego chaosu i zamętu w państwie, co w ostateczności doprowadziło do upadku rodu. Ostatni królowie przypominali bardziej bezbronne niemowlęta niż prawdziwych mężczyzn. 🏰 Na szczęście władza nie lubi próżni, i na scenie pojawił się kolejny silny gracz, który wziął sprawy w swoje ręce. Karol Młot, od którego początek wzięła przyszła dynastia Karolingów, był prawdziwym wojownikiem, który poskładał rozbite państwo do kupy, i obronił je przed wrogimi najeźdźcami. Każdy następny władca był coraz silniejszy, aż wreszcie nastał Karol Wielki, którego ponad 40 letnie panowanie zaprowadziło go na cesarski tron. Człowiek niezwykle światły, z niebywałym zmysłem politycznym, wprowadził Europę w nową erę. Niestety był to ostatni błysk geniuszu, gdyż każda następna generacja Karolingów nie była w stanie sprostać tak wysoko zawieszonej poprzeczce przez Karola. Tak jak w przypadku Merowingów, ta również zaczęła popadać w dekadencję, tym samym osłabiając wizerunek monarchii. Gwoździem do trumny okazały się być najazdy Wikingów, którzy obracali w perzynę wszystko na swojej drodze. 🏰 Koniec końców nastąpił podział państwa na dwa odrębne byt. Frankowie zachodni wkrótce stali się współczesną Francją, a Frankowie wschodnim Niemcami. Od tego momentu zaczyna się zupełnie inna historia, lecz nadal piekielne ciekawa.

kto jest prawdziwym inteligentem, odnajdzie tutaj siebie - bo inteligent średniowieczny Le Goffa to człowiek prawdziwie ludzki, nie tylko humanistyczny... znakomita, demitologizujaca i unaoczniająca - pomiędzy innymi opowieściami, ta o Abelardzie i Helozie, specyficznie wzorcowa... :)

Fenomenalny esej, w którym era średniowiecza jest ukazana, wbrew powszechnym opiniom, że był to regres, jako okres rozwoju. Ogromny wpływ miała miała wiara, która była odzwierciedlana w architekturze, kulturze, sztuce. Wraz z nią sięgnięto po dzieła starożytnych mężów, które wracały z odmętów historii i miały ogromny wpływ nie tylko na nauki przyrodnicze, jak i na literaturę. Esej napisany jest z niezwykłą miłością i poetyckością. Czytelnik nie raz czuje się, jakby obcował z opisywanymi przedmiotami, przechadzał się po tamtej epoce. Pozycję gorąco polecam.

Najlepsze, najwszechstronniejsze zanalizowanie konfliktu króla Bolesława z biskupem Stanisławem. Wolne od klerykalizmu i ckliwości, za to przedstawiające częściowo panowanie wybitnego władcy i biskupa, któremu bliższa były możnowładcze interesy i własna pozycja, niż losy państwa polskiego.

Książka rzeczowo opisuje politykę Kazimierza III Wielkiego nie popadając ani w idealizację, ani w demonizację tegoż monarchy. Jest napisana ładną polszczyzną, choć niestety lekkiego pióra Wyrozumski nie miał. Książka warta polecenia weteranom historii, ale zabierając się za nią należy już mieć jakieś pojęcie na temat rządów ostatniego króla z dynastii Piastów.

Czytając książki prof. Strzelczyka możemy być pewni co najmniej dwóch rzeczy: spotkamy się z pisarstwem historycznym na najwyższym poziomie oraz znajdziemy w lekturze wprost niezliczoną masę ciekawostek, z wielkim kunsztem wplecionych w tok narracji. Nie inaczej jest w pracy na temat Iroszkotów w kulturze średniowiecznej Europy. Autor, zagłębiając się w mroki wczesnego średniowiecza, wydobywa na światło dzienne wiele faktów o życiu i działalności iryjskich świętych. Wprost niebywałe jest to, jak wiele im zawdzięczamy, a jak niewiele o nich wiemy. Jak już wyżej nadmieniłem, wielką zaletą pióra Jerzego Strzelczyka jest urozmaicanie wywodu szczegółowymi anegdotami, które w żaden sposób nie prowadzą do przewlekłości podjętych wątków, a wręcz przeciwnie, "fabuła" historyczna wiele na nich zyskuje. I tak, dowiadujemy się przykładowo, iż spór o mniszą tonsurę oraz datę Wielkanocy, należały do śmiertelnie poważnych zagadnień ówczesnych czasów. Dochodziło nawet do takich absurdów, że pewna para królewska na ziemi angielskiej obchodziła osobno dzień Wielkanocy - w inny dzień królowa, w inny jej małżonek (s. 34/35, 77). Złocisty, szlachetny trunek, jakim jest piwo, miał w IX w. nieprzejednanego wroga w osobie Seduliusza Szkota (s. 236). Z nie lada zdziwieniem można odnotować także fakt, iż w czasach głębokiego średniowiecza zdarzały się przypadki bardzo racjonalnego podejścia do spraw religii. Jedna z iryjskich krytyk zjawiska pielgrzymowania (jakże popularnego w tamtych czasach) mówi: "Nie warto pielgrzymować, modlić się w Wiecznym Mieście, gdy w sercu nie masz Boga, nie znajdziesz go w papiestwie" (s. 290). Autor poświęcił również trochę uwagi tematowi działalności najwybitniejszego myśliciela z kręgu Iroszkotów, a mianowicie Eriugeny.: "w De divisione naturae stanowisko Eriugeny jest już jasne: ogień i wszelkie mąki piekielne należy rozumieć wyłącznie w sensie przenośnym. Przecież po upadku świata materialnego pozostaną jedynie byty duchowe i grożenie im karami cielesnymi jest rzeczą śmieszną i jawną pozostałością pogańskiego przesądu. Piekło nie jest żadnym określonym miejscem, lecz żałosnym stanem świadomości potępionych. Grecy dobrze wyczuli sens piekła, nazywając je Hadesem, czyli smutkiem, podczas gdy łacinnicy mniej trafnie użyli określenia lokalizującego; infernum - miejsce znajdujące się infra terrum, pod ziemią" (s. 322/3). W związku z powyższym nasuwa się pytanie, po co Kościoły "Chrześcijańskie" brną w swoje brednie, mając na tacy to (i wiele innych) logiczne wyjaśnienie. Jest to oczywiście pytanie retoryczne, gdyż zaciemnianie obrazu, robienie z "owieczek" osłów, oraz tkanie tajemnic opartych na szantażu emocjonalnym jest istotą tych instytucji. Wracając do książki, należy polecić ją wszystkim zainteresowanym procesem tworzenia się kultury we wczesnośredniowiecznej Europie.

„Rycerze w habitach” to niepozornie wyglądająca książka, która dla mnie stanowi wizualizację powiedzenia: „nie osądzaj książki po okładce”. Bardzo dobre kompendium wiedzy, autorstwa Edwarda Potkowskiego, o najbardziej znanych zakonach rycerskich i tych, o których mało kto słyszał. Do tego wyważone oceny i komentarze, dotyczące wypraw krzyżowych oraz walki cesarstwa z papiestwem o wpływy polityczne w średniowiecznej Europie, stanowią cenne źródło wiedzy o epoce. Dodatkowym smaczkiem jest historia najstarszych polskich odznaczeń (orderów). W tej pozycji także bardzo dobrze opisano genezę konfliktu chrześcijan i muzułmanów, wywołanego przez nieodpowiedzialne decyzje kolejnych papieży. Autor ukazuje prawdziwe pobudki krzyżowców i ich mocodawców, które z wiarą nie miały zwykle nic wspólnego. Po lekturze tej książki nie można się dziwić dlaczego świat muzułmański nie lubi chrześcijan. Ma ku temu poważne powody. Polecam tą książkę z czystym sumieniem każdemu, kto chciałby lepiej poznać dzisiejszy świat z jego niuansami i kontekstami, mającymi głębokie korzenie w średniowieczu, w którym to świecie pragnienie władzy i bogactwa stanowi ponadczasową i najbardziej pożądaną motywację ludzi. Jako uzupełnienie książki polecam film Ridleya Scotta pt. „Królestwo niebieskie” z 2005 r., oczywiście w tradycyjnej kolejności: „najpierw książka, potem film.” 😊

Jak na książkę historyczną napisana tak, jak współcześni autorzy - zwłaszcza beletryzujący - pisać już nie potrafią. Kilka spojrzeń na XIII wieczny Śląsk i głównego bohatera, wnuka Władysława Wygnańca, założyciela dynastii Henryków Śląskich. Mały niedosyt - miałem nadzieję na więcej informacji o tytułowym bohaterze. Więcej jest o "jego czasach". Ale narzekać nie będę. Każdy miłośnik wczesnego średniowiecza i rzetelnej historii Piastów znajdzie prawdziwą przyjemność czytania tej pozycji. Polecam.

Książka już dosyć wiekowa, bo oryginalnie ukazała się na początku lat siedemdziesiątych, a polski przekład Państwowy Instytut Wydawniczy wypuścił w latach osiemdziesiątych, ale pomimo upływu czasu jest to wciąż interesująca pozycja. Michael Grant postanowił ukazać nie tylko Pompeje, lecz Herkulanum. Momentami to trochę analiza porównawcza pozostałości obu miast. Generalnie ta książka dosyć mocno koncentruje się na architekturze i sztuce. Czytelnik zobaczy jak wyglądały budynki mieszkalne w obu miastach, komu były poświęcone świątynie, jak prezentowały się budynki publiczne, sklepy, jak wyglądały wnętrza domostw pokryte mozaikami oraz wypełnione rzeźbami i meblami. Ponadto, autor w skrótowej formie opowiada o dziejach miast do wybuchu Wezuwiusza, opisuje samą katastrofę, ale też omawia takie kwestie jak prostytucję, handel, jedzenie czy rolnictwo. Wiadomo, w dobie internetu ta pozycja nie robi aż takiego wrażenia, ale trudno przejść obojętnie obok tego, że książka zawiera ponad 150 ilustracji. Pozwala się to w naprawdę dużej mierze zaznajomić z zabytkami znajdującymi się w Pompejach i Herkulanum. Przyczepić się można oczywiście do jakości, bo jednak sporo detali jest zwyczajnie nieuchwytnych na czarno-białych zdjęciach. Mimo to, szanuję pomysł, a sama książka Granta jest bardzo dobrym opisem odkopanych obiektów oraz prac wykopaliskowych na terenie miast. Podobały mi się też nawiązania do wrażeń pisarzy jak Goethe czy Shelley, którzy mieli okazję zobaczyć na własne oczy Pompeje i Herkulanum.

Wybitna praca jednego z najlepszych polskich mediewistów, któremu z pewnością nikt nie odmówi daru ciekawej narracji. Prof. Labuda zabiera czytelnika w tej książce w arcyciekawy świat domyśleń, konkluzji i podejrzeń, co do wydarzeń, na rekonstrukcje których światło pozwalają nam rzucić skąpe źródła pisane i archeologiczne. Moim zdaniem jest to najlepsza biografia naszego pierwszego władcy, choć z pewnością czas i nowe ustalenia będą systematycznie weryfikować przedstawione w niej treści. To nie jest lektura tylko dla historyków, ale dla każdego, kto lubi rzucić się w intelektualną przygodę prawdziwie ciemnych wieków - źródłowo oczywiście.

Książka jest długa, ma mnóstwo informacji, jest klasycznym podręcznikiem. I jest absolutnie wspaniała. W przystępny i ciekawy sposób przedstawia historię okresu, o którym tak naprawdę niewiele wiedziałem. Trudno powiedzieć ile zapamiętam, ale na pewno mam zupełnie inne poczucie średniowiecza niż przed lekturą