Tamten świat

„Tamten świat” autorstwa Cyrano de Bergerac to książka osobna. I to nie tylko w sensie historycznoliterackim, ale przede wszystkim ontologicznym. To utwór, który nie mieści się w jednej szufladzie. Jest jednocześnie powieścią fantastyczną, traktatem filozoficznym, pamfletem obyczajowym, satyrą religijną oraz erudycyjną zabawą wyobraźni. Jej struktura przypomina jakiegoś typu laboratorium idei, a nie klasyczną narrację fabularną. To przestrzeń, w której myśl testuje samą siebie, a rozum ściera się z metafizyką, ironią i bluźnierstwem.
O czym jest ta książka? Otóż narrator, wykorzystując fantastyczne wynalazki, opuszcza Ziemię i dociera na Księżyc. Tam poznaje cywilizację funkcjonującą według całkowicie odmiennych zasad poznawczych i moralnych, które obnażają absurd ziemskich dogmatów, religii i hierarchii. To oczywiście nie koniec fabularnych wywrotów, bo podróż staje się czymś więcej niż wyprawą przestrzenną. To bardziej intelektualna inicjacja w świat rozumu, sceptycyzmu i wolnej myśli. Powrót na Ziemię nie oznacza powrotu do dawnego porządku, lecz trwałą utratę złudzeń i nieodwracalną przemianę sposobu widzenia rzeczywistości.
Cyrano nie buduje więc świata w sensie realistycznym. Autor konstruuje model myślowy. Księżyc i Słońce nie są tu miejscami, lecz narzędziami poznawczymi: soczewkami, przez które oglądamy Ziemię. To klasyczny zabieg utopii odwróconej, znany już od Lukiana, Morusa czy Campanelli. U Cyrana przybiera on jednak formę szczególnie nowoczesną. Kosmos nie jest metaforą Boga, lecz laboratorium natury. Wszechświat zostaje zdemistyfikowany. Staje się przestrzenią fizyczną, materialną, poddaną prawom ruchu, materii i przyczynowości.
Uderza przy tym proroczy charakter wyobraźni autora. Czego tam nie ma? Loty kosmiczne, grawitacja, krwioobieg, balony, spadochrony, audioksiążki, alternatywne formy komunikacji, społeczeństwa oparte na innych zasadach poznania. Wszystko to nie jest u Cyrana fantastyką w dzisiejszym sensie, lecz spekulacją racjonalną, wynikającą z przekonania, że świat da się pomyśleć inaczej. To właśnie tu rodzi się duch science fiction. Nie w technologii, lecz w postawie epistemologicznej.
„Tamten świat” jest przy tym książką głęboko libertynistyczną. Rozum zostaje wyniesiony ponad objawienie, doświadczenie ponad dogmat, a sceptycyzm ponad tradycję. Autor nie atakuje religii wprost. On ją rozpuszcza w ironii, podważa przez absurd, przez logiczne konsekwencje, przez eksperyment myślowy. Jego bluźnierstwo nie jest krzykiem, lecz uśmiechem intelektualisty.
Jednocześnie jest to książka zaskakująco współczesna aksjologicznie. Pojawia się w niej myślenie ekologiczne, antyantropocentryczne, wizja człowieka jako jednego z bytów, nie centrum stworzenia. Cyrano antycypuje świat, w którym hierarchie ontologiczne zostają spłaszczone, a granica między człowiekiem a naturą przestaje być metafizycznie absolutna.
Warstwa stylistyczna dzieła dopełnia jego intelektualnej gęstości. Język jest barokowy, pełen point, paradoksów, ironii i retorycznych piruetów. To proza, która myśli poprzez formę. Metafora jest argumentem, a dowcip staje się narzędziem filozoficznym. Humor nie służy rozrywce, lecz demaskacji. Ośmiesza głupotę, dogmatyzm, ignorancję, scholastyczne puste formuły i autorytarne struktury wiedzy.
Paradoksalnie, „Tamten świat” jest również książką melancholijną. Pod warstwą ironii kryje się świadomość zmarnowanych wieków, straconego tysiąclecia, historii spowolnionej przez instytucjonalną ignorancję. Autor zdaje się rozumieć, że postęp jest możliwy, ale nieuchronnie opóźniany przez lęk przed wolnością myślenia. To utopia, która wie, że sama jest niemożliwa.
Na poziomie recepcji dzieło funkcjonuje w cieniu mitu romantycznego Cyrana. Tego z dramatu Rostanda i filmu z niezapomnianą rolą Gérarda Depardieu. I to zaciemnia obraz prawdziwego autora, nie jako melancholijnego kochanka, lecz bezkompromisowego racjonalisty, intelektualnego buntownika i filozoficznego prowokatora.
Lektura „Tamtego świata” wymaga cierpliwości, gotowości na chaos formy i nadmiar idei. Nazwałbym jednak tę książkę formującą. Ona poszerza wyobraźnię intelektualną, uczy myślenia alternatywnego, pokazuje, że literatura może być narzędziem poznania równie skutecznym jak filozofia czy nauka. To nie tylko prapoczątek science fiction. To manifest wolnego rozumu. Czyta się go dziś nie jak zabytek, lecz jak projekt przyszłości, który został napisany trzysta lat za wcześnie.

Recenzja ukazała się pod adresem https://melancholiacodziennosci.blogspot.com/2026/01/recenzja-tamten-swiat-cyrano-de-bergerac.html

„Tamten świat” autorstwa Cyrano de Bergerac to książka osobna. I to nie tylko w sensie historycznoliterackim, ale przede wszystkim ontologicznym. To utwór, który nie mieści się w jednej szufladzie. Jest jednocześnie powieścią fantastyczną, traktatem filozoficznym, pamfletem obyczajowym, satyrą religijną oraz erudycyjną zabawą wyobraźni. Jej struktura przypomina jakiegoś...

6/10

6/10

Zaskakująco nowatorska i błyskotliwa lektura, która łączy satyrę, filozofię i fantazję. Cyrano de Bergerac prowokuje do myślenia o ludzkiej naturze i ograniczeniach świata, jednocześnie bawiąc i zaskakując.

Zaskakująco nowatorska i błyskotliwa lektura, która łączy satyrę, filozofię i fantazję. Cyrano de Bergerac prowokuje do myślenia o ludzkiej naturze i ograniczeniach świata, jednocześnie bawiąc i zaskakując.

Dziwna książka bo i cóż tu mamy: Fantastykę naukową zmieszaną z fantastyką, traktatem filozoficznym, dziełem stricte naukowym prezentującym nam ówczesną wiedzę ludzi doby siedemnastego stulecia oraz całym wachlarzem zapatrywań autora na ówczesny świat w tym na religię czy ówczesną medycynę. Zarazem mogą wprowadzać w osłupienie niektóre stwierdzenie rodem wyjęte choćby z agend tzw. zielonych gdzie człowiek zostaje sprowadzony do tej samej rangi co całe stworzenie. Jak niewiele człowiek się zmienił przez stulecia.
Śmieszna w wielu miejscach powieść co przy ówczesnym stanie wiedzy nie może dziwić ma pewne akcenty miłe dla polskiego ucha.
Natomiast wielkim minusem jest edytorstwo pracy. Umieszczenie wszystkich przypisów w specjalnym, ostatnim rozdziale książki, a nie pod tekstem głównym bardzo utrudnia odbiór dzieła, a że można było to lepiej zrobić niech świadczy wstęp książki gdzie opisano żywot autora znanego szerszemu spektrum z filmu francuskiego o Cyrano de Bergerac i niezapomnianej roli Gérarda Depardieu.

Dziwna książka bo i cóż tu mamy: Fantastykę naukową zmieszaną z fantastyką, traktatem filozoficznym, dziełem stricte naukowym prezentującym nam ówczesną wiedzę ludzi doby siedemnastego stulecia oraz całym wachlarzem zapatrywań autora na ówczesny świat w tym na religię czy ówczesną medycynę. Zarazem mogą wprowadzać w osłupienie niektóre stwierdzenie rodem wyjęte choćby z...

Legendarny nosacz, broniąc słusznej skądinąd sprawy rozumu, daje się trochę ponieść fantazji w tworzeniu i doborze argumentów. Fantazja ta nie odchodzi go bynajmniej przy porównaniu męża i niewiasty, zgodnym może z duchem epoki, ale rażąco kłócącym się z doświadczeniem.
A jednak dzieło to ujawnia pewne walory, i to nie tylko entuzjastom historii nauki. Piękny język przyjemnie drażni fałdki na mózgu (jeśli ktoś ma),humor wstrząsa trzewiami, a kreatywność Bergeraca w budowaniu brawurowych (i nierzadko obrazoburczych) konstrukcji myślowych musi imponować.
Czytając te siedemnastowieczne wynurzenia, jako żywo przypominające kosmogoniczne wymysły starożytnych, trzeba jednak zapłakać nad straconym tysiącleciem. Z drugiej strony, gdyby nauka wcześniej przebiła mur religijnej ignorancji, być może dziś nic by już z nas nie zostało, a tak możemy jeszcze chwilę pośmierdzieć.

Legendarny nosacz, broniąc słusznej skądinąd sprawy rozumu, daje się trochę ponieść fantazji w tworzeniu i doborze argumentów. Fantazja ta nie odchodzi go bynajmniej przy porównaniu męża i niewiasty, zgodnym może z duchem epoki, ale rażąco kłócącym się z doświadczeniem.
A jednak dzieło to ujawnia pewne walory, i to nie tylko entuzjastom historii nauki. Piękny język...