Dekada Jaruzelskiego. Z historii politycznej PRL 1980–1989/90

Historię Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej można mierzyć rządami kolejnych I Sekretarzy KC PZPR. Wszyscy zgodzimy się co do tego, że inaczej wyglądały rządy Bieruta, Gomułki czy Gierka. Nie inaczej jest z dekadą Wojciecha Jaruzelskiego. Jest to być może – obok Bieruta – najgorzej oceniany I sekretarz KC. Dlaczego? Czy chodzi tylko o stan wojenny? Jak naprawdę wyglądała Polska pod rządami generała Wojciecha Jaruzelskiego? Pytania te wydają się zasadne tym bardziej, że to Jaruzelski był tym, który patronował transformacji ustrojowej z ramienia partii komunistycznej. Czy był to krok do końca przemyślany z jego strony?
Szukając odpowiedzi na te i wiele innych pytań, warto sięgnąć po publikację Instytutu Pamięci Narodowej pod tytułem „Dekada Jaruzelskiego. Z historii politycznej PRL 1980-1989/90”. Punktem wyjścia do jej powstania była konferencja naukowa, która odbyła się w Warszawie w dniach 13 – 14 grudnia 2021. Redaktorem naukowym książki jest doktor Robert Spałek.
Zwrócę uwagę najpierw na świetny tytuł i okładkę. Smutny pan na tle czarnej okładki patrzy gdzieś w bok, być może w stronę czołgu, również umieszczonego na okładce. Świetnie współgra z tym wszystkim jednolite czarne tło i wielkie białe litery. Okładka ta wywarła na mnie naprawdę duże wrażenie. Oszczędność a jednocześnie siła wyrazu naprawdę przemawia do czytelnika.
Recenzowana książka podzielona jest na cztery nierówne części. Składa się z kilkunastu artykułów naukowych, których autorami są uznani specjaliści w swoich dziedzinach. Wyłania się z nich obraz ostatniej dekady PRL-u.
Najbardziej obszerna jest pierwsza część książki, traktująca o historii politycznej. Jest to zabieg jak najbardziej zrozumiały. Tę część otwiera artykuł prof. Antoniego Dudka zatytułowany „dekada Jaruzelskiego, czyli dekada graniczna”. Ten znany historyk i politolog wskazuje, że to właśnie w dekadzie Jaruzelskiego pojawiały się „zjawiska i procesy”, które „w pełni miały miały się rozwinąć dopiero po roku 1989. Pewnym zaskoczeniem może być fakt, że autor – za współpracownikami generała – określa go jako człowieka „niezdecydowanego, często zmieniającego opinię”. Wydaje się, że wojskowy powinien się raczej odznaczać decyzyjnością i silnym charakterem. Tymczasem Wojciech Jaruzelski jawi się jako człowiek dostosowujący się do sytuacji, przede wszystkim do prądów płynących z Kremla. To właśnie ewolucja sytuacji geopolitycznej być może najmocniej oddziaływał na generała. Kto by się spodziewał w roku 1982, że dokładnie siedem lat później wszyscy najważniejsi światowi przywódcy będą optować za wyborem Jaruzelskiego na urząd prezydenta? Tego z pewnością nikt nie mógł przewidzieć. Równocześnie Antoni Dudek zwraca uwagę na Kościół katolicki, jako głównego beneficjenta omawianej dekady. Co prawda nowy prymas Józef Glemp nie miał charyzmy swego wielkiego poprzednika, jednak Kościół cieszył się ogromnym zaufaniem społecznym. Wiedział o tym także generał Jaruzelski, który sondował podzieleniem się władzą z ludźmi bliskimi Kościołowi. Ostatecznie jak wiemy nic z tych planów nie wyszło.
Nie jest oczywiście rolą recenzji streszczanie poszczególnych artykułów. Zamiast tego wskażę, że naprawdę poszerzają one i systematyzują naszą wiedzę o dekadzie Jaruzelskiego. Oczywiście będzie pewnie sporym szokiem dla niektórych fakt, że przez swoje otoczenie Jaruzelski był porównywany do Piłsudskiego. Istotnie, jego wojskowa dyktatura mogła rodzić takiego rodzaju skojarzenia.
Bardzo ciekawy i ze swadą napisany jest artykuł Michała Przeperskiego o tym, jakie wizje przyszłości mieli polscy komuniści u schyłku istnienia systemu. Zwraca on uwagę na to, abyśmy nie ulegali ahistoryzmowi oceniając przeszłość. Dziś bowiem – z perspektywy czasu – wszystko układa nam się w jedną logiczną całość. Od Solidarności do Okrągłego Stołu. Tymczasem to wcale nie było takie oczywiste w latach 80. Nikt nie wiedział, jak rozwinie się sytuacja. Znamienne jest w tym kontekście przywołanie słów Jerzego Hausnera z 1 marca 1989 roku, który mówił m.in. „jest partia”. Partia, która według niego mogła jeszcze skutecznie działać. Dziś te słowa mogą razić swoją naiwnością. Jednak wtedy były wypowiadane całkowicie poważnie. Przeperski pisze w sposób naprawdę interesujący, widać w nim autora młodszego pokolenia.
Bardzo interesujący jest także tekst Roberta Spałka, będący biografią generała Wojciecha Jaruzelskiego. W jaki sposób został komunistą? Czy wierzył naprawdę w leninizm? Jaki był jego udział w systemie władzy PRL? Kim tak naprawdę był towarzysz generał?
Druga część książki zawiera artykuły poświęcone społeczeństwie i kulturze, a trzecia gospodarce. Wypada wspomnieć w tym miejscu tekst Arkadiusza Gryko o próbie reform gospodarczych w Polsce w latach osiemdziesiątych XX wieku. Czy rysowała się możliwość, że nad Wisłą zrealizowany zostanie tzw. Model chiński?
Na ostatnią część publikacji składają się dwa artykuły z historii wojskowości, opisujące oczywiście tzw. Ludowe Wojsko Polskie w dekadzie Wojciecha Jaruzelskiego.
Reasumując „Dekada Jaruzelskiego. Z historii Politycznej PRL 1980-1989/90” to interesujący om dla wszystkich interesujących się tym okresem. Recenzowana publikacja nie ogranicza się tylko do zagadnień o tematyce politycznej, lecz porusza także te o tematyce prawnej, gospodarczej czy społecznej – wciąż słabiej obecne w dyskursie społecznym. Pamiętajmy przy tym, że jest to zbiór artykułów naukowych, nie zaś monografia jednego autora.

Historię Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej można mierzyć rządami kolejnych I Sekretarzy KC PZPR. Wszyscy zgodzimy się co do tego, że inaczej wyglądały rządy Bieruta, Gomułki czy Gierka. Nie inaczej jest z dekadą Wojciecha Jaruzelskiego. Jest to być może – obok Bieruta – najgorzej oceniany I sekretarz KC. Dlaczego? Czy chodzi tylko o stan wojenny? Jak naprawdę wyglądała...