Śmiech za drewnianą przegrodą

„Ruta Tannenbaum” jak ogon pawia mieni się od ciekawych barw i wzorów. Ma cechy familijnej sagi i stanowi antypocztówkę z przedwojennego Zagrzebia, w którym poraża liczba degeneratów, skrzywusów i straumatyzowanych frustratów. By dać dowód przykładem: rozczarowany życiem Żyd, nad którym kontrolę przejmuje katowskie, nacjonalistyczne alter ego, wyzywa kelnera, a potem z głową na stole płacze i śpi na przemian, aż go rano wyrzucą skacowanego z baru, by szlajał się dalej bez celu, z nierozwiązanymi problemami. Ta Chorwacja Jergovicia to jeden wielki psychiatryk – i to jeszcze przed 1941 r. Tylko personelu jakoś brakuje i pacjenci robią, co chcą. Rozrysowują na ścianach pentagramy i wyznają szatana uprzedzeń, ale kult bardzo szybko zażąda ofiar z własnych wyznawców. Jergović nie czuje ciśnienia, by cały czas siedzieć na main plocie; znajdzie chwilę na sporo zakulisowych historii, czasem wyjątkowo geograficznie i czasowo odległych. Uwagi o zagrzebskiej epidemii kartoflanego zatwardzenia świetnie złagodzą niesmak po gorzkich jak krople żołądkowe lose-life stories. Miljenko Jergović jest bezczelnie wręcz utalentowany, ale nawet on miał szczęście do kilku totolotkowych trafów, na przykład przypowieści o Joszui i Ezechielu-Ezechielu jako wykładni tego, dlaczego Salomon Tannenbaum (czyli kolektywna figura niektórych Żydów i mniejszości, vel wspomniany wcześniej pan z baru) stawał się chorwackim nacjonalistą. (Snajpersko trafione w punkt i jak zobrazowane!). O fabule nie chcę zbyt wiele opowiadać, bo zrobił to już wydawca. Dodam tylko, że autor na pierwszej stronie ustawia minutnik, pokazuje nam, jak ta historia się skończy i że jest deterministycznie nieunikniona – ale za to możemy popatrzeć, jak do tego doszło. Zdumiewa mnie, jak podobny jest zawsze ten mechanizm fanatycznienia, ignoranctwa i przerzucania winy; obserwujemy go nawet teraz, na szczęście nie będąc jeszcze na etapie epilogu. Przynajmniej na razie nie. Jeszcze ciekawostka na koniec: w oryginale słowo „Żyd” pisane jest małą literą (polski przekład jest już z wciśniętym shiftem).

To nostalgiczna opowieść młodego Bośniaka, którego dzieciństwo zostało przerwane wybuchem wojny na Bałkanach zmuszając rodzinę do ucieczki. Nowy dom w Niemczech daje bezpieczny dach nad głową, ale nie daje spokoju serca, które przywołuje ciągle obrazy wojny, ludzi i krajobrazy, które zostawiło się za sobą. Jeśli widziało się Wyszegrad i Drinę , można dodatkowo namacalnie odczuć poczucie utraty głównego bohatera .

Powieść „Koczownicy” autorstwa bośniackiego pisarza Nenada Veličkovicia to jedna z tych książek, które pod maską lekkiej, niemal satyrycznej formy, przemycają druzgocącą diagnozę ludzkiej kondycji w obliczu tragedii. To lektura tyleż błyskotliwa, co bolesna, osadzona w realiach oblężonego Sarajewa. Głównym bohaterem i narratorem jest młody chłopak, który wraz z rodziną oraz grupą innych cywilów znajduje schronienie w podziemiach sarajewskiego Muzeum Narodowego. W świecie na zewnątrz panuje wojna – snajperzy, głód i nieustanny ostrzał stały się codziennością. Wewnątrz muzeum czas zdaje się jednak płynąć innym rytmem. Bohaterowie stają się tytułowymi koczownikami, którzy budują namiastkę domu między eksponatami. Śpią obok szkieletów mamutów i antycznych rzeźb, starając się zachować resztki godności w warunkach, które im ją odbierają. Codzienność wypełniają im absurdalne starania o przetrwanie: zdobywanie wody, walka o jedzenie i próby zrozumienia, dlaczego świat o nich zapomniał. Muzeum, zamiast być świątynią kultury, staje się schronem, a jego martwe eksponaty wydają się momentami bardziej „ludzkie” i trwałe niż żywi ludzie ukryci w piwnicach. Recenzja: Humor w cieniu snajperów Nenad Veličković dokonuje w „Koczownikach” niezwykłego wyczynu – pisze o jednym z najmroczniejszych wydarzeń współczesnej Europy z perspektywy pełnej ironii, a nawet wisielczego humoru. Nie jest to jednak humor tani czy lekceważący. To mechanizm obronny, jedyny sposób, w jaki narrator potrafi opisać absurdalność wojny, która zamieniła jego młodość w egzystencję szczura lądowego. Najmocniejszym punktem powieści jest kontrast. Z jednej strony mamy wielką historię i dziedzictwo kulturowe zgromadzone w muzeum, z drugiej – fizjologiczny wręcz głód i strach. Autor unika patosu i wielkich słów o patriotyzmie czy nienawiści etnicznej. Skupia się na szczególe: na smaku marnego jedzenia, na dźwięku spadającego pocisku, na kruchych więziach międzyludzkich, które w obliczu zagrożenia albo się zacieśniają, albo brutalnie pękają. Warto docenić warsztat Veličkovicia – jego język jest prosty, momentami naiwny (co wynika z perspektywy bohatera), ale przez to uderzająco autentyczny. „Koczownicy” to nie tylko kronika oblężenia, to uniwersalna opowieść o tym, że kultura i sztuka w obliczu śmierci stają się jednocześnie bezużyteczne i niezbędne jako ostatni bastion człowieczeństwa. To książka krótka, ale gęsta od emocji. Zmusza do refleksji nad tym, co byśmy zrobili, gdyby nasze cywilizowane życie nagle skurczyło się do rozmiarów muzealnej piwnicy. Veličković nie daje łatwych odpowiedzi ani taniego pocieszenia, ale jego opowieść zostaje w czytelniku na bardzo długo, jak echo wystrzału w pustej sali wystawowej.

(www.bibliotekaswiata.blogspot.com) Koncert zespołu jako jedno z najważniejszych wydarzeń w nowożytnej historii całego narodu i symbol powrotu do normalności po druzgocącej wojnie, która zdefiniowała postrzeganie nowopowstałego państwa w oczach światowej opinii publicznej? Brzmi nieprawdopodobnie, ale coś takiego wydarzyło się naprawdę – 23 września 1997 roku na stadionie, który 13 lat wcześniej był areną XIV Zimowych Igrzysk Olimpijskich, odbył się koncert będącej wówczas u absolutnego szczytu sławy grupy U2. Sam pamiętam to wydarzenie dość mgliście – byłem ledwie nastolatkiem, ale nie ulega wątpliwości, że było to jedno z najważniejszych wydarzeń – nie tylko muzycznych – całej dekady, a dla młodego, a okrutnie już poturbowanego przez wojnę państwa było to coś w rodzaju założycielskiego mitu: i mit ten w swojej króciutkiej (zbyt krótkiej!) książce próbuje przywołać, opisać i zrozumieć Bazdulj. Zadanie to karkołomne, choć sam koncept wyjściowy wydaje się być samograjem – literatura jednak różnie radzi sobie z opisem muzyki, a z tej autor czyni siłę napędową całej opowieści. Oto bowiem obserwujemy przygotowania do koncertu, dowiadujemy się mnóstwa faktów (że po raz pierwszy od zakończenia wojny przywrócono kolej w Bośni!), danych (ile kilometrów kabli wykorzystano i ile ton sprzętu przywieźli ze sobą muzycy), przede wszystkim jednak obserwujemy, jak sam koncert przeżywają biorący w nim udział ludzie – nie tylko mieszkańcy Sarajewa, ale przybysze z całej byłej Jugosławii! Dla jednych to wydarzenie, które zmieni ich życie, dla innych rozczarowanie lub „kolejny koncert, nic wielkiego”, dla jeszcze innych okazja, by po raz pierwszy stanąć obok przedstawicieli wrogiego narodu i uczestniczyć razem w wielkim wydarzeniu. Obserwujemy reakcje uczestników koncertu, wraz z nimi śledzimy to, co na scenie robi Bono, jak teksty piosenek U2 rezonują z ich własnymi emocjami, wreszcie jak całe to – medialne i obserwowane przez cały świat – wydarzenie wpływa na ich poczucie tożsamości. I tylko chciałoby się, żeby książce towarzyszył... soundtrack, bo od razu ma się ochotę wysłuchać wszystkich tych utworów. Albo najlepiej całego koncertu.

Nie mam pojęcia, czy w takiej rodzinie długo bym wytrzymał. Na pewno swoje zrobiły też wydarzenia dziejowe, które odbywały się gdzieś tam w tle. Może właśnie spojrzenie dziecka na to wszystko było najlepszą receptą? Czasem było to podejście absurdalne, komiczne, jednak im bliżej końca, tym więcej w tym wszystkim było realizmu, aż w końcu groteska sięgnęła szczytu.

Jest to ciekawa powieść epistolarna, w której zderzone zostają dwa światy - zachodni i bałkański. Zachodni reprezentuje Anglik pracujący w organizacji humanitarnej w Sarajewie w 1993 roku, zaś bałkański - jego szofer, Sakib, Bośniak pochodzący z tego miasta, niegdyś profesor. Efektem tego zderzenia kultur jest wzajemne poczucie obcości oddana w książce za pomocą błyskotliwej, szyderczej ironii, którą posługuje się Anglik w swoich listach do ukochanego, opisując mu codzienność Sarajewa i jego mieszkańców. Z jednej strony prezentuje kolonialne, nieraz szowinistyczne poczucie wyższości względem tamtejszych narodów, z drugiej - momentami, jak sądzę, trafnie oddaje absurdy tamtejszej rzeczywistości. Można pomyśleć, że są to obserwacje samego autora, który z wisielczym humorem piętnuje wady swojego narodu - prymitywizm, brak logicznego myślenia, nacjonalizm, nienawiść, pazerność, bylejakość itd. Opisy zachowań i zwyczajów „tubylców” są śmieszne, ale widać u autora listów brak zainteresowania kulturą tego kraju, niedostrzeganie jasnych stron, brak uznania dla mieszkańców regionu i współczucia względem nich. Anglik nie jest jednak tylko zarozumiałym ignorantem. Jest świadomy, że organizacje humanitarne są tylko przykrywką dla eksploatacji tego regionu przez Zachód. To jest w ogóle ciekawa postać, zaskakująco niejednoznaczna. Jego ironia tylko pozornie jest prymitywna. Bohater jest w stanie dokonać szyderczej analizy działań zarówno własnej organizacji pseudo-humanitarnej, jak i nastawienia Zachodu wobec tego regionu. Nie wiemy do końca, kiedy pisze serio wyższościowo, a kiedy kpi z siebie i ze świata. Pisząc o mieszkańcach jako o „niewolnikach” przywdziewa kolonialną maskę, ale nie do końca się z nią utożsamia. Między nim samym a tym, co reprezentuje jest jednak pewien dystans. Mam przypuszczenie, że ironia autora listów wynika z czegoś więcej niż tylko z szowinizmu, ale z czego, tego do końca nie wiem, przerażenia wojną? Niezgody na taki świat, jaki jest? A może tylko doszukuję się drugiego dna. Książkę czyta się świetnie, absurdy opisywanej rzeczywistości nie są nam, Polakom, znowuż tak obce, i my pamiętamy wprowadzanie kapitalizmu, prymitywizm codzienności i nasze zderzenie z zachodnią mentalnością. Niewykluczone, że zostalibyśmy podobnie opisani przez jakiegoś przybysza z Zachodu, bo przecież Bałkany to również my.

Krótka historia - opowieść o życiu i brutalnych realiach życia w komunistycznej albani. O kraju w którym człowiek może zniknąć z dnia na dzień uznany za waga politycznego, o kraju w którym brakuje podstawowych rzeczy, o kraju w którym matka-partia "kocha" swoje dzieci.

Czytać należy „Grobowiec…” Danilo Kiša, bo to (jak mówią) „najpiękniejsza literacko książka przeciwko komunizmowi”. I jest w tym nieco prawdy – oto bowiem siedem opowiadań, które łączy jedna myśl, jeden wątek, jeden polityczny, autorytarny system, przeciwko któremu występuje (w sensie swego istnienia, nie zaś podejmowania walki!) jednostka. Ale może powinienem napisać inaczej – to historie o tych, którzy początkowo płynęli z nurtem rzeki czerwonej gwiazdy. Ale ona, zdradziecka i buntownicza od samego źródła, zmieniła swój nurt i tych, którzy ją wielbili i nawadniali własnymi pragnieniami, brutalnie topi. Kiš pisze jak biograf, znawca tematu, człowiek nie dziwiący się niczemu, przewidujący, jak potoczą się losy nieszczęśników, ktorych "biografie" nam przedstawia. To czuły obserwator, dokumentalista i sprawozdawca. Nasycone czarnym humorem, wypełnione przewidywalną klęską jednostki opowiadania są przejmujące dlatego, że Kiš to reporter oschły w emocjach. Jest w nich pewna powtarzalność, zupełnie zamierzona, tak jak powtarzalny był system, który stworzył człowieka z żelaza, intelektualistę wierzącego w stalinizm, napędowego komunistycznej maszyny, sprawcę wielkich czynów, az wreszcie kata, który przedzierzgnął się w ofiarę. To paranoiczne odwrócenie ról, bolesny upadek z wyżyn na samo dno więzień, zsyłek i cel śmierci staje się nową maszyną systemu, a jej wcześniejszy twórca – jej trybikiem, jego krew – olejem nasycającym tłoki. Właśnie to interesuje Kiša, ta niezawiniona klęska aparatczyka, zaskoczenie skierowaną w czoło lufą pistoletu, niedowierzanie, że ciemny pokój stanie się grobowcem zapomnianego przez świat ciała. Bohaterami opowiadań są Żydzi, Irlandczycy i rewolucjoniści. Przemierzamy Europę, zahaczając nawet o Hiszpanię (historia kołem się toczy, mówi przez to Kiš); mieszają się tu postaci wymyślone z historycznymi, tak samo intensywnie jak mijają niezliczalne dni, podczas których łamie się ludzką tożsamość, umysł i godność. W tej wielobarwności działań zbrodniczego systemu pozostaje jedna stała – metoda, która mimo upływu wieków, konfliktów i wojen sprawdza się doskonale. Żart, szczegół, paproch – oto one decydują o życiu człowieka i jest to przerażająca wizja. Stąd niedaleko już do Sołżenicyna czy Herlinga-Grudzińskiego, na myśl przychodzą również biograficzno-fikcyjne miniatury Borgesa i Schwoba. A to oznacza, że trzeba Kiša znać. Na koniec cytat, taki na podsumowanie: „(…) nie wystarczy mieć jaja, aby pisać.” Przekład Kazimierza Żórawskiego, okładka Wiktora Żwikiewicza., a książka (nabyta antykwarycznie) została wydana w 1989 roku przez Niezależną Oficynę Wydawniczą Nova.

Jak żyć po wojnie? A właściwie - po co żyć po wojnie? Jak można, po tych wszystkich krzywdach, jakich się doświadczyło i jakich się wyrządziło bliźniemu, po absolutnym zbeszczeszczeniu idei człowieczeństwa, choćby starać się, żyć normalnie? Śmiać się, zakochiwać? Czy jest to w ogóle możliwe, czy są to jedynie twarze aktorów w maskach przed nami? Czuję, że takie pytania zadaje Dubravka Ugrešić w swoim "Ministerstwie bólu". Nie wiem, czy znalazła na nie odpowiedzi, ale na pewno poprzez tę książkę udało się oddać jej oddać kwintesencję rozrywającego od środka bólu, jaki każdego dnia odczuwali uchodźcy lat dziewięćdziesiątych. Nie musieli zmagać się tylko z poczuciem wyobcowania w obcym kraju, z traumą wojny, z tym, że w jednej sali wykładowej siedzieli obok siebie kaci i ofiary, ale potrzebowali też na nowo zbudować swoją własną tożsamość. W końcu kraj, w którym się wychowali, ich mikrokosmos - Jugosławia, przestał istnieć. Dubravka trochę uratowała mi zeszły rok i przywróciła wiarę w literaturę, bo jest to dzieło przez wielkie "D". Jest to dla mnie wręcz niepojęte, jak na tak wielu stronach udało jej się zawrzeć tak wiele - właściwie wszystko. I to w jakim stylu. Piękne pióro, kompleksowe przemyślenia i złożone, do bólu ludzkie, straumatyzowane postaci. Portret psychologiczny rozpadu Jugosławii jako zjawiska. Chcę chłonąć prozę Dubravki, chcę ją poznać na wylot i jedyne, co boli, to że ona nie napisze już niczego więcej.

Po prostu cudne opowiadania. Żałuję bardzo, że ten zbiorek jest tak krótki, ale tych dziesięć groteskowych opowiadań przysporzyły mi bardzo miłej lektury na śnieżny, styczniowy wieczór. Autor umiejętnie wprowadza element niesamowitości (a czasem wręcz grozy), aby niespodziewanie sprowadzić narrację na zupełnie inne tory, albo równie nagle urywając. W książce rozpanoszyli się pospołu grabarze i zakonnicy, znajdzie się miejsce na wątki kryminalne. Czasem jest strasznie i poruszająco, a czasem najzwyczajniej w świecie zabawnie. Opowieść snuta na tle zamrożonego w lodzie Walta Disneya płynnie przechodzi w historię z dreszczykiem na cmentarzu. Wielka szkoda, że w polskiej wersji językowej jest to jedyna książka Autora. Ciężko jest mi wyróżnić najlepsze teksty – na pewno mocny akcent stanowią tragikomiczne opowiadanie początkowe „Przegoń doktora” oraz ostatnia dysputa religijna na temat otyłości - „Historia Kobiety PRZED”. Bardzo dobrze czytało się praską „Legendę” oraz greckiego „Alexisa Zorbę”. Jeśli kiedyś natraficie na tę małą, ale ładnie wydaną książeczkę sygnowaną logo wydawnictwa Pogranicze, to nie wahajcie się. Nie będziecie zawiedzeni.

Nie pamiętam już, skąd u mnie to przekonanie, że książkę tę muszę przeczytać, a nawet się nią zachwycić? Nic innego nie wchodzi w grę. Nie pamiętam, czy mój antykwaryczny egzemplarz zdobyłem po jakiejś tu przeczytanej opinii, czy też innej jakiejś rekomendacji? Czy zachwyciła? Dostajemy powieść inicjacyjną. Dziecięcy bohater przemierza - wraz z resztą rodziny - miasto i świat za popadającym w coraz głębsze odmęty szaleństwa ojcem i to właśnie przez pryzmat dziecięcej obserwacji destrukcji (człowieka, rodziny, świata) spoglądamy na wydarzenia. Bardziej zresztą na ulotność i ułomność wydarzeń, niż na jakąś wielką narrację; bardziej impresję codzienności w krzywym zwierciadle czy dziennik szaleństwa, niż wielką epicką opowieść. Jeśli komuś zarówno figura ojca w ogóle, jak i sam ojciec jak ze statku pijanego tak już bardziej szczegółowo i podążający za nim chłopiec skojarzą się z prozą Schulza, to będzie to dobry trop, choć mniej tu może niezwykłości, mniej niepokojącej oniryczności, niż u mistrza z Drohobycza. Ja - musząc już wybierać - stawiam na prozę Schulza. Długo nie potrafię się wgryźć w trudny i wymagający skupienia tekst. Długo też jest to dla mnie jakoś o niczym. Potem zaś pojawiają się fragmenty jak te dotyczące młodzieńczych fascynacji głównego bohatera płcią przeciwną i proza nabiera wigoru. Gdy zaś docieramy do rozważań towarzyszących młodzieńcowi podczas lektury Starego Testamentu - obcujemy z literaturą najwyższych lotów, genialną bez mała… Zaczynam odmieniać wszystkie opinie towarzyszące początkowi lektury. Wielką nieobecną tej powieści jest Wojna. Dowiadujemy się od bohatera i narratora, że jesteśmy w roku 1942, a tymczasem bardzo uważnie trzeba się wczytywać w narrację, by dostrzec przemykających gdzieś chłopców z hitlerjugend, jakiś opis głodu, jakąś ciotkę Rebekę... To wojna oglądana jakby oczyma tego chłopca z “Życie jest piękne”, któremu wmówiono, że patrzy na coś zgoła innego, niż ma to miejsce rzeczywiście. Straszna wizja, choć przecież podyktowana miłością bliskich. Na pewno piękny, liryczny jest powieści język; to mała objętościowo, a wielka pod każdym innym względem proza. Ale jakoś nie do końca rezonuje ze mną. Jakoś nie tak, jak przed lekturą sądziłem, że zarezonuje… Długo zwlekałem z lekturą książki, a już w jej trakcie nie mogłem się chwilami doczekać, aż ta niewielka objętościowo pozycja się skończy… Później, gdy już nieco wgryzłem się w styl książki, zrozumiałem że tym co mi początkowo w niej przeszkadzało był mój własny brak skupienia nad lekturą. A  tak wiele w niej dzieje się poza tekstem… Zresztą i w jej finale jakoś nie mogę utrzymać wymaganego skupienia; może tekst wymaga ode mnie zbyt wiele?

Dawno nie czułam takiej ulgi, że dotarłam do ostatniej kropki w książce. Utwór to strumień świadomości, a w zasadzie czysty bełkot - przekleństwa, dygresje, rwane myśli, przeszłość przeplata się z teraźniejszością. Chaos. Chaos wylewający się z cudzej głowy w plamkach atramentu. Ale w tym szaleństwie jest "metoda". Z bełkotu można wyłuskać całkiem celne i błyskotliwe myśli natury "ogólnej" oraz sporo na temat stosunków serbsko-chorwackich. Książka bardzo trudna. Nie dla każdego. Polecam osobom zainteresowanym historią najnowszą kotła bałkańskiego.

Subiektywna, niezwykle osobista, autobiograficzna opowieść o dorastaniu, życiu i miłości w Jugosławii w schyłkowym okresie "socjalistycznego raju". Jest to też list miłosny do minionej już chyba na zawsze idei "jugosłowiańskości", na przekór szaleństwom bałkańskich rozbuchanych nacjonalizmów minionych dwudziestu lat. Jest to też próba pogodzenia się autorki i zrozumienia jej niełatwego i skomplikowanego dziedzictwa: serbskiego, jugosłowiańskiego, brytyjskiego (z racji zamieszkania, zawodu i męża-Anglika), ale i czarnogórskiego (babcia), bośniackiego (dalsza rodzina) czy wreszcie (wbrew pozorom) komunistycznego. Swobodna w formie, liryczna, czy może raczej nostalgiczna i melancholijna opowieść- autorka maluje nam świat Belgradzkich uniwersytetów, zakurzonych bulwarów, rozgrzanych sadów na przedmieściach, willi i plaż nad Adriatykiem etc. nie zważając na chronologię, a polegając na swej (zawodnej) pamięci. Bo ma to być opowieść o JEJ świecie- takim jakim go zapamiętała, takim jaki ją ukształtował. Spojrzenie na skomplikowany świat Bałkanów z innej niż zazwyczaj strony, być może jednak lepiej pozwalające zrozumieć fenomen krótkiej idei o nazwie Jugosławia.

Fascynacja prozatorstwem Magdy Szabó oraz Herty Müller zaprowadziła mnie do rumuńskiego Tirgu Mures, w którym György Dragomán rozlicza się z reżimem komunistycznym ubiegłego stulecia. Wbrew założeniom o prawdopodobnym epatowaniu postacią Ceaușescu, Rumuńską Partią Pracy oraz innymi symbolami opresyjnej władzy, węgierski pisarz sięga po perspektywę dorastającego chłopca, a także jego ogromnej tęsknoty za zesłanym na przymusowe prace ojcem. Codzienność oczami dziecka jest jeszcze bardziej wstrząsająca niż starszego obserwatora rzeczywistości ze względu na prostotę, a zarazem dosłowne znaczenie wykorzystywanych słów. W „Białym królu” nie ma zawoalowanych myśli, ani symbolicznego opisywania brutalnych scen z życia powszechnego. Przemocą skażeni są dorośli, jak również rówieśnicy chłopca, co w prozie węgierskiego pisarza służy unaocznieniu skali okrucieństwa w każdym pokoleniu. Tęsknota za ojcem, której nie są w stanie zagłuszyć drwiny, a niekiedy gnębienie ze strony otoczenia, stanowi ostatni przebłysk nadziei w państwie totalitarnym, dzięki czemu narrator „Białego króla” stara się doszukiwać resztek normalności w zastanym świecie. György Dragomán rezygnuje ze środków stylistycznych, pięknych haseł oraz pokrzepiających cytatów. Wspomniane ozdobniki przeszkadzałyby w rozliczeniu Rumunii z jej ciemnej przeszłości. Autor rekompensuje ich ubogość zdaniami wielokrotnie złożonymi, co wcale nie znaczy, aby zgubił po drodze znaki interpunkcyjne lub zasady składni. György Dragomán wymusza na odbiorcy określony sposób czytania „Białego króla”, czyli jednym tchem, bez zatrzymywania oraz zbędnego analizowania terroru komunistycznego reżimu, który stanowi zamknięty rozdział historii Rumunii.

ta króciutka książka jest pisana pięknym, obfitującym w metafory językiem, pełnym delikatności i subtelnych opisów, nawet gdy dotyka trudnych spraw. Czytałam z przyjemnością i podziwem dla kunsztu literackiego autorki. Niestety ta książeczka należy do tych, które się szybko zapomina i pozostaje tylko ulotny nastrój jak w przypadku tomiku krótkich opowiadań.

(www.bibliotekaswiata.blogspot.com) „Urodziłem się dwa razy, raz w Wiedniu w 1942 roku, drugi raz w Sarajewie pół wieku później” - to jedno z pierwszych zdań powieści, które mogłoby być początkiem zupełnie innej książki, którą chciałbym przeczytać. Takiej, w której byłoby nie metaforą, ale czymś bardziej dosłownym. Niestety, ku mojemu rozczarowaniu autor nie idzie tym tropem, co nie zmienia faktu, że udaje mu się zbudować opowieść niezwykle interesującą i wciągającą od samego początku. A już zupełnie na poważnie – takiej książki było mi potrzeba po całej serii książek o Bośni wprost odnoszących się do wojny (nawet, jeśli robiły to z innej strony, jak „Koncert”). „Krzesłu Eliasza” bliżej bowiem do Reverte'a, Remarqua czy Marqueza, zachwyceni powinni być też fani Zafona, Zusaka czy Doerra – Štiks ma bowiem ambicje stworzyć „wielką powieść” o wielkich sprawach. I jeśli uwzględnimy dodatkowo, że mamy do czynienia z debiutem (!), to efekt jest znakomity. Mamy tu i narracyjny rozmach – wszyscy ci zmienni opowiadacze, szkatułkowość kompozycji, przeskoki czasowe i gatunkowe, do tego bardzo wyraźny i (co ważne!) uzasadniony podkład z wielkiej literatury, znajdziemy tu bowiem odniesienia i do „Homo Fabera” Frischa, i „Króla Edypa”, i „Odysei”, wątki mitologiczne będą zresztą wszechobecne (już na samym początku bowiem istotnym odwołaniem będzie mit o Orfeuszu). Wszystko to jednak nie jest tylko grą literacką i pokazem zdolności autora, ale rzeczywiście służy samej opowieści, ukazując ją w szerszym, niemalże kosmicznym wymiarze. A przy tym wszystkim dostajemy też bardzo konkretne obrazy: Austrii z lat 40. XX wieku, Bośni z epicentrum działań wojennych i mnóstwa momentów „pomiędzy”. Zajmujące jest też będące ramą całej opowieści „śledztwo” głównego bohatera, pisarza Richarda Richtera, który próbując poznać swoje pochodzenie, odbędzie swoją prywatną odyseję w czasie i przestrzeni – stopniowe odkrywanie tajemnicy daje naprawdę dużo satysfakcji, choć od początku przeczuwamy, do czego to wszystko zmierza (ech, te konteksty!). Świetnie napisana, nieoczywista książka – i pomyśleć, że znalazłem ją za grosze w internetach...

Wszystko zaczyna się od głosu i temperamentu Krystyny Jandy. To właśnie jej genialny monodram na podstawie tekstu Dubravki Ugrešić sprawił, że polski czytelnik pokochał Stefcię Ćwiek miłością bezgraniczną. Janda wydobyła z tej postaci wszystko to, co w prozie chorwackiej autorki najlepsze: tragikomiczne rozedrganie, rozpaczliwe poszukiwanie bliskości i ten specyficzny rodzaj neurozy, który jest udziałem każdej kobiety próbującej dopasować swoje życie do nierealnych wzorców z kolorowych pism. Teatralna interpretacja stała się idealnym przedłużeniem literackiego pierwowzoru, nadając literom ciało, pot i łzy śmiechu. Największym plusem „Stefci Ćwiek” jest jej bezlitosny, a jednocześnie oczyszczający humor. Ugrešić bawi się formą romansu i poradnika, tworząc parodię gatunku, która wciąż pozostaje boleśnie aktualna. Stefcia, pracująca jako maszynistka i żyjąca pod okiem wszystkowiedzącej ciotki, to Everywoman epoki transformacji (i nie tylko). Jej sercowe perypetie, porażki dietetyczne i nieudolne próby bycia „kobietą światową” są opisane z taką lekkością, że trudno nie wybuchnąć śmiechem, nawet gdy bohaterka ociera się o dno rozpaczy. Autorka punktuje absurdy patriarchatu i popkultury, ale robi to z ogromną empatią, nie pozwalając nam drwić ze Stefci, lecz śmiać się razem z nią. Ocena osiem odzwierciedla literacką maestrię Ugrešić w dekonstrukcji kiczu. To książka inteligentna, krótka i niesłychanie gęsta od trafnych obserwacji socjologicznych. Brakujące dwa punkty to jedynie kwestia specyficznej, nieco szarpanej konstrukcji (stylizowanej na wykroje krawieckie), która choć genialna w teorii, w lekturze bywa momentami nużąca. Niemniej jednak, to klasyka literatury feministycznej, która zamiast pouczać, po prostu przytula naszą niedoskonałość. „Stefcia Ćwiek w szponach życia” to literacka bomba witaminowa. Dubravka Ugrešić stworzyła postać nieśmiertelną, która przypomina nam, że życie rzadko przypomina idealny wykrój z „Burdy”, a szpony losu najłatwiej poluzować szczerym, głośnym śmiechem. To lektura obowiązkowa dla każdego, kto choć raz poczuł się nieadekwatny wobec świata

Cyt.: „Jego oczy patrzą teraz nicości w twarz, czekają, aż z którejś strony pojawi się Bóg i powie mu, że po tamtej stronie i dla ludzi wszędzie obcych znajdzie się miejsce.” Miljenko Jergović, ”Srda śpiewa o zmierzchu w Zielone Świątki” Miljenko Jergović, bośniacki poeta, prozaik i publicysta, z pochodzenia Chorwat, urodzony i wychowany w Sarajewie, od 1993 roku mieszkający i pracujący w Zagrzebiu za swoją wydaną w 2008 roku powieść „Srda śpiewa o zmierzchu w Zielone Świątki” otrzymał cztery lata później Nagrodę Literacką Europy Wschodniej Angelus. To nagroda przyznawana w dziedzinie twórczości prozatorskiej, napisanej w języku polskim lub tłumaczonej na język polski , która od niemal dekady zyskuje na znaczeniu w świecie literackim. To dzięki tej nagrodzie polski czytelnik może odkrywać takie nazwiska jak György Spiró, Swietłana Aleksijewicz, Josef Škvorecký, Oksana Zabużko, Serhij Żadan, Varujan Vosganian, Georgi Gospodinow czy Goran Vojnović. ”Srda śpiewa o zmierzchu w Zielone Świątki” to opowieść o tajemniczej i brutalnej śmierci Srdy Kapurowej, dziewczynki żebrzącej na ulicach Zagrzebia, której pochodzenia nikt nie potrafi ustalić. Skąd pochodzi? Z Mołdawii, Rumunii, Ukrainy czy też jeszcze z innego zakątka Europy? Jak znalazła się w Zagrzebiu? Pięciu bohaterów, z których każdy opowiada swoją historię i która w jakiś sposób łączy go ze śmiercią dziewczynki. Serb urodzony w regionie Lika w Chorwacji, Chorwat, którego rodzina pochodzi z Bośni, Chorwat z Banja Luki, Chorwat, który całe swoje dzieciństwo i młodość spędził w Belgradzie i w końcu Chorwat z Sarajewa, którego dziadek przywędrował na Bałkany z Czech. Tak naprawdę ta tragiczna śmierć to w zasadzie pretekst dla Miljenko Jergovića do opowiedzenia bolesnej historii Bałkanów, tego tygla narodów który wybuchał już wiele razy. To na ostatniej dekadzie wieku XX skupia się autor, gdy w kilka lat po śmierci Josipa Broz Tity Jugosławia rozpadła się jak domek z kart i wybuchła krwawa wojna domowa. Gdy zaczęło być ważne jaką religię wyznajesz, czy w kościele katolickim broń Boże nie żegnasz się trzema palcami i najważniejsze jakiej jesteś narodowości. Przestało mieć znaczenie, że urodziłeś się na tej ziemi i tu mieszkali twoi przodkowie – nie jesteś nasz, jesteś oby. Jesteś Chorwatem czy Bośniakiem w Serbii a Serbem w Chorwacji, wracaj do siebie, wracaj do domu. I nie jest ważne, że ten twój dom był właśnie tutaj. To historia Jugosławii, jej rozpadu i krwawego konfliktu ale nie tylko. Bo Miljenko Jergović opowiada swoje historie w sposób zadziwiający i jednocześnie niezwykle piękny. Z jednej historii przechodzi niezauważenie do następnej, po niej do kolejnej i jeszcze jednej, opowiadając o skomplikowanych losach mieszkańców Bałkanów i losach Chorwacji, od czasów Austro – Węgier, Królestwa Serbów Chorwatów i Słoweńców, Niepodległego Państwa Chorwackiego Ante Pavelica, Jugosławii, wojny domowej i niepodległej Chorwacji. Opowiada o ludziach, którzy, choć żyli obok siebie zawsze byli obcy czy inni. I to o nich jest ta książka. Niezwykła, urzekająca wręcz opowieść.

Forma opowieści (najpierw szalony strumień świadomości, a potem minieseje) sprawiły, że odniosłam wrażenie, że poznałam autora osobiście i było to kolejne, po "Niezwykłych" wyśmienite spotkanie. A do tego akcja w dużej mierze dzieje się w moich ukochanych Karpatach :) Z tej książki można by wyciągnąć bardzo dużo smakowitych cytatów. Dla mnie te dwa są najważniejsze: "Tato, którego życie (nie licząc więzienia, obozu, zesłania i bandyterki w Czycie) nie miało nic wspólnego z powieścią przygodową, potrafił potraktować je jak pisarz, który nie musi nawet pisać. Odbierając świat jak literaturę, mógł tworzyć własną, codzienną, dobrą prozę - spostrzegając, zapamiętując, rozkładając akcenty, kolekcjonując epizody, konstruując dialogi, robiąc odstępy, oszczędzając słowa i układając zdania, zmieniając fabułę i wybierając postaci. Udało mu się nie tylko żyć w środku swojej prozy, ale i szczodrze obdarzać nią widzów, słuchaczy i potencjalnych czytelników." "Na jedenastce urodziny tato podarował mi zegarek. Na wewnętrznej stronie paska zapisywałem recepty na szczęście. Najdziwniejsza była taka: CZYTANIE-OWOCE-NIEZNANE KRAJE. Najprostsza: SPOKOJNA UCZCIWOŚĆ-ULUBIENI LUDZIE-WŁASNE MIEJSCA. A ostatnia: RUCH-MIŁOŚĆ-PRZYRODA"

"Książka, z której można odczytać wszystkie znaczenia świata"- tak o powieści Pavica wypowiedział się Paris Match. I jest to bardzo pojemne tych znaczeń zwierciadło,w którym przegląda się czytelnik, erudycyjny traktat o uniwersaliach, ultrapoemat pełen iście rimbaudowskich fajerwerków, ezoteryczna opowieść o jedności wszystkich religii. Czas jest tu podzielony na trzy warstwy: czas dysputy chazarskiej we wczesnym średniowieczu, wiek XVII i współczesność, nie ma tu linearnej akcji, choć mnóstwo fabularnych opowieści rozsianych po całym "Słowniku". Oryginalna forma słownika nadana powieści umożliwia nieskończoną liczbę sposobów czytania tej książki, najbardziej oczywiste podsuwa sam autor we wstępie, którego żadną miarą nie wolno ominąć! Być może nieporozumieniem jest umieszczenie tego arcydzieła w kategorii przeczytane, bo chyba nie sposób przeczytać ją do końca. Ja, choć wielokrotnie byłem na każdej jej stronie, ciągle jestem przez nią zaskakiwany. Książka otwarta? Niewątpliwie, ale to nie wystarczy do jej określenia. A zatem książka magiczna, czarodziejska? To chyba też za mało.