Wariacje Goldbergowskie

Wstrząsająca lektura. Z każdym kolejnym zdaniem miałem wrażenie, jakbym dopiero zaczynał raczkować w świecie tekstu, myśli i idei. Po latach czytania spotkanie z Bélą Hamvasem uświadomiło mi, jak wiele moich lekturowych wyborów było chybionych, jak często szukałem nie tam, gdzie trzeba. Hamvas – niczym Sokrates – obudził we mnie daimoniona.

Z każdą kolejną książką Georgesa Pereca moja miłość do niego rośnie w postępie geometrycznym. To jeden z tych mistrzowskich pisarzy, którzy odpowiadają na moje niezadane pytania, w 99 proc mówiąc to, co chcę usłyszeć – a bynajmniej nie łaszą sie do czytelnika…. A chcę usłyszę prawdę o współczesności. Perec - choć jego książki liczą już sobie nieco latek – coraz bardziej jest aktualny, bo to, co krytykował te 50 lat temu, wciąż wzbiera i wzbiera, z każdą chwilą, która już od dawna nie trwa. A co wzbiera? Ano to wszystko zewsząd i dookoła, co namolnie każe mi się zachwycać wszystkim tym „nadzwyczajnym”, „niepowtarzalnym” i „wspaniałym”, co ma jedną, najczęściej jedyną cechę: jest nowe, właśnie co wyprodukowane. A to, co nowe, z samej istoty jest nadzwyczajne i spycha w otchłań zapomnienia (niczym w orwellowskim „grobie pamięci”) to, co jeszcze wczoraj za nadzwyczajne uchodziło. Inaczej to, co nowe, a zarazem nadzwyczajne, nigdy by się nie sprzedało, w każdym tego słowa aspekcie. A o to w końcu przecież chodzi…. Co na to wszystko Autor? „To, co się dzieje naprawdę, co przeżywamy, reszta, cała reszta, gdzie to jest? To, co się dzieje każdego dnia, to, co banalne, codzienne, oczywiste, pospolite, zwyczajne, pod-zwyczajne, rutynowe, ukryte w szumie, jak to w sobie uzmysłowić, jak zgłębić, jak opisać?”. Tak, podzwyczajność jest dziś tym, co najbardziej mnie pociąga w świecie, gdzie wszystko jest , a nawet musi być, „nadzwyczajne” – bo wtedy nic takie nie jest. I dalej Perec: „Przesypiamy nasze życie snem bez snów. Ale gdzie jest nasze życie? Gdzie są nasze ciała? Gdzie jest nasza przestrzeń”? A jaką Autor ma dla nas odpowiedź? „Zgłębić zwyczajność”, bo „przeżywamy ją, nie myśląc o niej”. Trzeba zatem; „zgłębić to, co od wieków przestało nas dziwić”. Jakże aktualnie brzmi takie np. zdanie, setki epok temu pisane, czyli w 1973 r.: „Dzienniki mówią o wszystkim, tylko nie o tym, co codzienne. Dzienniki mnie nudzą, nie informują mnie o niczym nowym; to, o czym opowiadają, nie odnosi się do mnie – o nic mnie nie pytają, nie odpowiadają też na pytania, które stawiam lub które chciałbym postawić”. „Pociągi zaczynają istnieć dopiero, gdy wypadną z torów, i im więcej podróżnych zginie, tym bardziej pociągi istnieją; samoloty nabierają znaczenia dopiero, gdy zostaną uprowadzone; jedynym przeznaczeniem samochodów jest uderzanie w platany; pięćdziesiąt dwa weekendy w roku, pięćdziesiąt dwa bilanse: tyle a tyle ofiar i tym lepiej dla wiadomości, jeśli liczby nie przestają rosnąć”. „Wydarzenie musi być podszyte skandalem, skazą, niebezpieczeństwem, jak gdyby życie nie mogło przejawiać się inaczej niż poprzez spektakularność, jak gdyby to, co wymowne i znaczące, zawsze musiało być anormalne: kataklizmy, historyczne wstrząsy, społeczne konflikty, polityczne skandale….” „Gazeta powiedziała nam coś innego niż: proszę się uspokoić, widzicie przecież, że życie toczy się dalej, ze swoimi wzlotami i upadkami”. W ramach zgłębiania codzienności Autor zatem opisuje po kolei, co znajduje się w kolejnych domach w jego okolicy Paryża (a nie są to rejony wielkich bulwarów). Różnorodność tych lokali: usługowych, warsztatów rzemieślniczych, małych kafejek itp. musi budzić smutek w dobie gentryfikacji. Dziś taka lista składałaby się z sieciówek i placówek z czarnymi szybami. Ale w książce jeszcze czasy, gdy tkanka miejska wciąż ma ludzki wymiar (i zna się swych sąsiadów, których nie mija się tylko na korytarzu, często bez „Dzień dobry”)… A już zupełne rozrzewnienie ogarnęło mnie przy rozdziale złożonym z treści wakacyjnych pocztówek – 243 sztuk. To także już zaprzeszłość, a ileż sam się ich napisałem - od tych nieporadnych, z kolonii letnich do rodziców pisanych, poczynając. Treści z braku miejsca były lakoniczne, jakby dzisiejsze krótkie wpisy w SM – choć jednak chyba nie aż tak pozbawione treści… Fascynuje rozdział pt. „Próba sporządzenia spisu pokarmów płynnych oraz stałych, które spożyłem w ciągu roku 1974” (nie czytać przed jedzeniem!!!). Czego tam nie ma: pularda (kto to dziś je i kto w ogóle wie, co to?), jagnię mleczne; pominę już foi gras, małże św. Jakuba, ostrygi, koguta w rieslingu, głowiznę cielęca itp. A już przy winach diabli mnie biorą…. Świetne opisanie Londynu – miasta nie do ogarnięcia bez kilkutygodniowego w nim pobytu, z czym nie można się nie zgodzić. „Najlepiej więc iść za radą Stendhala, modelowego turysty, jeśli tacy w ogóle istnieją: +Z obcego kraju trzeba czerpać tylko to, co sprawia przyjemność. Największą przyjemność sprawiło nam w Londynie włóczenie się po ulicach+”. Z innych wątków: użycie przez tłumacza określenia brytyjskiego króla jako „George VI” (jednak najczęściej mówi się jednak Jerzy VI) uświadamia mi, że nasz język nie ma jednej normy w tym względzie. Nie mówiliśmy wszak „królowa Elisabeth”, ani Louis XVI a już na pewno nie Ołeskandr I czy Nikołaj I – przypomnijmy: dwaj nasi prawowici królowie, o czym wolimy nie pamiętać (ich następcy już się nie koronowali, bo już de facto nie było Królestwa…). To moja już 6. książka Pereca. Na szczęście jest wysyp jego wcześniej nietłumaczonych rzeczy….

Kolejna podróż autora do świata ciszy zabiera nas w różne miejsca i koncepcje, często nieoczywiste (rozdziały: Schowek; Kolekcjoner cisz; Świerszcze). Do zastanowienia pozostają pojęcia: namilczanie, galenosfery, odbieranie tzw. kompozycji świata, pejzaż dźwiękowy, doświadczenie akuzmatyczne, prozodia lata. Ładnie napisane, świetnie się czyta te króciutkie rozdziały. Ujmujący opis wspólnoty doświadczanej w lektorium. Polecam tę pozycję autora, tak jak jego: Notatki z terenu.

Witold Wojtkiewicz to jeden z moich ulubionych malarzy polskich. I choć nie jest to na pewno artysta anonimowy, to mam wrażenie, że jego twórczość pozostaje cały czas gdzieś na marginesie dyskursów o malarstwie polskim. Tym bardziej cieszy mnie fakt, że podjęto decyzję o wydaniu książki poświęconej tylko Wojtkiewiczowi. Chociaż zastanawiam się, czy "tylko" to w tym kontekście dobre określenie. Biorąc pod uwagę odwołania autora do szeregu innych artystów tworzących w przeróżnych dziedzinach sztuki, samemu Wojtkiewiczowi, wbrew pozorom, wcale nie pozostawiono wiele miejsca. Dziwi mnie fakt, że temat choroby malarza i jego przedwczesnej śmierci, a także ogół jego życiorysu został przez Piotra Pazińskiego niemalże pominięty. Wielki plus jednak należy się tej pozycji za wydanie, za nietuzinkowy pomysł i co najmilej zaskakujące, za dołączoną broszurkę ze zdjęciami obrazów Wojtkiewicza w naprawdę dobrej jakości. Pewnie zachowanie jakiejś spójności, być może wprowadzenie numeracji, ułatwiłoby korzystanie z niej, ale i tak był to zabieg wyjątkowo potrzebny, a tak rzadko stosowany. Mimo pewnych zastrzeżeń co do samej treści tej pozycji, pokochałam dzięki niej twórczość Wojtkiewicza jeszcze bardziej.

Tak generalnie to książka o książkach, pisarzach i bibliotekach. Trochę oryginalne spojrzenie na literaturę, nieszablonowe, ale całość poparta ogromną wiedzą literacką autora. Taka personifikacja książek w osobach czytelników i zbieraczy. Mamy więc książki morderców, książki sprowadzające obłęd, książki wiodące do oszustw i fałszerstw, książki prowadzące do manii i fobii. Ktoś takie podejście może przyjąć, inny się tym zrazi, lecz całość do do pomysłu i realizacji bardzo oryginalna. Mnie osobiście pozycja wzbogaciła co do świata literatury, wiele się dowiedziałem, choć muszę przyznać że autor dość szeroko porusza się wśród literatury francuskiej i włoskiej, co przy braku znajomości tych języków, wyklucza znajomość cytowanych wielu z dotykanych dzieł. Nasuwa mi się refleksja, jak potwornie bogata jest literatura tych narodów, jak nieprawdopodobnie głęboki rynek wydawniczy. To naprawdę budzi szacunek i podziw. Pozdrawiam

Po książkę ze zbiorem esejów Ślązaka Wańka sięgnąłem jako po obowiązkową lekturę dla śląskich regionalistów. Liczyłem się z tym, że autor sporo miejsca poświęci szeroko pojętemu Dolnemu Śląskowi, ale nie spodziewałem się, że książka skupi się prawie wyłącznie na nim! W zasadzie, to poza osobistymi wspomnieniami i doświadczeniami w jedym czy dwóch tekstach, to niewiele miejsca poświęcono Śląskowi Górnemu, a jego cieszyńskiej czy opawskiej części to już chyba wcale... Liczyłem też na rozwinięcie pewnych kwestii tożsamościowych, autor jest w końcu zadeklarowanym narodowo Ślązakiem, ale niestety widać, że tak dobrano teksty, bo się nie afiszować z identyfikacją Autora. Widać, że Henryk Waniek rzeczywiście zjeździł i poznał dobrze większość opisywanych miejsc, wie o czym pisze, a jego erudycja robi wrażenie! Nie zmieniają tego drobne nieścisłości czy niektóre nieaktualne ustalenia historyczne w starszych tekstach, to w końcu nie rozprawy naukowe, ale literatura, eseje oparte na kawale solidnej wiedzy o Śląsku. I wydaje się - takie przynajmniej moje odczucie, mój smak literacki, a co za tym idzie, też i opinia - że najlepsze teksty, to te, gdzie najmniej fikcji i najmniej kreacji literackich, a więcej faktów, wspomnień, doświadczeń i opinii autora oraz prób weryfikacji informacji, dociekań do (popularnie rozumianej) prawdy historycznej i prób rekonstrukcji rzeczywistych zdarzeń. Części książki, gdzie Autor popuszcza wodze fantazji czy snuje alternatywne historie, mimo iż sprawnie literacko napisane, to z treści sprawiają wrażenie takiego, za przeproszeniem, pitu-pitu. Mimo tego pozycja obowiązkowa, przynajmniej w fragmentach dla miłośników Śląska, szczególnie dolnośląskich pasm górskich ;)

Agnieszka Dauksza uraczyła nas niezwykle bezpośrednim i konfrontującym esejem socjologicznym, który wyraźnie wypunktowuje dlaczego "osoby nieznaczne" - tj. te "inne", niewpasowujące się idealnie w narzucone społeczne standardy - są niezwykle potrzebne i otwierają drzwi do dyskusji, i często w konsekwencji również zmiany - tej ogólnospołecznej, ale zdecydowanie mogą wpłynąć też na wewnętrzny rozwój pojedynczych jednostek. Lektura - mimo, że dość wymagająca - wciągnęła mnie nieodwracalnie. Bardzo potrzebna pozycja, zwłaszcza w tych, coraz bardziej prawicujących, czasach.

Trzeba trochę odjąć z oceny, bo jednak LEGO się oberwało, że zgubili nazwisko Skłodowskiej, a tutaj ta sama sytuacja. Eseje bardzo dobre jakościowo, czyta się to fenomenalnie. Bardzo dużo ciekawych tez czym jest według autorki feminizm, pozwolę sobie zacytować: "...kobiety powinny zapalać mężczyznom papierosy, nosić walizki i wymieniać opony w samochodach równie często jak mężczyźni kobietom. (...) To niezbędny wstęp do jakichkolwiek poważnych, stojących przed kobietami rozważań o kształcie instytucjonalnych ram ich wyzwolenia..." Jesteśmy 50 lat później i jest trochę lepiej, ale nadal wiele do zrobienia. Pytanie czy to wyzwolenie w formie proponowanej przez Sontag w ogóle kiedykolwiek w przyszłości ma rację bytu? Gdzie np działy HR będące praktycznie całkowicie zmonopolizowane przez kobiety w ogóle nie pojawiają się w dyskursie jako formy opresji. Zaskoczony jestem, że autorka już w latach 70 pisała o nadprodukcji i odrzuceniu kultu wzrostu i że planeta tego nie wytrzyma. U nas ten temat pojawił się w ostatnich latach, niesamowite jak długo trawimy myśli z zachodu. I jest to raczej nadal temat niszowy nikt kierujący gospodarka nie myśli na poważnie o zmianie tego paradygmatu. Tak samo kłamanie co do wieku przez kobiety, nadal jest to powszechne, że kobiety nie pyta się o wiek. Urodziny to zawsze "18". Postęp niewielki w godzeniu się że starzeniem. Koncerny kosmetyczne kwitną, chirurgia estetyczna również. Są też myśli które nie wytrzymały próby czasy jak, albo przynajmniej nie są aktualne w trzeciej dekadzie XXw. Mianowicie wspomnienie Chin jako wzorca z brakiem ideologii piękna i antykonsumpcjonizmem. Totalnie się zanurzyli w zakupach jak tylko zwiększył się ich dochód. Nie za bardzo też rozumiem umieszczenie eseju o Riefenstahl. Z jakiegoś powodu był ważny dla historii feminizmu jak mniemam, ale o wiele bardziej odkrywcze i ciekawe były te pierwsze o starzeniu się i pięknie. Ten jakby do tego zbioru mniej pasował.

"Po stronie zwierząt" to pozycja ważna, ale nieprzełomowa. Ważna, bo bezwzględnie rozprawia się z argumentami zwykle przytaczanymi przez zwolenników wszystkiego, co przynosi korzyść człowiekowi, niezależnie od ceny. Nieprzełomowa, bo jak to zwykle w dyskursach na temat praw zwierząt bywa, zdarzały się fragmenty trywializacji, coś w stylu "Zachowanie XYZ sprawia zwierzętom ból i cierpienie". Niestety tak to już jest, że w tym temacie, o ile nie zobaczy się na własne oczy ogromu i potworności krzywdy wyrządzanej innym istotom żyjącym i czującym, to ciężko poruszyć serca mas ludzkich. Choć "Po stronie zwierząt" ma charakter naukowy, jest to książka napisana stosunkowo przystępnym językiem. Szkoda, że autor chętnie sięga po źródła sprzed ponad 5 lat od powstania tej pozycji, ale całość i tak wypada jak najbardziej aktualnie. Niestety redakcji lub tłumaczce przydarzyły się też pojedyncze gafy, jak "tyczy się" lub "niemniej jednak", lecz nie odbiera to ważności całej rozprawie. Dzięki niej zainteresowałam się humanistyką środowiskową i bardzo możliwe, że w przyszłości sięgnę po inne nowości wydawnicze Terytoriów.

Nie spodziewałam się, że ta książka zrobi na mnie aż takie wrażenie. „Mała empiria” nie jest historią z wielką akcją, tylko raczej spokojnym opowiadaniem o życiu, wspomnieniach i emocjach, ale właśnie dlatego tak dobrze się ją czyta. Momentami miałam wrażenie, jakbym czytała czyjś pamiętnik albo własne myśli sprzed lat. Bardzo podobało mi się to zatrzymanie nad zwykłą codziennością. Autorka potrafi zauważyć rzeczy, obok których na co dzień człowiek przechodzi i nawet się nie zastanawia. Dużo tu nostalgii, trochę smutku, ale też takiej ciepłej prawdy o życiu. Niektóre fragmenty naprawdę dają do myślenia i zostają w głowie na długo po skończeniu książki. To nie jest książka dla każdego, bo trzeba mieć nastrój na coś spokojniejszego i bardziej refleksyjnego, ale ja bardzo lubię takie klimaty. Czytałam powoli, bez pośpiechu, i właśnie dzięki temu odebrałam ją jeszcze mocniej. Daję 8/10, bo to jedna z tych książek, które nie krzyczą, tylko mówią cicho — ale bardzo trafnie.

dystopia o potężnym kryzysie komunikacji, porozumienia, bliskości... o braku odwagi do filozofii, braku odwagi do dotyku, braku odwagi do opowiadania... opowiadanie zastąpione zostało narratywem, danymi, zbiory danych zabijają opowieść, narrację... w ten sposób traci się wspólnota opowieści, tworzy się społeczeństwo informacyjne, gdzie opowieści stają się dodatkiem marketingowym, a nie nośnikiem znaczeń... społeczeństwo informacyjne, które nie potrafi tworzyć narracji, które łączą ludzi... wytwarza się samotność oraz znika demokracja... kapitalizm przejął narrację i zamienił ją w storytelling oraz storyselling, narzędzia reklamy i sprzedaży... sama zaś historia kryzysu narracji ma długie korzenie, sięgające modernizmu i rozpadu wielkich opowieści (które miały być wytwornikiem zagrożeń)...

„Następnym razem pożar” to moje pierwsze spotkanie z twórczością Jamesa Baldwina o którym słyszałem wyłącznie dobre rzeczy. Znajoma radziła mi by zacząć od jego powieści, jednak przypadek sprawił, że pod ręką miałem właśnie ten esej – i dziś cieszę się, że to właśnie on otworzył mi drogę do jego pisarstwa. Baldwin już od pierwszych stron pokazuje, jak niezwykłą ma umiejętność łączenia osobistego tonu z przenikliwą analizą społeczną. Książka, choć krótka, okazuje się niezwykle gęsta od treści. Baldwin pisze z jednej strony o religii – o jej urokach, sile ale też o momentach, w których potrafi zawieść. Interesujące jest to jak umiejętnie pokazuje napięcia między duchowością a codzienną rzeczywistością, w której religia bywa zarówno drogowskazem jak i narzędziem kontroli. Jego spojrzenie jest jednocześnie intymne i szerokie, zakorzenione w doświadczeniu a zarazem świadome szerszego kontekstu historycznego. Największe wrażenie robi jednak to jak Baldwin pisze o rasie, pochodzeniu i rasizmie. Robi to z pasją ale i chłodną przenikliwością. Stawia ważne pytania – o to jak społeczeństwo wytwarza nierówności, jak uprzedzenia przenikają codzienność a także o to jak radzić sobie z gniewem i poczuciem niesprawiedliwości. Jego wnioski są dojrzałe, odważne i poruszające, zwłaszcza że wynikają z bezpośredniego, własnego doświadczenia. To lektura, która zostaje w głowie długo po odłożeniu książki na półkę. „Następnym razem pożar” daje przedsmak niezwykłej wrażliwości i odwagi Baldwina – i sprawia, że chce się sięgnąć po więcej jego tekstów. Jeśli jego powieści są równie intensywne, przenikliwe i uczciwe, to przede mną bardzo dobre literackie spotkania.

Dobry pisarz przemawia do nas poprzez swoje dzieła, które nadal żyją i rezonują wtedy, gdy jego już nie ma. W swojej twórczości nadal istnieje i ma głos, wpływ na nasze emocje, a co za tym idzie, także poglądy i wybory. Są twórcy niepodrabialni, jedyni w swoim rodzaju, niczym idiomy, odczytywani jako całość, pewien stempel, po którym ich rozpoznajemy. Nie wszyscy byli tacy od początku. Niektórzy odnaleźli swoją ścieżkę późno, nie zdążyli powiedzieć wszystkiego, inni zaś byli bardziej charyzmatyczni niż ich dorobek, stanowili kreację sami w sobie… Autorka w „Idiomach” podąża tropem pisarzy, by prześledzić kolejne etapy ich stawania się, pomysły na „samostwarzanie” i sekrety indywidualności. Witkacy składał swój świat ze sprzeczności, dążąc do Czystej Formy nigdy jednak nie przekraczał granicy, za którą jest już tylko bezformie i chaos. Horror vacui czyli lęk przed próżnią każe mu wypełniać całą przestrzeń w sobie i wokół siebie dziwnością i kontrowersją – „wszystkoizmem”. Gombrowicz, dzięki swej intuicji, zdołał przewidzieć przemianę postaw społecznych na przestrzeni dziesięcioleci, opisał zaraźliwość ludzkich reakcji pod naporem zbiorowości tak doskonale jak Gustaw Le Bon w „Psychologii tłumu”, przenosząc swoje spostrzeżenia i domysły na grunt literatury w „Transatlantyku”. Pisarze mają dar antycypowania przyszłości, wykraczania odważnie poza swój czas i podążania za nowoczesnością, która sama jeszcze nie wie, że wkrótce nadejdzie. Na czym polega fenomen Schulza? Albo osobność Norwida, o którym za jego życia pisano: „Jest to fortepianista, któremu brak palców i dlatego, chcąc objawić harmonijne tony (…) tłucze po klawiszach łokciami i piętami (…)” A jednak przetrwał, okazał się też niezłomnym krytykiem swego czasu i człowieka, który przy swoim żarliwym katolicyzmie upomina się o czystość wiary i uczciwość sumienia. Norwid, czyli poeta „niezadomowiony – we własnym domu, w ojczyźnie, w piśmie.” Sposób, w jaki Eliza Kącka pisze o twórcach i literaturze jest niesamowicie wciągający poprzez swoją panoramiczność i dynamikę. To tak naprawdę krótkie, a zarazem zaskakująco pojemne treściowo eseje. Pisarz jest w nich źródłem, z którego wypływa cała masa pokrewnych strumieni, podążających w kierunku historii, w kierunku recepcji twórczości, ale też życia osobistego, motywacji, czy, co bardzo ciekawe, inspiracji, tych wcześniejszych i tych dopiero po latach. Pokazuje to wyraźnie, że literatura żyje, oddziałuje, szczególnie ta buntownicza, eksperymentująca, w której autor wyraża siebie, nie oglądając się na kanon, na zapotrzebowanie, przekraczając wszelkie normy, a także własne możliwości. Rozdziały poświęcone Marii Janion najlepiej uczą, jak można literaturę rozumieć, czytać całościowo, wychwytując to wszystko, co skryte między wierszami, łączyć i zestawiać wokół problemów i zjawisk, wyprowadzając wciąż nowe prawdy. Eliza Kącka niczym baletnica porusza się w temacie, czuje go, wyłuskuje rzeczy najważniejsze, przedstawiając je nam w sposób przejrzysty i po prostu literacko piękny. Płynie w tych opowieściach, daje się ponieść myśli, zawsze jednak ją kontroluje, konsekwentnie zmierzając do puenty. Rewelacyjne są te nagłe skojarzenia, niby odległe, a tu nagle bliskie, jak Miron i Duchamp podnoszący zwykłość na wyżyny sztuki, z życia zaś czyniący teatr, ku uciesze wiernej publiczności. Termin „diogenizacja” życia, użyty tutaj w kontekście mironowskiego „zapadania” się we własne ja, już ze mną pozostanie. „Idiomy” charakteryzuje cudowna lekkość i erudycyjna ekwilibrystyka słowem, przestrzenią, czasem, nigdy nie wiemy, dokąd zawędrujemy za Elizą Kącką: od Norwida do Melville`a, od Gombrowicza do Diderota, od Schulza do „Pana Tadeusza”. Otwierają się nam oczy na nowe rozumienie i tekstu i człowieka, który go napisał. To swobodna gawęda pełna ważkich treści i zaskakujących spostrzeżeń otwiera nam te oczy i każe patrzeć inaczej, szerzej, bardziej intuicyjnie, odważyć się wejść na niezdeptane ścieżki. Tak więc Gombrowicz, Norwid, ale i nuta współczesności, w dodatku kobiecej, tego niedocenianego „krzątactwa” w codzienności, celebry powszedniości rzeczy i czynności, na której wszak stoi świat. Mowa rzecz jasna o Jolancie Brach-Czaina i jej epifaniach przyziemności w „Szczelinach czasu” i „Błonach umysłu”. Znalazłam w „Idiomach” także moich ulubieńców: Schulza i Leśmiana. O ile Schulza mam „wyczytanego” w te i nazad, o Schulzu takoż, to wkroczenie do „Leśmiandii” onieśmieliło mnie i zachwyciło, pozwalając mi uporządkować i pogłębić to, co dotąd zaledwie podpowiadała mi intuicja. Eliza Kącka stworzyła dla mnie Leśmiana – filozofa niepełności, poetę niewyobrażalności. Schulz zmyślał się i stwarzał w micie, Leśmian ukrywał się za poezją, znikał w niej. Obaj więc, jako ludzie, pozostają dla nas tajemnicą. Okazuje się, że Eliza Kącka podziela moją fascynację wędrówkami po krainach wyobrażonych, uporządkowanych i opisanych przez Manguela i Guadalupiego. Potężne to tomiszcze towarzyszy mi na co dzień, przenosząc w krainę fantazji, przypominając wymyślone czy tylko „przeinaczone” tła wielu literackich opowieści. Tła, które odgrywają w każdej historii rolę ważną, niekiedy wręcz ją stwarzając i uwiarygadniając. Nie wszystkie znam, autorzy więc inspirują mnie w poszukiwaniach. Te zaś miejsca, które przechowałam w pamięci, znów otwierają się przede mną zapraszająco. Wyspa Robinsona, zamek Kafki, niezapomniane Macondo i Dolina Muminków… Taka obfitość do wyboru, w zależności od nastroju, w pogoni za skojarzeniami, jako wstęp do nostalgicznego powrotu. I odpoczynek zawsze w którymś z „Niewidzialnych miast” Italo Calvino – terytorium już przeze mnie zasiedzonym. Elizę Kącką cechuje duża wrażliwość i uważność na słowo. Obraca je ona w dłoniach z respektem, formuje, rozróżnia rozmaite jego rejestry, dosłowne i te ledwie domyślne, zestawiając je ze sobą. Jest nie tylko obserwatorką, relacjonuje zdarzenia i fakty, ale też buduje nowe znaczenia, piętrzy je, komponuje porównania. Niczym wirtuoz, który z nieciekawych, rozpiętych na pięciolinii znaczków wyczarowuje melodię, tak autorka proste wyrazy układa w symbole, parabole i wysublimowane kolaże. I jeśli gdzieś widzę „wgląd” Olgi Tokarczuk, opisywany tutaj jako „nagłe, całościowe, spontaniczne uświadomienie sobie za jednym razem istoty”, to właśnie w tych mądrych, niekiedy wręcz poetyckich esejach Elizy Kąckiej. Książkę przeczytałam dzięki portalowi: https://sztukater.pl/

Jest wszędzie dookoła nas. Nie zauważamy jej. Ignorujemy ją. Śmiejemy się z niej. Burzymy ją. Ale bez niej nie bylibyśmy tu, gdzie jesteśmy - była też nieuniknionym etapem w całym, procesie rozwoju. Architektura czasów transformacji, trafnie nazywanych przez autorkę "długimi latami 90.", bo o niej mowa, to zjawisko fascynujące - i wciąż w zbyt małym stopniu opisane i przeanalizowane. Książka Anny Cymer, będąca logiczną (i wyczekiwaną!) kontynuacją wspaniałej publikacji "Architektura w Polsce 1945-1989" to pierwsze tak kompleksowe ujęcie architektury czasów transformacji systemowej - nie jest to typowy katalog obiektów (choć wszystkie ważniejsze obiekty są wspomniane) ani album z minionej epoki (choć materiał zdjęciowy jest imponujący, zawsze jednak zbyt mały!). To raczej zwrócenie uwagi na to, że okres, który wielu chciałoby wyprzeć z pamięci i wymazać z mapy architektury, zajmuje w przestrzeni publicznej mnóstwo miejsca i stanowią istotną część nie tylko architektury jako takiej, ale współtworzą naszą świadomość kulturową. Trudno znaleźć miasto, w którym nie znajdziemy ikonicznego obiektu wpisującego się w opisywaną przez autorkę stylistykę (choć osobiście brakuje mi nieco w książce większej liczby realizacji z mniejszych miejscowości - sam tropię je wytrwale!). Książka pozwala spojrzeć na wszystkie te obiekty w nowy sposób, zbyt często bowiem mijamy je bezrefleksyjnie lub obdarzamy co najwyżej pogardliwym spojrzeniem. Tymczasem Anna Cymer pokazuje, że często stoi za nimi niezwykle interesująca historia, podpowiada też, w jaki sposób czytać taką architekturę - dla wielu zbyt jeszcze "świeżą" i nieoswojoną w kategoriach kulturowych. Nie da się wreszcie ukryć, że to epoka niezwykle barwna, widowiskowa, niepowtarzalna, która dała nam nie tylko wiele rzeczywiście kiczowatych i tandetnych realizacji, ale przyniosła też szereg obiektów, które już teraz uznać można za ponadczasowe i fascynujące. Absolutnie obowiązkowa lektura dla wszystkich - nie tylko miłośników architektury!

Autorkę znam z programu "Łowcy skarbów - Kto da więcej?". Leżaczek nie czuję się rozczarowana lekturą, choć spodziewałam się czegoś innego. Sama mam skłonność do gromadzenia rzeczy i myślałam, że z książki dowiem się co warto zbierać i jak wyszukiwać perełki. Niestety ta pozycja poświęcona jest głównie zbiorom autorki i jest manii zbieractwa. Ale to naprawdę ciekawa lektura, mimo iż nie czyta się jej łatwo. Uważałam się za osobę oczytaną i dysponująca bogatym zasobem słów, jednak okazało się, że się myliłam. W tej książce jest tak wiele wyrazów, których nie znałam, że co chwilę brałam telefon, by sprawdzać ich znaczenie.

Z przyjemnością wracam do prac Natalii Ginzburg, bo niewiele jest pisarek i pisarzy, którzy z taką głębia potrafią pisać o rzeczach codziennych, zachowując przy tym skromność, ale też nieskomplikowaną poetyckość. Świetne eseje poruszające tematy dzieciństwa, dorastania, wychowywania, pisarstwa, powołania, które zostały ukazane na tle Włoch z połowy XX wieku, kiedy to jeszcze wybrzmiewają dobrze słyszalne i odczuwalne na co dzień echa wojny i faszyzmu.

Dlaczego nikt dotąd nie pokusił się o napisanie jakiejś opinii dla niewielkiej książki, która jest wyborem fragmentów z notatnika i epistolografii Antoniego Czechowa? Nie wiem i nie zamierzam snuć dywagacji na ten temat. Wspomnę jedynie, że mimo swoich rozmiarów lektura wyboru korespondencji klasyka daje dużą przyjemność. Chciałabym mieć takiego nauczyciela. Nie owija w bawełnę i jasno wyraża swoje myśli, dotyczące pisarstwa znajomych. Kilka smakowitych cytatów: "Nienawidzę zakłamania i przemocy w każdej postaci." "Kto niczego nie pragnie, niczego się nie spodziewa i niczego nie boi, ten nie może być artystą." "Szanuj się, na miłość boską, i powsciagnij rękę, gdy w głowie pusto. Pisz najwyższej dwa opowiadania w tygodniu, żeby trud rzeczywiście był trudem. Nie zmyślaj cierpień, których nie zaznales, i nie maluj obrazów, których nigdys nie widział, ponieważ kłamstwo jest o wiele nudniejsze w literaturze niż w rozmowie..." Kończąc pomału, ponieważ Czechow bardzo wysoko cenił zwięzłość, coś w tym temacie. "Wykreślam bez pardonu. Dziwna rzecz, mam teraz manię zwięzłości. Cokolwiek czytam - własne czy cudze - wszystko wydaje mi się nie dość zwięzłe." Na zakończenie ciut ostrzej: "Ludzie pióra, zwłaszcza prawdziwi artyści, dawno powinni stwierdzić, że człowiek na tym świecie nic nie rozumie, do czego już kiedyś przyznał się Sokrates, a po nim Wolter. Motłoch sądzi, że wszystko rozumie i wszystko wie, a im jest głupszy, tym - w jego mniemaniu - szersze ma widnokręgi. Toteż jeśli artysta, któremu motłoch wierzy, odważy się stwierdzić, że nie rozumie nic z tego, co widzi dokoła, będzie to już jakaś zdobycz w dziedzinie myśli i duży krok naprzód."