Listy perskie

Listy perskie po raz pierwszy trafiły do czytelnika w 1721 roku. Ponad trzysta (300!) lat temu. Zaskakujące i zasmucające jest to, że nie straciły w sumie wiele na aktualności. Monteskiusz napisał satyrę na ówczesne społeczeństwo francuskie (i trochę perskie [dzisiejszy Iran]),w którym ustami m.in. Usbeka, czyli Persa podróżującego po Europie, bezlitośnie opisuje przywary siedemnastowiecznych Francuzów.

Boy-Żeleński, który Listy perskie przetłumaczył, we wstępie wyjaśnia, że żeby urozmaicić fabułę autor używa formy romansu. Ja tu niestety romansu nie widzę (w dzisiejszym znaczeniu tego słowa). Za to widzę, że elementy relacji romantycznych Persów służą Monteskiuszowi do porównania podobnych relacji w Europie. Usbek w listach opowiada swoim żonom w seraju o “braku cnoty” u Francuzek, zaś swoim przyjaciołom pisze, że mimo wszystko ta swoboda w kontaktach międzypłciowych jest atrakcyjna.

📜 Europejczycy są “dziwni”

Usbek ocenia cnotę Europejek, ich nastawienie, obowiązki czy ogólnie role małżeńskie, ale nie tylko u kobiet. Ocenia także rolę mężczyzn, choć kobietom dostaje się chyba bardziej. Nawiasem mówiąc, cały czas się zastanawiałam skąd taka wiedza autora o Persach i ich zwyczajach i czy to nie przypadkiem licentia poetica. Nie wiem, być może.

Im dalej w książkę tym bardziej widać, że czasami Persowie doceniają inne układy towarzyskie we Francji, co jest dyskretną pochwałą Zachodniej kultury. Są się też podobne rozmyślania dotyczące rodzaju władzy, zachowania władców, religii, kapłanów, klasy wyższej i wielu wielu innych aspektów życia, chociaż zwykle negatywne. Szczególnie mocno dostaje się kościołowi i świeżo co zmarłemu królowi, Ludwikowi XIV.

📜 Niewiele się zmieniło

Generalnie, wnioski Monteskiusza są dość smutne. Pieniądz i żądza władzy rządzą światem, a także rozpusta. Generalnie świat Zachodni ginie, Persja zresztą również. Co ciekawe, Monteskiusz kilka razy i dość dogłębnie zastanawia się nad przyczynami zmniejszającej się dzietności i populacji narodów. Jak widać ten trend widoczny jest już od kilkuset lat… Autor listów ostro krytykuje też kolonializm, przy każdej okazji.

Ogólnie Listy perskie to dość obrazowa satyra społeczeństwa, w którym żył Monteskiusz. Wspaniale przetłumaczona przez Żeleńskiego właściwie współczesnym językiem, choć po tłumaczenie powstało na początku XX wieku, czyli ponad sto lat temu.

Od samego początku narzucało mi się głowie porównanie do innej książki podobnej formą – Listów z Ziemi Marka Twaina. Są to listy Szatana wygnanego z raju, który trafia na Ziemię i opisuje ludzkie zwyczaje związane z religijnością chrześcijańską. Monteskiusz podchodzi do tematyki szerzej, ponieważ oprócz religii opisuje także ekonomię, czy relacje społeczne. Ciekawa treść w ciekawej formie.

Listy perskie po raz pierwszy trafiły do czytelnika w 1721 roku. Ponad trzysta (300!) lat temu. Zaskakujące i zasmucające jest to, że nie straciły w sumie wiele na aktualności. Monteskiusz napisał satyrę na ówczesne społeczeństwo francuskie (i trochę perskie [dzisiejszy Iran]),w którym ustami m.in. Usbeka, czyli Persa podróżującego po Europie, bezlitośnie opisuje przywary...

Jedna z oświeceniowych powieści. W napisanej kilka lat później 4 i ostatniej podróży Guliwera Swift przeciwstawiał złych i głupich ludzi dobrym i mądrym koniom. Pod jego wpływem Wolter w „Małowielkim” pokazał ludzkość widzianą przez UFO. Ambicje Monteskiusza na szczęście nie szły tak daleko, zaledwie Francja z czasów absolutyzmu w oczach Persów. Pomysł może i dobry, wykonanie słabsze.
Żółw-w-filiżance „Styl pisania co prawda niezgorszy, a listy z seraju – zajmujące, jednak rozważania Monteskiusza w (przeważających) listach Usbeka i Riki nie przypadły mi do gustu.” Ani mnie.
Kiedyś trzeba było przerobić w ramach lektur, a pierwsze wrażenie zrobić można tylko raz, pozostało uczucie czegoś strasznie nudnego.
Najwyżej kilka zdań pozostaje godnych uwiecznienia, na przykład:
„Il n’y a pas longtemps que je suis en Europe; mais j’ai ouï parler à des gens sensés des ravages de la chimie : il semble que ce soit un quatrième fléau qui ruine les hommes et les détruit en détail, mais continuellement; tandis que la guerre, la peste, la famine, les détruisent en gros, mais par intervalles.” czyli
„Jestem w Europie od niedawna; ale słyszałem od roztropnych ludzi o spustoszeniach spowodowanych przez chemię. Zda się, że to jest jakoby czwarta plaga, która rujnuje ludzi i niszczy ich pomału, ale ciągle; gdy wojna, zaraza, głód, niszczą ich masowo, ale z przerwami.”

Jedna z oświeceniowych powieści. W napisanej kilka lat później 4 i ostatniej podróży Guliwera Swift przeciwstawiał złych i głupich ludzi dobrym i mądrym koniom. Pod jego wpływem Wolter w „Małowielkim” pokazał ludzkość widzianą przez UFO. Ambicje Monteskiusza na szczęście nie szły tak daleko, zaledwie Francja z czasów absolutyzmu w oczach Persów. Pomysł może i dobry,...

Wciąż wiele myśli bardzo trafnych, człowiek, jak widać, wiele się nie zmienił. Monteskiusz pisze bardzo lekko, bardzo wdzięcznie, czasem wręcz uroczo romantycznie, co oczywiście nie jest krytyką, a co w tym wypadku dodaje wiele uroku.

Wciąż wiele myśli bardzo trafnych, człowiek, jak widać, wiele się nie zmienił. Monteskiusz pisze bardzo lekko, bardzo wdzięcznie, czasem wręcz uroczo romantycznie, co oczywiście nie jest krytyką, a co w tym wypadku dodaje wiele uroku.

Persowie Uzbek i Rica podróżują po Europie. Zefis,Zelis, Zachi, Fatme i Roksana to żony Uzbeka żyjące w seraju; są strzeżone przez eunuchów. Uzbek i Rica w listach opisują obyczaje europejskie i krytykują ustrój absolutystyczny. W seraju zaczyna panować nieporządek, Roksana, uchodząca za najuczciwszą, wyznaje, że udawała wierność.

Persowie Uzbek i Rica podróżują po Europie. Zefis,Zelis, Zachi, Fatme i Roksana to żony Uzbeka żyjące w seraju; są strzeżone przez eunuchów. Uzbek i Rica w listach opisują obyczaje europejskie i krytykują ustrój absolutystyczny. W seraju zaczyna panować nieporządek, Roksana, uchodząca za najuczciwszą, wyznaje, że udawała wierność.

Zbiór 161 listów z XVIII wieku (powieść epistolarna) pomiędzy podróżującym po Europie Persem Uzbekiem a jego znajomymi (głównie małżonkami i eunuchami, których to zadaniem było pilnować wspomnianych kobiet, aby dobrze się prowadziły, gdy Pan poza ojczyzną).

Książka zawiera wiele ciekawych spostrzeżeń dotyczących ludzkiej natury, psychiki, postępowania, obyczajów np. „człowiek, któremu brak jakiegoś talentu, szuka pociechy w tym, że nim pogardza”.

Monteskiusz zawarł w swoim oryginalnym dziele wiele przemyśleń politycznych; pochwala systemy gdzie panuje wolność i równość w przeciwieństwie do absolutyzmu, skupiającego władze w nielicznej garstce pławiącej się w luksusach, podczas gdy większość ludzi żyje w biedzie.

Wiele też jest w „Listach perskich” aspektów religijnych, niekiedy dość przewrotnych, intrygujących, skłaniających do przemyśleń; gdzie przykładowo krytyce poddany został katolicyzm, iż z jednej strony darzy świętością małżeństwo, a z drugiej jeszcze większą świętością celibat, podczas gdy takie zestawienie zostało uznane za pozostające z sobą w sprzeczności.

Ponadto wartościowym dodatkiem całości są także interesujące opowiadania wplecione w powieść epistolarną, jak choćby wzruszająca historia brata i siostry brutalnie rozłączonych za młodu...

Zbiór 161 listów z XVIII wieku (powieść epistolarna) pomiędzy podróżującym po Europie Persem Uzbekiem a jego znajomymi (głównie małżonkami i eunuchami, których to zadaniem było pilnować wspomnianych kobiet, aby dobrze się prowadziły, gdy Pan poza ojczyzną).

Książka zawiera wiele ciekawych spostrzeżeń dotyczących ludzkiej natury, psychiki, postępowania, obyczajów np....

Zacznijmy od tego, że sięgnęłam po Listy Perskie ze względu na studia. Wcześniej niewiele o nich wiedziałam, pamiętałam jedynie datę wydania jeszcze z lekcji historii... I wtedy to się stało. Trafiłam do innego świata. Przeniosłam cały swój bagaż emocjonalny, duchowy do odległej krainy, której poranny brzask i gwieździste niebo jawiły mi się czymś obcym. Znalazłam upajającą mądrość, płynącą z każdego słowa, osnutą woalem rodem z azjatyckiego seraju. To połączenie sprawiło, że nie byłam w stanie choćby na moment odstawić lektury. Pochłonęła mnie do głębi. Jest to arcydzieło wszech czasów, które ukształtowało mnie na nowo, otwierając drzwi do nowego świata. Świata piękna i zadziwiającej mądrości.

Zacznijmy od tego, że sięgnęłam po Listy Perskie ze względu na studia. Wcześniej niewiele o nich wiedziałam, pamiętałam jedynie datę wydania jeszcze z lekcji historii... I wtedy to się stało. Trafiłam do innego świata. Przeniosłam cały swój bagaż emocjonalny, duchowy do odległej krainy, której poranny brzask i gwieździste niebo jawiły mi się czymś obcym. Znalazłam upajającą...

Przyjemna, łatwa w odbiorze i zaskakująco aktualna. Listy są króciutkie, przez co utwór można sobie dozować w małych porcjach na przerwie na papierosa czy w kolejce na poczcie.

Przyjemna, łatwa w odbiorze i zaskakująco aktualna. Listy są króciutkie, przez co utwór można sobie dozować w małych porcjach na przerwie na papierosa czy w kolejce na poczcie.

Usbek dostaje od eunuchów relacje z jego seraju.

Usbek dostaje od eunuchów relacje z jego seraju.

To nie chodzi o jakieś historyczne znaczenie tego Dzieła. Po prostu czytając co i rusz musiałem samego siebie przekonywać co do daty jego powstania. To naprawdę był XVIII wiek, a może jednak XXI? Czy społeczeństwo z czasów Ludwików było aż tak podobne do współczesnego europejskiego? A może historia zatoczyła wielkie koło i znaleźliśmy się na początku stulecia kryzysu i stąd te wszystkie ludzkie postacie podobne do nam współczesnych? Monteskiusz utrafił w dzisiejszego ducha wyśmienicie, nawet z niepokojącym zainteresowaniem światem mahometan.
Jednakże głównie jest to książka o społeczeństwie francuskim i tu z niesamowitą ostrością potrafił wyłuskać charakterystyczne osobniki, które wtedy jak i dzisiaj zasiedlają elity towarzyskie. I mają całkiem podobne zachowania i poglądy. Cóż, czasy się zmieniają, rewolucje ścinają głowy królom, wojny niszczą narody, Internet staje się namiastką prawdziwego życia, a elity pozostają niewzruszone.
Przy okazji dzieło jest niewyczerpalnym źródłem cytatów. Żywy dowód? Choćby to, że pewna firma kosmetyczne „pragnienia i potrzeby” może wymyśliła sama, ale wcześniej zrobił to Monteskiusz.

To nie chodzi o jakieś historyczne znaczenie tego Dzieła. Po prostu czytając co i rusz musiałem samego siebie przekonywać co do daty jego powstania. To naprawdę był XVIII wiek, a może jednak XXI? Czy społeczeństwo z czasów Ludwików było aż tak podobne do współczesnego europejskiego? A może historia zatoczyła wielkie koło i znaleźliśmy się na początku stulecia kryzysu i stąd...

"Listy perskie" są niesamowitą powieścią, która z wdziękiem łączy filozofię z romansem, a jednocześnie pokazuje daje miarodajny obraz społeczeństwa francuskiego (i nie tylko) na początku XVIII wieku. Mimo upływu lat przemyślenia i poglądy Monteskiusza nadal są aktualne, a jego styl pozostaje lekki i bardzo zrozumiały.

"Listy perskie" są niesamowitą powieścią, która z wdziękiem łączy filozofię z romansem, a jednocześnie pokazuje daje miarodajny obraz społeczeństwa francuskiego (i nie tylko) na początku XVIII wieku. Mimo upływu lat przemyślenia i poglądy Monteskiusza nadal są aktualne, a jego styl pozostaje lekki i bardzo zrozumiały.