Katarzyna Czeczot

Ciekawa, momentami zabawna, a chwilami niepokojąca książka o polskiej psychiatrii w XIX wieku. Fragmenty odczytów naukowych z epoki, pamiętników i dokumentów sądowych są o tym, jak przemiany psychiatrii dokonywały się w praktyce. Zaczyna się odczytem Józefa Jakubowskiego na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w 1830, w skrócie: lekarz powinien wykazywać się empatią, "kobiecą łagodnością" i "męską surowością". Powinien uzależnić od siebie pacjenta, często stosując różnie manipulacje i chwyty. Pacjent powinien być zrozumiany, jego "niewłaściwe" zachowanie wybaczone ze względu na stan psychiczny. Jednym z podejść psychiatrii opisanym w książce jest tzw. leczenie moralistyczne, według którego lekarz powinien stanowić wzór do naśladowania dla pacjenta, ponieważ jego schorzenia nie są według tej koncepcji wrodzone, a człowiek chory psychicznie może wyzdrowieć i wrócić do normalnego radosnego życia. Oczywiście jest też druga strona medalu. Lekarz jest empatyczny i dobrotliwy, ale też ma być surowy i za przewinienia powinien wymierzyć sprawiedliwą karę. Może także publicznie zawstydzać pacjenta, żeby w przyszłości nie powtórzył jakiegoś zachowania. Ma to znamiona kontroli społecznej i wtłaczania w społeczne normy, których nieprzestrzeganie w tamtym czasie mogło być oznaką choroby psychicznej. Według Esquirola, na którego powołują się niektórzy autorzy tekstów w książce, choroba psychiczna wynika np. z nadużywania wina, libertyńskiego stylu życia, masturbacji i łamania reguł. Łatwo wyobrazić sobie, że w szpitalach zamykano także jednostki niewygodne politycznie. W swoim tekście Jakubowski zwraca jednak uwagę na inne, społeczne i jednostkowe kwestie - potrzebę indywidualnego podejścia do pacjenta (trzeba dostosować sposób mówienia do charakteru pacjenta),poznania środowiska, w którym żyje , konieczność istnienia szpitali państwowych, bo w prywatnych właściciele unikają kontroli, oszukują inspektorów i co najważniejsze za opłatą rodziny zostawiają u nich krewnych, który są niewygodni albo bogaci. Droga do przejęciu majątku jest już potem otwarta. Poza tym choremu opuszczającemu szpital państwo powinno zapewnić dochód. Szczegóły jak wyglądało życie szpitalne w Krakowie czy Warszawie też są w książce. Ciekawa była antologia przypadków, np. kobieta, która przeżywała nieopanowaną żądzę, słyszała szepty szatana i stała się przy tym bardzo religijna. Wykluczono histerię maciczną, o dziwo nie pomogły bańki, pijawki na udach, środki wymiotne, moczenie nóg w ługu, więc w końcu z braku diagnozy odesłano do szpitala dla obłąkanych. Jest też historia pomieszania zmysłów po odcięciu kołtuna, nocne bieganie po polu, nieskładne mówienie, na które nie pomagają leki. Lekarz szpitalny odtwarza więc kołtun i po jego odrośnięciu objawy znikają. Pacjentka ma zakaz ponownego odcinania włosów. Jaki z tego wniosek? Substancja kołtunowa w organizmie kobiety opuszczała ciało przez głowę i kołtun. Po odcięciu splątanych włosów nie miała jak się wydostać, powodując bóle głowy i szaleństwo. Bo kołtun to nie był tylko splot włosów, ale choroba organizmu, której splatanie włosów było objawem. Mamy też wstrząsający tekst lekarza sądowego (1848),dla ludzi o mocnych nerwach oraz analiza przypadku dzieciobójczyni dla sądu apelacyjnego (1853). Nie będę pisał o szczegółach. Intrygujący jest także tekst Jędrzeja Śniadeckiego, którego pacjent wrócił do zdrowia, ale lekarz nie miał pojęcia na co choruje mężczyzna. Pacjent wyzdrowiał po aplikowaniu licznych środków wymiotnych i wcieraniu maści rtęciowej w dziąsła przez cały dzień. Jak dla mnie książka do polecania, chociaż chciałbym przeczytać więcej o konkretnych przypadkach.