Bóg umarł. Dlaczego odchodzimy od religii

Jest to praca doktorska, która jako taka zapewne się broni. Jednak jako książka popularnonaukowa już nie bardzo. Cała część historyczna obraca się w kręgu dość znanych nazwisk. Te, których nie znalem, zbyt wiele do sprawy nie wnoszą . Interesuję się od lat tą tematyką i prawdę mówiąc nie doczekałem się tutaj niczego naprawdę nowego. Ot, kilka ciekawych myśli i niewiele więcej.

Jest to praca doktorska, która jako taka zapewne się broni. Jednak jako książka popularnonaukowa już nie bardzo. Cała część historyczna obraca się w kręgu dość znanych nazwisk. Te, których nie znalem, zbyt wiele do sprawy nie wnoszą . Interesuję się od lat tą tematyką i prawdę mówiąc nie doczekałem się tutaj niczego naprawdę nowego. Ot, kilka ciekawych myśli i niewiele więcej.

Bardzo solidna pozycja, autor dość przystępnie przedstawia poglądy XIX i XX-wiecznej filozofii skupiając się na badaczach wieszczących koniec religii. Mi osobiście bardzo pomogła poukładać sobie w głowie ewolucję tej tezy.

Bardzo solidna pozycja, autor dość przystępnie przedstawia poglądy XIX i XX-wiecznej filozofii skupiając się na badaczach wieszczących koniec religii. Mi osobiście bardzo pomogła poukładać sobie w głowie ewolucję tej tezy.

Choć tezę o “śmierci Boga” wielu z nas wiąże nierozerwalnie z myślą Fryderyka Nietzschego, to Michał Jędrzejek przypomina nam znacznie dłuższy szereg filozofów i pisarzy (Hegel, Schopenhauer, Dostojewski, Heideggera, Žižek, Halik),którzy głosili i do dziś głoszą aktualność tej tezy. W przeciwieństwie do fukujamowskiego poglądu o “końcu historii”, który okazał się nieprawdziwy właśnie na naszych oczach. Wielki Mircea Eliade uważał zaś (w obronie jednego ze swych przyjaciół - dwudziestowiecznego “teologa śmierci Boga”),że właśnie to idea “śmierci Boga” jest jedynym oryginalnym osiągnięciem (nowym nurtem religijno-filozoficznym) współczesnego nam Zachodu.
Autor pojęcia “śmierci Boga” nie traktuje jednowymiarowo i wywodzi ją nie tylko z warunków poznawczych (a więc konfliktu nauka-religia, rozstrzyganego przez nas na korzyść tej pierwszej),ale i uwarunkowań moralnych (uwrażliwienia na jednostkę) i społecznych (pluralizm społeczeństw dobrobytu). Dostajemy więc pewien syntetyzujący konteksty opis zamiast uproszczonych wyjaśnień jednoczynnikowych.
Różnie można by umieszczać początek procesu sekularyzacji w zależności od przyjętych założeń, bo czy jest nim rozpoczęcie wojny reformacja/kontrreformacja w ledwie co powierzchownie schrystianizowanej wówczas Europie, czy może renesansowe otwarcie na myśl antyczną, bo chyba nie dopiero czas rodzącej się nauki, jak dziś ją rozumiemy (z doświadczeniem i matematycznym przewidywaniem)? Śmierć bogów i demitologizacja świata doskonale wpisuje się w proces “odczarowania” rzeczywistości (termin za Maxem Weberem),a te postępowały już od tysiącleci.
Duży dwudziestowieczny przegląd sposobów rozumienia “śmierci Boga” autorstwa Th.J.J. Altizera i W. Hamiltona [*] wskazuje jako jedno z tych zrozumień quasi-ateistyczną tezę, iż Bóg kiedyś istniał, a dziś już go nie ma w świecie, że to “znikanie” dokonywało się głównie w XIX wieku i dotyczyło nie tylko pola filozofii (Hegel, Nietzsche),ale i dokonywało się poprzez poezję (Goethe, Blake),pisarstwo (Dostojewski, Strindberg),powstawanie nowych ruchów społecznych (marksizm) oraz nowo powstałe nauki - ewolucjonizm i psychoanalizę.
Książka stawia sobie ambitny cel naukowy, a więc zebrania w jednym miejscu całości idei “śmierci Boga” rozsianych po pismach licznych i wzmiankowanych tu już filozofów i pisarzy i krytycznemu przyjrzeniu się ich opiniowaniu. Stąd też przypisy i komentarze do nich zajmują niemal drugie tyle (zwłaszcza gdyby ujednolicić wielkościowo ich czcionki),co zasadniczy tekst wywodu, a nie sposób ich pominąć - tak wiele merytoryki dzieje się jeszcze i tam!
Trochę zaskoczyło mnie, że nie jest to książka pisana - jak sądziłem - z perspektywy antropologii kultury czy socjologii, a jest to uczciwe opracowanie hard-filozoficzne. Nie jest to w żaden sposób zarzut w kierunku autora czy dzieła, a jedynie ostrzeżenie, że “filozofia” (w mniejszym zaś stopniu “etyka”) z opisu kategorii literackich należy traktować wprost i dosłownie.
Z pewnością książka trudna i o sporych wymaganiach do czytelnika. Dla osób zainteresowanych filozofią i religioznawstwem nie do przecenienia! Czyta się wolno i wymaga skupienia, ale ile dostaje się w zamian tętnienia myśli, ile nowych wspaniałych tropów dla dalszych lektur!
W finale dostajemy pewien twist, gdy autor nieco się odsłania i zdradza nam, iż jest to książkowe rozszerzenie (?) jego pracy doktorskiej z zakresu filozofii. No sensacji się tu nie czuje po ujawnieniu tego sekretu (od początku coś tak czułem),więc pozwalam sobie go zdradzić i tu. Choć trzeba przyznać, że ciekawe osoby ujawniają się dodatkowo w kontekście publikacji: Tomasz Polak (jeden z promotorów) oraz Zbigniew Mikołejko (naukowy recenzent). Takich Mistrzów tylko Autorowi pozazdrościć. Aż nabrałem ochoty na coś dotąd nieczytanego z bogatego dorobku mojego nieodżałowanego Krajana…

[*] Th.J.J. Altizer i W. Hamilton. Preface. [w:] tychże, Radical Theology and Death of God. Indianapolis-New York-Kansas City 1966.

Choć tezę o “śmierci Boga” wielu z nas wiąże nierozerwalnie z myślą Fryderyka Nietzschego, to Michał Jędrzejek przypomina nam znacznie dłuższy szereg filozofów i pisarzy (Hegel, Schopenhauer, Dostojewski, Heideggera, Žižek, Halik),którzy głosili i do dziś głoszą aktualność tej tezy. W przeciwieństwie do fukujamowskiego poglądu o “końcu historii”, który okazał się...