Czasy katedr. Sztuka i społeczeństwo 980-1420

Dawno mnie żadna książka tak nie wymęczyła. Czytana przez prawie miesiąc. Napisana ponad 100 lat temu po holendersku. Przetłumaczona po wojnie na niemiecki. W latach 60-tych z niemieckiego na polski. Ogromne ilości cytowań w językach francuskim, niemieckim, angielskim, łacińskim - często bez tłumaczenia - masa archaizmów (niektórych nie znalazłem w internecie np "pasztet" w którym grała orkiestra)- całe strony przypisów. Książka niestety raczej dla biegłego erudyty, którym nie jestem. Między okładkami jest historia późnego średniowiecza - czyli głównie XV wiek - koncentrująca się na pograniczu Burgundii i Francji. Książka często wskazywana jest jako dzieło przełomowe - po raz pierwszy tak mocno koncentrujące się na mentalności ludzkiej analizowanej przez pryzmat kultury. Nie ma tu chronologicznych opisów wojen, wynalazków czy koronacji. Mamy rodziały podzielone wg najbardziej typowych ideologii świeckich i religijnych oraz z podziałem na rodzaje dostępnej wtedy sztuki z wywodami autora co ona oznacza dla pobudek ludzi tamtego okresu. Jeśli chcemy poznać co kierowało życiem w tej schyłkowej epoki myślę, że warto sięgnąć po tą pozycję.

Przeleżała ta wybitna książka szereg miesięcy na mojej "półce hańby" i już żałuję każdego straconego tygodnia. Syntetyczny, bogato dokumentowany obraz Europy średniowiecza- od kultury dworskiej po materialną , od kosmogonii po charakterystykę życia prywatnego, od nauki po sposób postrzegania czasu i przestrzeni. Osobliwa konstrukcja - tekst zasadniczy uzupełniony bogatym słownikiem osób, miejsc i pojęć oraz sporym, ściśle dobranym do tekstu zbiorem ilustracji. Otrzymujemy zatem..... podręcznik. Podręcznik napisany z pasją , z talentem do opowiadania. Dla mnie to nie jest książka na raz. Z pewnością będę do niej wracał. Rzadko daję 10 ( ocena która na portalu zdarza się nawet zwykłej grafomanii :)) - 10 z ¡Olé!

Niezwykle ciekawa książka zajmująca się materią, której nie znajdziemy na pierwszych stronach średniowiecznych kronik. Ani na drugich, ani na ostatnich - bo o chłopach się po prostu nie pisało. Jedna z niewielu dobrych rzeczy, których w swojej ponad półtoramilinijnej działalności dostarczył nam Kościół Katolicki - niesamowicie wyraźny portret życia zwykłych ludzi w zwykłych czasach. Książka wymaga w mojej ocenie pewnego minimum wiedzy o średniowieczu by ją dobrze zrozumieć. Ale gdy taką podstawą już dysponujemy - zdecydowanie warto ją przeczytać.

Spodziewałem się czegoś głębszego. Zaskakująca może być najwyżej dla kogoś, kto o średniowieczu wie tylko tyle, że było: ciemne, mroczne, brudne, przesądne, zacofane i „zwalczało naukę”. Dość pobieżne studium zagadnień związanych z ciałem (ubiór, dieta, współżycie, higiena, sztuka, medycyna, pogrzeby…). Mam wrażenie, że środowiska akademickie, zmuszone pisać o czymkolwiek, by zdobywać tytuły i pieniądze, mnożą niepotrzebnie kategorie i rozbijają na części pierwsze zagadnienia, które stają się niewiele mówiącą papką oderwaną od czegokolwiek. Nie dowiedziałem się niczego, czego bym wcześniej nie wiedział z innych ogólnych książek o średniowieczu. Mało tego, wiele tu rzeczy, które są po prostu ogólnoludzkie, niezależne od epoki: „Nasze pokolenie ma tę silnie zakorzenioną przywarę, że odrzuca wszystko, co zdaje się pochodzić od nowożytnych. Toteż kiedy zaświta mi jakiś własny pomysł, gdy chcę go upublicznić, to przypisuję go komuś innemu i oznajmiam: «to powiedział taki a taki, nie ja», żeby zaś uwierzono mi całkowicie, o wszystkich moich poglądach mówię: «wykoncypował je ten a ten, nie ja». Ażeby uniknąć kłopotów stąd, że inni będą myśleć, iż ja, ignorant, z własnego umysłu wysnułem idee, robię tak, by sądzono, że są one owocem moich studiów arabskich. Tak więc bronie sprawy Arabów, nie swojej”. Kiedy zatem lekarz średniowieczny stosuje metodę wydającą mu się nową, oznajmia, że wyczytał ją u Galena. Co sugeruje, że medycyna średniowieczna nie tkwiła w takiej stagnacji, jak próbuje się nam wmawiać”. Przecież to była standardowa praktyka w starożytności wśród filozofów i jest ona stosowana przez naukowców do dziś! Książka nie jest zła… ale dla mnie nie wnosi niczego nowego. Obala dużo utartych współczesnych przesądów i to właściwie jej największa zaleta. Ale są też takie przesądy, które powiela: „To średniowiecze jest zdecydowanie męskie – pisze Georges… gardzą nimi”. [kobietami] Nie powiedziałbym, aby miało to cokolwiek wspólnego ze średniowieczem, a raczej z ogólnym nieuporządkowaniem wewnętrznym i kompleksem niższości (co można zaobserwować u Schopenhauera czy Nietzschego). W każdej epoce kobietami pogardzano i je czczono - wszystko zależy od indywiduum. Tutaj kuleje "metoda naukowa" - wystarczy, że wielu autorów pism pogardzało kobietami, historycy wnioskują, że tak robiło całe społeczeństwo. A czy dziś, w przestrzeni prywatnej wolni jesteśmy od pogardzania? Śmiem w to wątpić. Uściślając, nie twierdzę, że w średniowieczu nie gardzono kobietami - twierdzę, że nie jest to charakterystyczna cecha średniowiecza. ----------------------------------------------- „Niektóre z nich [analogii] korzystały z pośrednictwa doktryn filozoficznych: bez wątpienia pomysł, że celem nie może być rozkosz, wpoili chrześcijaństwu raczej filozofowie niż lekarze. Ale istnieją bezpośrednie kontynuacje: traktat Bazylego z Ancyry o dziewictwie – jego autor uchodzi zresztą za byłego lekarza – posługuje się wprost rozważaniami medycznymi. Święty Augustyn wykorzystuje Soranusa w polemice przeciw Julianowi z Eclanum. Gdyby ograniczyć się do wspólnych rysów, można by sądzić, że etyka seksualna przypisywana chrześcijaństwu czy nawet współczesnemu Zachodowi była już w pełni ukształtowana, przynajmniej w istotnych zarysach, w epoce największego rozwoju kultury grecko-rzymskiej. Ale świadczyłoby to o niezauważeniu fundamentalnych różnic, związanych ze stosunkiem jednostki do siebie, czyli ze sposobem, w jaki owa jednostka zmienia te recepty w osobiste przeżycie”. „(…) z nieznajomości czasów minionych wypływa nieuchronnie niezrozumienie teraźniejszości. Ale również daremne będą zapewne próby zrozumienia przyszłości, jeżeli się nie wie nic o dniu dzisiejszym”. Marc Bloch „Homoseksualizm najpierw potępiony, później tolerowany – do tego stopnia, że, jak twierdzi Boswell, w XII w. w samym łonie Kościoła ukształtowała się kultura „gejowska” – od XIII w. staje się zboczeniem porównywanym niekiedy do kanibalizmu”. „Grunt pod ten wielki chrześcijański zwrot ciała przeciw sobie był już poniekąd przygotowany. „Chrześcijanie absolutnie niczego nie stłumili, to zostało już dawno zrobione”, oznajmia wręcz Paul Veyne”. „Jednak dzięki temu kunszt lekarski uzyskał popularyzację własnych metod i nobilitację własnego wizerunku. Ojcowie Kościoła, myśląc o świecie w kategoriach medycznych, zapewnili tej sztuce rozmach i godność bez precedensu, choć bywała ona często wyśmiewana bądź szkalowana”. „W tej kwestii czarna legenda obskuranckiego średniowiecza trzyma się uporczywie, „gdyż Kościół nigdy wyraźnie nie zakazywał rozcinania ludzkich zwłok”, przypomina Danielle Jacquart”. „Wbrew utartej opinii ludzie średniowiecza nie nienawidzili nagości”. „Tak jak zniknięcie stadionów podkreśla zanik sportu w średniowieczu [sportu a nie kultury fizycznej – wtrącenie moje], tak też zniknięcie term – zanik publicznych zakładów kąpielowych. Z tego powodu Michelet napisał w Czarownicy: „Ani jednej kąpieli przez tysiąc lat”. Stwierdzenie to fałszywe: w średniowieczu kąpano się. O kąpielach indywidualnych i domowych w tej epoce wiemy jednak niewiele”. „Trzeba było dopiero renesansu, aby w Europie zaczęto potępiać nagość, , publicznie praktykowaną coraz rzadziej. W średniowieczu mężczyźni i kobiety ani w łaźni, ani w łóżku nie odrzucają nagości”.

Zawstydzająco długo czytałam tę książkę, choć z drugiej strony Aries strawił nad nią całe lata. Omówienia tendencji grobowych w pierwszej, średniowiecznej części książki trochę mi ciążyły i musiałam się zmuszać, żeby brnąć dalej, ale to chyba jedyny zarzut, jaki mogę postawić całości. Monumentalna analiza postaw kultury zachodniej wobec śmierci, oparta właśnie na grobowcach, a także testamentach, ozdobach, tekstach literackich, prawnych i retorycznych. Aries stawia stosunek do śmierci w samym środku sieci zależności od innych zjawisk, takich jak indywidualizm, lęk przed naturą, koncepcja zła i wiara w życie po śmierci, i w ten sposób kreśli imponującą panoramę, wskazując następujące po sobie, przenikające się i nawarstwiające jedne na drugich nastawienia. Pozwala to dostrzec, jak pewne rzeczy, które mogą się wydawać odwieczne i naturalne, w istocie stanowią całkiem niedawny wynalazek, wykwit bardzo konkretnych przemian kulturowych. Tok rozumowania jest jasny, klarowny, podsumowany w bardzo przejrzystym rozdziale ostatnim. W wydaniu z 1989 ilustracje są niekiedy słabej jakości, ale tak to już wtedy było.

Koncepcje Jacques'a Le Goffa w popularyzatorskiej pigułce, łatwej w lekturze ze względu na przystępny styl, niewielki format i różnorodność tekstów. Pomaga sobie niektóre rzeczy przypomnieć i uporządkować. Interesująca jest seria esejów o Ludwiku Świętym, zwracająca uwagę z jednej strony na brak prawdziwej indywidualizacji i psychologizacji w średniowieczu, z drugiej strony na wpisywanie (się) króla w pewien ideał. Intrygujące jest także omówienie motywu Tłoczni Mistycznej, zwięzły przegląd rodzajów średniowiecznego śmiechu czy wreszcie dosyć zaczepny tekst "Chrześcijaństwo wyzwoliło kobiety". Celne i wyważone są też krytyczne analizy krucjat i ich negatywnych konsekwencji zarówno dla stosunków między kulturami, jak i dla rozwoju samego chrześcijaństwa. Dziamdziowaty jest nieco tekst okolicznościowy "Świat chrześcijański, czy to pojęcie nowe?", wyraźnie owoc przełomu wieków i dumań nad integracją europejską, choć trzeba policzyć Le Goffowi na plus, że nie popada w zbytni optymizm co do świetlanej przyszłości tego projektu - co jednak oznacza, że na koniec musi się zadowolić mało odkrywczym wnioskiem "pożyjemy, zobaczymy".

Regine Pernaud - zakochana w epoce. Obok historii Alienor sporo o zwyczajach feudalnych i kulturze dworskiej. A wszystko jak zwykle pisane z polotem, wciągająco. Fakt, rozkład sympatii autorki wobec opisywanych postaci nie jest symetryczny :) niemniej warsztat historyczny pozostaje zachowany

Książka jest rzetelnym źródłem wiedzy - w tym praktycznej - o dawnym Egipcie i jego odkrywaniu. Może nie płynie się przez jej treść, ale na pewno warto przeczytać. Zawsze relacja "praktyka" archeologa zawiera fascynujące informacje i smaczki, których teoretyk nie jest w stanie ująć. Plusem są przejrzyste mapki i liczne zdjęcia.

Co jakiś czas biorę "na tapetę" biografię polskiego władcy, więc teraz padło na pierwszego króla elekcyjnego. I tutaj, muszę przyznać, nawet mnie zaskoczyła, ponieważ obraz tej postaci jaki wyłania się po jej przeczytaniu znacznie odbiega od tego, co zapamiętałem ze szkoły. Ugruntowała się bardzo negatywna ocena Henryka Walezego w polskiej pamięci przez dość uproszczony przekaz zawarty w podręcznikach szkolnych: porzucenie tronu przez zniewieściałego sodomitę, ignoranta, który gorszył Polaków swoim zachowaniem. O ile ucieczki z Polski autor jakoś zaciekle nie broni (sama w sobie naruszała ona majestat Rzeczypospolitej), to analiza polityki jego matki Katarzyny Medycejskiej, porównanie panowania w Polsce i we Francji są zaskakujące. Faktem jest, że nie chciał polskiego tronu, ale zgodził się ze względu na matkę i brak perspektywy ma tron francuski; Polska z jej ustrojem nie była mu obca, ponieważ francuski wywiad zgromadził sporo wiadomości, z którymi się zapoznał; był obeznany z pracą biurowo-administracyjną; radził sobie przez krótki czas pobytu w Polsce z parlamentaryzmem, ponieważ we Francji również miał z tym do czynienia (absolutyzm to dopiero wiek następny). Autor, po porównaniu obu krajów, stawia ciekawą tezę, że ówczesna Polska była krajem potężniejszym przez stabilność państwa, pokój wewnętrzny i lepszą świadomość ówczesnych polskich elit, niż targana wojnami religijnymi, rozdarta na prawie niezależne prowincje, rządzone przez udzielnych magnatów, ze słabą (nawet wtedy słabszą niż w Polsce) władzą króla Francją (taki może mały przytyk do Walezego, że Polski jednak nie docenił). Nie można mieć do niego pretensji, że po śmierci brata, jako Francuz wolał tron w swoim rodzinnym kraju. Jeżeli ktoś popełnił błąd, to Polacy, którzy nie mieli tak dobrze rozpracowanej analizy sytuacji we Francji, jaką miała, w przeciwieństwie do nich na temat Polski Katarzyna Medycejska, główna sprawczyni tej całej awantury. Jest jedna rzecz, którą w Polsce docenił Henryk Walezy w ciekawym fragmencie na temat pokoju religijnego.

Dzisiaj brzmi to wręcz niewiarygodnie, że był czas (wcale nie aż tak dawno temu), gdy archeologia nie istniała. Miejsca z pozostałościami pradawnych kultur służyły wtedy raczej jako kamieniołomy i najlepszą rzeczą, jaka mogła przydarzyć się jakiejś rzeźbie lub wazie, było postawienie jej w gabinecie osobliwości jakiegoś barokowego bogacza. Kurt Wilhelm Marek opisął w tej książce mozolny proces powstawania nowej dziedziny wiedzy. Zrobił to tak dobrze, że „Bogowie, groby i uczeni” (mimo oczywistej dezaktualizacji w stosunku do obecnego stanu wiedzy) ma nadal sporo do zaoferowania – zwłaszcza dla kogoś, kto pragnie jedynie poinformować się o historii archeologii i jej największych odkryciach. Polecam!

"Dzieje Grecji" N.G.L Hammonda to fundamentalna monografia opisująca historię cywilizacji greckiej od czasów minojskich po wojnę lamijską. Pomimo swoich lat wciąż można ją uznać za podstawę do dalszego wgłębiania dziejów Grecji starożytnej, lecz z pewnymi zastrzeżeniami; dość spora część informacji zawartych w rozdziałach epoki minojskiej, mykeńskiej i archaicznej się zestarzała, więc dla pełnego obrazu warto zajrzeć do innych źródeł (ja sam większość stron o tych epokach pominąłem) Podsumowując, polecam!

Zestarzało się to dzieło, ale też trudno się dziwić, wszak Edward Gibbon pisał "The History of the Decline and Fall of the Roman Empire" pod koniec XVIII wieku. Przez lata monografia na indeksie ksiąg zakazanych, m.in. dlatego, że dla autora jednym z powodów upadku Rzymu był rozwój chrześcijaństwa, z jego nietolerancją, butą, swarami religijnymi. Dziś pogląd dość oczywisty, wtedy... Powiedzieć, że kontrowersyjny to mało, za mniejsze przewiny skazywano na stos.

Książkę czytałem w swoim życiu dwukrotnie. Traktuję ją już jako pewnego rodzaju klasyk. R. Browning był świetnym badaczem i historykiem. Pozycja ta jest bardzo dobra, jest ona obowiązkową lekturą jeśli chcemy poznać szczegóły życia i panowania jednego z najbardziej znanych i najważniejszych Cesarzy Bizantyjskich. Pozycja ta nie opowiada o samym tylko Justynianie i Teodorze, autor przekazuje nam historię Cesarstwa Bizantyjskiego od końca V do śmierci Justyniana Wielkiego i wprost pokazuje, jakie skutki na dalsze losy tego wielkiego państwa wywarły jego rządy. Oprócz cesarskiej pary poznajemy jeszcze dokładnie całą świtę jaką otaczał się Justynian. Wiadomo, że z perspektywy czasu autor zbyt brutalnie odnosił się do poprzednika Justyniana, czyli Justyna. Współcześni badacze rehabilitują sylwetkę Wuja Justyniana i wskazują, że nie był on tylko zwykłym "zromanizowanym trakiem z Ilyrii, który potrzebuję drewnianej tabliczki, aby się podpisać.

Większości prac R. Pernoud nie uznaję za szczególnie udane. Wydają się napisane chaotycznie, wręcz egzaltowane, pomijają za to istotne szczegóły rzeczowe. W przypadku „klasycznych” biografii postaci aktywnych na polu działalności politycznej (np. Ryszarda Lwie Serce, Eleonory Akwitańskiej czy Blanki Kastylijskiej – wszystkie wydane w serii „marmurkowej” PIW, podobnie jak obecna praca) to istotna wada. Wspólna biografia Heloizy i Abelarda, pary słynnych, dwunastowiecznych uczonych i kochanków, wykazuje podobne cechy. Tym razem to jednak nie przeszkadza. Temat wydaje się bowiem stworzony właśnie dla pióra R. Pernoud. Rzeczowe i ograniczające się do przedstawienia znanych nam faktów opisanie dziejów Heloizy i Abelarda (wiedzę czerpiemy głównie z korespondencji obojga bohaterów) wypadłoby sucho i bezbarwnie, a przecież to jedna z najsłynniejszych historii miłosnych na przestrzeni wieków, dramatyzmem i nagromadzeniem emocji nie ustępująca epopejom literackim. Ma natomiast nad nimi tę przewagę, że wydarzyła się naprawdę. W dodatku Abelard to jeden z najwybitniejszych myślicieli średniowiecza, wierzący w potęgę rozumu i torujący drogę nowym prądom umysłowym. W swoich czasach niezrozumiany i często atakowany, odegrał wielką rolę w rozwoju nauki i myśli europejskiej. Wszystko to odnajdujemy w pracy R. Pernoud, która zresztą nie „kanonizuje” swoich bohaterów i dostrzega ich negatywne cechy – zwłaszcza Abelarda (zarozumiałość, przekonanie o własnej przewadze intelektualnej, agresywność w sporach). Heloizę uznaje Autorka za nie ustępującą ukochanemu na polu umysłowym, znacznie natomiast przewyższającą go w kwestiach uczuciowych oraz zdolności do wyrzeczeń w imię miłości. Gloryfikowanie płci pięknej i rzekomo słabszej to zresztą stały rys prac R. Pernoud, tutaj akurat bynajmniej nie rażący. Klimat epoki oddają liczne cytaty ze wspomnianej korespondencji bohaterów, a także ówczesnych utworów poetyckich, niekiedy autorstwa samego Abelarda (przypuszczalnie, był bowiem również utalentowanym poetą, swoich wierszy miłosnych jednak nie podpisywał, trwają więc spory dotyczące jego autorstwa). Akurat tę pracę R. Pernoud uważam za godną polecenia. Z drugiej strony, informację o przyczynie śmierci Abelarda i rodzaju trawiącej go choroby wypadałoby w pracy biograficznej podać w miejscu bardziej eksponowanym, niż zagubiony w jednym z rozdziałów przypis.

Wybitna praca jednego z najlepszych polskich mediewistów, któremu z pewnością nikt nie odmówi daru ciekawej narracji. Prof. Labuda zabiera czytelnika w tej książce w arcyciekawy świat domyśleń, konkluzji i podejrzeń, co do wydarzeń, na rekonstrukcje których światło pozwalają nam rzucić skąpe źródła pisane i archeologiczne. Moim zdaniem jest to najlepsza biografia naszego pierwszego władcy, choć z pewnością czas i nowe ustalenia będą systematycznie weryfikować przedstawione w niej treści. To nie jest lektura tylko dla historyków, ale dla każdego, kto lubi rzucić się w intelektualną przygodę prawdziwie ciemnych wieków - źródłowo oczywiście.

Bardzo solidna pozycja poprowadzona naprawdę przyjemnym stylem, trochę gawędziarskim, momentami dosyć subiektywnym, ale zawsze w ryzach profesjonalnej metodologii. Książka chyba zapomniana, a na pewno niedoceniana - ale jeśli ktoś chciałby wgłębić się w zawiłe meandry polityki epoki hellenistycznej to na pewno warto.

Książka nierówna. Miejscami pasjonująca gdy autor pochyla się nad Frycem człowiekiem z jego charakterem, przywarami i słabościami, a w wielu przynudza np. gdy opisuje przebiegi bitew wojen śląskich czy wojny siedmioletniej czy poruszając pobieżnie tematy bardzo ogólne np. kultura i oświata w Prusach w dobie FW. Miejscami wydaje się że książka nie jest pisana przez jednego autora. Przeszkadzał mi też urzędowo niechętny stosunek autora do swojego protagonisty jak i ogólnie państwa pruskiego oraz narodu niemieckiego.

Książka rzeczowo opisuje politykę Kazimierza III Wielkiego nie popadając ani w idealizację, ani w demonizację tegoż monarchy. Jest napisana ładną polszczyzną, choć niestety lekkiego pióra Wyrozumski nie miał. Książka warta polecenia weteranom historii, ale zabierając się za nią należy już mieć jakieś pojęcie na temat rządów ostatniego króla z dynastii Piastów.

Na wstępie krótkie Ad vocem do niektórych przeczytanych poniżej opinii, jeśli ktoś po lekturze tej książki stwierdza, że autor podaje tylko kto ile i za co musi konkretną ilość solidów zapłacić to zdecydowanie nie załapał przesłania książki. Średniowiecze, a szczególnie to wczesne przez wiele lat uważane było za epokę ciemną, zacofaną, bez praw i reguł, gdzie wygrywał ten Pan, który najlepiej oddzielał mieczem głowę od tułowia swojego oponenta. Karol Modzelewski pokazuje, że wczesnośredniowieczna, barbarzyńska europa budowana była na silnej wspólnocie (nazywanej przez niego krewniaczą), ukazuje rozbudowane "barbarzyńskie" prawa i obowiązujące w tych wspólnotach zasady. Praktycznie każdy z większych barbarzyńskich ludów posiadał swoje prawo zwyczajowe, które później zostało również spisane na pergamin jak Lex Salica, Lex Ripuaria, Lex Burgundionum, Lex Longobardorum itd. K. Modzelewski w ciekawy sposób przedstawia jak kształtowała się sytuacja społeczna w określonych barbarzyńskich społecznościach/plemionach. Autor pokazuje przy okazji ogromny rozgardiasz jaki tam momentami panował pod względem tego, że w danym plemieniu możemy mieć "kilku królów, książąt, wodzów itp." Fakt, autor bardzo ciekawie to opisuje, korzystając z dokładnie znanych mu źródeł historycznych, natomiast brakowało mi pewnego usystematyzowania, może zachowania chronologii w tym momencie. Brakło ewentualnego odwołania do wcześniej ukształtowanych koncepcji/przemian (niektórych już przestarzałych co prawda ale ich wspomnienie zawsze pokazuje kierunki rozwoju badań) w systemach rządów barbarzyńskich społeczności: Volkskönigtum, Sakralkönigtum, Heerkönigtum. Generalnie autor w dobry sposób obrazuje, że nawet w tej "barbarzyńskiej" społeczności nikt nie mógł sobie pozwolić na wszystko, gdyż w tej krewniaczej wspólnocie krwii panują określone zasady, a ich złamanie będzie kosztowne nie tylko dla samego złoczyńcy ale i dla jego wspólnego kręgu. Pozycja na pewno potrzebna, bo zwraca uwagę nie tylko na germańskie plemiona i ich zasady, ale również na nasze społeczności słowiańskie oraz ich zasady i obyczaje. Książkę serdecznie polecam.

Na początku warto zaznaczyć, że ta książka jest de facto skryptem akademickim i to jeszcze z lat 70, więc uważam że dla kompletnego laika lepsza będzie książka Thomasa R. Martina o starożytnym Rzymie. Jednakże polecam tę książkę dla każdego kto już coś wie o temacie i chciałby sobie powtórzyć posiadaną wiedze. Dużym minusem jest bardzo pobieżnie przedstawiony proces upadku cesarstwa zachodniego