Punkt równowagi

Opowiadania niełatwe, w większości z nich bohater bliski wyczerpania - w opowiadaniach sennych i niezwyczajnych. Przeraźliwie samotny, i wyobcowany, martwy w środku i szukający życia i bliskości. To wszystko przewija się, jakby poza czasem, poza miejscem, chociaż miejsce określone a to miasto w górach, a to portowa miescina, a to wieś. Ale nie wiadomo do końca nic, poza smutkiem, samotnością, i nieuchwytnym pragnieniem być blisko. Zdecydowanie piękna literatura, mimo że opowiadania nie sa moją ulubioną prozą.

Lekkie zaskoczenie tym, że ta książka jednak nie całkiem do mnie trafiła. Czyżby wszystkie wcześniej czytane - a ważniejsze - rzeczy Noblisty wywindowały moje oczekiwania na jakiś niebotyczny poziom? A może to „wina” czytanych równolegle „Dzienników” Maraia, przy których mało czyje memuary nie zbledną? A zarazem, jak to u Miłosza, wiele tu kontemplacji czasownika ”esse”. Sporo wspaniałą polszczyzną stworzonych poszczególnych zapisków angażujących i intelekt, i duszę. O Wilnie, o literaturze, o komunizmie, o Polsce. No i wspomnienia... Piękne uwagi o sadzeniu bugenwilli, o „świetle Kalifornii”, o „nadal działającym magnetyzmie pomiędzy mną o kobietami, które oczywiście wiedzą, czy ktoś jest w grze, czy poza nią”, o tym, że „od dzieciństwa mieszkałem w krajach, które się właśnie kończyły”, o „zagęszczeniu historii”, której padł ofiarą, Są też ówczesne, zasadne wszak, złudzenia: „Papież reprezentuje Polskę czystą (…) na dnie swojej nędzy Polska dostała króla i to takiego, o jakim śniła”, choć nie miał ich podczas wojny: ”Warszawa okupacyjna była dla mnie miejscem i czasem spotkania z polskim nacjonalizmem w jego najwyższym stężeniu, kiedy to występował wyłącznie jako patriotyzm, którego nikt nie ma prawa krytykować”. I jeszcze zdanie coraz mniej aktualne z każdym nowym dniem zblatowania KK z nikczemną władzą i jego moralnej zapaści w niebyt: „Ostoją Kościoła katolickiego zdaj ą się być wierni powstrzymujący się od dociekań albo dlatego, że to ich nie ciekawi, albo że z góry zakładają nieprzekraczalną granicę”. Bo Miłosz wie dużo o nas: ”W każdym niemal Polaku wietrzę niewinność wysokiej retoryki ducha, tak że mam wspólny język tylko z Polakiem zdemonizowanym, takim, który przeszedł przez marksizm, ateizm czy może jakieś tam dewiacje, na przykład narodowościowe w rodzinie albo seksualne. I jak mam umieścić Jana Pawła II?". No i lubi przywolywać prawdy niekoniecznie dla nas przyjemne: „Gdyby po I wojnie dokładnie stosowano zasadę samostanowienia narodów, wschodnia granica Polski przebiegałaby wzdłuż linii Curzona. Również zasada samostanowienia narodów musiałaby podyktować po II wojnie obecną granicę wschodnią w wypadku tak całkowitej przewagi aliantów zachodnich, że nie doszłoby do ugody w Jałcie. Polska oznaczałaby wąski pas wzdłuż Wisły, zbyt gęsto zaludniony, żeby dawało to jakieś szanse. Żaden rząd zachodni nie wpadłby na taki pomysł; jak Stalin, żeby wysiedlić miliony Niemców z ich wielowiekowych siedzib i oddać ten region Polakom. Tym samym, rzec można, że Polska istnieje z woli i łaski Stalina”. Szczególnie przemówiły do mnie uwagi o ptakach, którymi Autor interesował się od szczęsnego dzieciństwa w ostępach nad ukochaną Niewiażą (we dworze mieszkał nawet puchacz!). Wspominając w USA tamte czasy, pełne owadów i żywiących się nimi ptaków, pisze o ”chmarach owadów, które bzykały, cięły, gryzły, właziły w oczy (...). Środki chemiczne dały radę całemu temu rojowisku, które jeszcze jednym odróżniało moje dzieciństwo, otoczone mnogością ptaków. Dziś ptaki owadożerne maja trudne życie, choć mała ich liczba nie musi zastanawiać ludzi, którym brak porównań”. Ale zazdroszczę mu widoku tańców kolibrów, ptaków pracowicie brodzących na płytkich zalewach Zatoki San Francisco czy sznuru pelikanów ciągnących po wieczornym niebie. I kolejny ważny temat – ten straszliwy rozbrat między duchem a ciałem. Zmysłowy niemal do starości Miłosz cytuje także zafascynowanego tym problemem Kunderę: „Ponieważ człowiek wypróżnia się, Bóg jest niemożliwy. Trudno zrozumieć, czemu tak ma być, równie dobrego argumentu, jak system trawienny, dostarczy urządzenie organów płciowych i groteskowość aktu kopulacji. Powinniśmy być aniołami, szkoda, że nie jesteśmy”. I jeszcze ta ironia: ”Jeżeli Beatrycze pozostała dla Dantego duchem, to tylko dlatego że był żonaty z inną osobą i nie z Beatrycze, ale z nią dokonywał tych aktów, które w paryskim argot nosiły rożne wynalazcze nazwy, m.in. melanger ses urines”. Bardzo mi się też podoba stosunek Autora do krajana z Wilna, mojego ulubionego Józefa Mackiewicza. Obaj pisarze dokonywali zupełnie innych wyborów i chyba raczej się nie znosili. A jednak Miłosza stać i na ciepłe wspomnienie, i na obronę go przed absurdalnymi oskarżeniami o kolaborację. Zarzuty te były karą wobec Mackiewicza za to że szedł „pod prąd” polskiego nacjonalizmu i nie był pokorny nikomu, no i za wizytę w Katyniu. Wiązały się także z najważniejszą dla autora ”Kontry” ideą - Wielkiego Księstwa Litewskiego, jako kantonalnego państwa Polaków, Litwinow, Białorusinów, Żydów, Rosjan. Ideą zaciekle zwalczaną przez nacjonalistów z tych narodów – starannie przemilczanej przez dzisiejszych prawicowych apologetów Mackiewicza, błędnie sądzących, że mają go na własność…. A przecież – jak przypomina Milosz – to on pisał o „rozbiorze wewnętrznym” Wlk. Księstwa dokonanym przez Polaków, Litwinow, Białorusinów, skoro „sukcesor do całości się nie zgłosił. Po prostu nie było takiego. Każdy chciał tylko urwać dla siebie kawałek”. Milosz ma 100 proc. racji, gdy pisze, że Polska w tym kontekście ponosiła największą odpowiedzialność, skoro przez wieki spolonizowaliśmy elity litewskie tak, iż Litwinom zostali tylko chłopi (bo Białorusini zawsze nimi byli). Milosz pisze też, że na emigracji polecał książki Mackiewicza wydawcom z USA czy Niemiec, ale „z małym powodzeniem, bo za każdym razem nawijał się ktoś z Polaków, dbały o to, by zamiar wydania książki ubić”. W efekcie pisarz z żoną żyli w nędzy, przy której Gombrowiczowi znakomicie się wiodło. Zaiste, w polskim piekle nie potrzeba diabłów, aby nikt nie uciekł z kotła…. Zresztą świetnie widzimy to zjawisko dziś – miliard razy mocniejsze niż kiedykolwiek. W zasadzie to się dziwię, czemu tu jeszcze nie doszło do takiej wojny domowej, jak w Rosji po 1917 r. albo w Hiszpanii w latach 30. No tak, za mało broni w rękach ludzi… PS I jeszcze moje czepialstwo: gdzieś tu mowa o sanacyjnych dygnitarzach „ruszających na most w Zaleszczykach”. Ile powtarzania, że w Zaleszczykach na Dniestrze nie było wtedy mostu drogowego, tylko kolejowy, a winni wrześniowej klęski uciekali przez most graniczny w Kutach na Czeremoszu…

Cyt.: „Umarli piszą ostatnio wiele dobrych rzeczy”. „Dzienniki”, Sándor Márai Tak napisał Sándor Márai w jednym ze swoich „Dzienników” , które prowadził przez niemal cały okres swojego życia na wiadomość, że drukiem ukazały się artykuły publikowane niegdyś w prasie przez Gyulę Krúdyego i Dezső Kosztolányiego a które zostały zebrane i opublikowane w książkach po śmierci ich autorów. I paradoksem wręcz jest, iż ten cytat można odnieść właśnie do autora tych słów. Ten jeden z najwybitniejszych węgierskich prozaików i eseistów dopiero wiele lat po śmierci zajmuje należne mu miejsce w literaturze nie tylko węgierskiej ale i światowej, odkrywany jest przez kolejne pokolenia czytelników zachwycających się stylistyczną elegancją jego prozy, jej wielkością i przenikliwością. Taka też jest i „Ziemia! Ziemia!”, znakomita i to na wielu płaszczyznach powieść czy też raczej esej którą Sándor Márai napisał tuż po swoim wyjeździe z Węgier na przełomie 1948/1949 roku w Salerno, gdzie przebywał po opuszczeniu kraju. Pisał pośpiesznie, niemal gorączkowo, nie przypuszczając nawet, że będzie to jego ostateczne pożegnanie z ukochanym krajem. Powieść ukazała się drukiem dopiero w 1974 roku w Kanadzie, wydana przez niewielkie emigracyjne wydawnictwo węgierskie i przeszła niemal niezauważona. Dopiero przeszło dziesięć lat po śmierci pisarza, gdy jego rękopisy powróciły na Węgry i zaczęły być stopniowo publikowane ta powieść – esej została odkryta na nowo. To niezwykle osobista proza, obejmująca okres od grudnia 1944 roku, czyli od momentu wejścia Armii Czerwonej na Węgry do niemal końca 1948 roku. Był to rok w którym Sándor Márai opuścił kraj razem ze swoja rodziną i nigdy już do niego nie powrócił. Staje się w niej bacznym obserwatorem i jednocześnie biernym uczestnikiem wydarzeń, które zmienią Węgry i całą Europę Środkową i Wschodnią na kolejne kilkadziesiąt lat, zmienią dotychczasowy porządek społeczny i zamkną kilkadziesiąt milionów ludzi w uścisku żelaznych kleszczy terroru i strachu. Nie ocenia postaw ludzkich a jedynie relacjonuje wydarzenia, próbując zrozumieć podejmowane wybory. Beznamiętnie a jednocześnie z wielkim smutkiem relacjonuje upadek pewnej epoki, odrzucenie idei humanizmu i zastąpienie jej ideą kultury masowej, nijakiej i czasami wręcz infantylnej, nic nie wnoszącej do kultury europejskiej, Jest też swoistym oskarżeniem komunizmu, z łatwością zwabiającym pod swoje sztandary wszelkiej maści intelektualnych oportunistów wspierających nowe idee. Sándor Márai zastanawia się czy może żyć w kraju w którym nie będzie mógł pisać tego co uważa za słuszne a nawet jak to ujął, czy potrafi żyć w kraju, w którym będzie mógł milczeć. Te rozważania przyspieszyły jego decyzje o emigracji. To niezwykle bolesna decyzja dla pisarza, który decydując się na emigrację doskonale zdaje sobie sprawę z tego, iż pozbawiony zostanie czytelników dla których tworzy, rzeczy najważniejszej dla pisarza – bo cóż znaczy pisarz bez czytelników. „Ziemia! Ziemia!” jest też hołdem złożonym literaturze węgierskiej, jej najważniejszym postaciom i uznaniem jej wyjątkowości wynikającej z osamotnienia językowego w kulturze europejskiej. Niezwykle przenikliwa, doskonała językowo, bardzo osobista, literackie arcydzieło.

Wybór świetnych opowiadań Kornela Filipowicza, którego dokonała Wisława Szymborska. W notce jej autorstwa na okładce czytamy: „W tym zbiorze opowiadań tematem są Żydzi - ci, których autor osobiście znał, z którymi łączyła go długoletnia przyjaźń albo bodaj jedna chwila wydobyta z samego dna własnych lub cudzych wspomnień. Wszyscy oni przebywają od dawna w Krainie Cieni, do której wstęp ma już tylko literatura“. Zbiór zawiera następujące opowiadania: „Krajobraz, który przeżył śmierć“, „Ciemność i światło“, „ Niech nie wie lewica...“, „Chleb oddany“, „Mój ojciec milczy“, „Światopogląd“, „Piękne życie Natana Ruffa“, „Gutmann albo ostatnia przed wakacjami lekcja języka niemieckiego“, „Śmiechu warte“, „Genialne dziecko“, „Silberstein nie zdążył“, „Opowiadanie z epilogiem“. Czytajcie!

„Biały ptak i inne opowiadania" to zbiór krótkich nowelek utrzymanych w temacie dzieciństwa, młodości, dojrzewania, dziecko - alter ego Kornela Filipowicza. Opowieść zaczyna się w Tarnopolu i kończy w Cieszynie, w którym autor spędził okres dorastania 1923 - 32 roku w szkole podstawowej i gimnazjum, wpływ Juliana Przybosia na swoją przyszłą twórczość. Nieśpieszna, powolnie budowana opowieść, snuje się niczym splatany warkocz nostalgią, gawędami, marzeniami, smakiem konfitur babci, szkolnymi latami, pierwszą miłością i zawodem, poszukiwaniem tożsamości, miejsca w społeczeństwie, pięknem natury z fauną i florą dźwiękiem, wonią i trzepotem metafizyczności białego ptaka kontra wydarzeniom historycznym jak wojna, zabóstwo prezydenta Gabriela Narutowicza.

Siedem dalekich rejsów wydaje mi się powieścią zbyt krótką. Owszem na samym jej końcu autor pozostawia czytelnikowi cały szereg różnorakich domysłów, ale trochę szkoda, że Leopold Tyrmand nie pokusił się o te kilkanaście stron więcej. Powojenne realia czyli mamy pomysł na Polskę w wykonaniu komunistów- wielkie rewolucje gospodarcze, społeczne. Kombinatorstwo, alkoholizm, emancypacja kobiet. Swoboda czyli rozluźnienie w każdej dziedzinie dotyczącej zachowań międzyludzkich. Stary świat runął 1 września 1939 roku, nowy świat i nowa rzeczywistość bynajmniej nie napawa optymizmem.....

Krótka opowieść, średniowieczna legenda, trywialna i typowa. W ujęciu Manna staje się fascynującą lekturą, tragedią antyczną - przypowieścią o karze, pokucie i nawróceniu. Oczywiście, język mistrza to jedna strona medalu i nawet tylko z tego powodu warto pochylić się nad "Wybrańcem". Ale przecież język to tylko forma dla treści. Dlaczego geniusz i klasyk za życia sięga w odmęty średniowiecza, gdy świat, także jego świat, Europa i Niemcy, jeszcze dymi po pożodze? Przywołując bajkę sprzed wieków, Mann twierdzi, że grzech nie musi być końcem świata. Zrozumiany i odpokutowany może być początkiem przemiany. Może nawet początkiem wielkości. Arcydzieło.

Nie będę się zbytnio rozwodził - Odojewski był wybitnym prozaikiem, po prostu. Nie wszystkie opowiadania noszą to piętno wybitności, niemniej wiele z nich to dzieła wgniatające w ziemię. Wszystko w gęstym, dusznym stylu "cyklu podolskiego", z dopracowanym do perfekcji strumieniem świadomości. Dwie bardzo istotne informacje dla czytelników. Pierwsza - zbiór "Zmierzch świata" w wielu miejscach stanowi uzupełnienie losów, wątków i historii znanych z "Wyspy ocalenia" i - przede wszystkim - "Zasypie wszystko, zawieje". Druga - opowiadanie "Będzie znów upalny dzień" to niemal toczka w toczkę (z naprawdę drobnymi zmianami, które zestawiałem z posiadanym przeze mnie egzemplarzem "ZWZ") historia konfrontacji Pawła et consortes z Poczajewem znana z najsłynniejszego dzieła Odojewskiego. Można sobie odświeżyć, jednak zmiany są doprawdy kosmetyczne - jeśli ktoś pamięta dobrze ten wątek (a raczej powinien, bo jest charakterystyczny), nie musi się trudzić lekturą.

"Warszawa - jeden z mniej znanych punktów globu, choć niby stolica i to milionowa. Dolenc zawsze, od najwcześniejszej młodości, lubił dużo i prędko chodzić po swoim mieście. Nie rozglądając się za bardzo - właśnie na pamięć. Warszawa specjalnie się nadaje do takich wędrówek: w miastach zachodnich ogromnie jest gęsto, absorbująco, reklamy, sygnały, neony, lokaliki, wszystko to na wierzchu, to rozprasza i wciąga, choć bezprzedmiotowo. A tu właśnie nie, suche, dalekie perspektywy, zachęcające do marszu, do połykania kilometrów". Książka Kisielewskiego ukazuje komunistyczną Warszawę z perspektywy bohatera, który po 25 latach emigracji w Meksyku i Stanach przyjeżdża odwiedzić ojczyznę. Nic na to w powieści nie wskazuje, ale historia okazuje się być romansem szpiegowskim. Utkana bardzo skrupulatnie, tak jak i opisy powojennej Warszawy. Nie obyło się bez porównań Polski komunistycznej do USA. Dobre, klarowne ukazanie ówczesnej sytuacji społecznej, ekonomicznej oraz oczywiście politycznej.

Książkę czytałem lata temu. Doskonałe wywiady. Herbert wspomniał w nich m.in. o sentymencie do pokolenia hipisów. Powinna być wznowiona, lub opublikowana jako e-book. Niestety, "Zeszyty Literackie" upadły. Fragmenty są umieszczone na tzw. "Śmietniku internetowym": http://niniwa22.cba.pl/herbert_nieznany_rozmowy.htm zapraszam na blog: tesinblog.wordpress.com

słuchałem kiedyś programu II PR i natrafiłem na wywiad z Rylskim. bardzo interesująco koleś mówił o sobie, swoim życiu (między innymi o przyjaźni z pisarzami takimi jak Iredyński, Nowakowski etc.) i twórczości. do tego wszystkiego żalił się, że nie cierpi pisać, i że to najnudniejsze zajęcie pod słońcem. i tak sobie pomyślałem, że skoro kolo ma taki dystans do siebie i do tego co robi, to chętnie sięgnę po jego książki. i sięgnąłem po "na grobli", i łatwo nie było, bo książka nie jest napisana prostym językiem, to raczej język poetycki, pełen wulgaryzmów, który steruje całą, nie za bardzo ważną historią. o Iwaszkiewiczu nie chce mi się pisać, bo średnio lubię typa. ale summa summarum podobało mi się.

Na tropach Smętka to książka, którą czyta się z podwójnym poruszeniem: z zachwytem nad stylem i uważnością autora oraz ze świadomością historii, która dopiero miała nadejść. Dla mnie była to lektura naprawdę znakomita – nie tylko jako reportaż z podróży, ale jako zapis świata, którego już nie ma. Podczas czytania szczególnie uderzało mnie to, że autor nie mógł nawet przypuszczać, jak potoczą się losy opisywanych przez niego ziem. Opisy Prus Wschodnich, ludzi, miasteczek i krajobrazów powstawały w czasie, gdy granice wydawały się trwałe, a historia jeszcze nie zapisała na tych terenach swojego najbardziej dramatycznego rozdziału. Dziś, z perspektywy czasu, wiemy, że obszary te po wojnie znalazły się w granicach Polski, a ich tożsamość uległa całkowitej przemianie. To właśnie ta świadomość „tego, co będzie” najmocniej mnie poruszała. Czytając opisy codzienności, rozmów i obserwacji, miałem wrażenie obcowania z ostatnimi chwilami pewnego świata. Podróż, która odbywała się jeszcze przed wojną, nabiera dziś wymiaru niemal dokumentu epoki – zapisu normalności tuż przed katastrofą. Melchior Wańkowicz pisze z lekkością, humorem i ogromną empatią, ale to właśnie historia dopisuje do tej książki najważny komentarz. Dzięki temu Na tropach Smętka nie jest tylko opowieścią o wędrówce, lecz także świadectwem czasu, który bezpowrotnie minął. To książka, która zostaje w głowie długo po zakończeniu lektury – i zmusza do refleksji nad tym, jak bardzo losy miejsc i ludzi potrafią zmienić się szybciej, niż ktokolwiek mógłby to przewidzieć.

Wysmakowana, wysublimowana proza metafizyczna. Porusza, zmusza do myślenia, nie daje spokoju. Drąży ścieżki nieodkryte, próbuje rozjaśnić "jądro ciemności". Zbiór opowiadań, których mottem przewodnim jest śmierć, prowokuje do rozmyślań nad istotą ludzkiego losu. Prawie każde opowiadanie to małe arcydzieło. Wybitne! Dla ginącego plemienia poszukiwaczy "innego wymiaru".

Wojciech Pszoniak zostal stworzony do przeczytania tych opowiadan... Do wielu innych rzeczy zapewne tez, ale ciesze sie, ze to wlasnie on przeczytal dodal swoje wyczucie i interpretacje. Same opowiadania sa szczerym obrazem swiata w oczach wrazliwego chlopca, mlodzienca i mezczyzny... Wojna i jej okrucienstwo... Obludny swiat zaczyna uwierac kiedy zedrze sie z niego klamstwo, do ktorego jestesmy przyzwyczajani od dziecka. Brak logiki w jedzeniu ryb na swieta, kluje jak sztylet. Bol i smutek, a jednoczesnie zachwyt drobiazgami i rzeczami tak ulotnymi jak wymiana spojrzen to zestawienie poetyckie i niepowtarzalne. Ja rowniez nieraz mialam ochote podazyc za jakims spojrzeniem. Nie odwazylam sie jednak...

--- Nostalgiczne wspomnienia z dzieciństwa spędzonego na sielskiej wsi, gdzie każdy każdego zna, jeszcze zanim się urodzi, życie płynie ustalonym torem a dalekim, nieznanym światem straszy się niegrzeczne dzieciaki. Pierwszoosobowy narrator poetyckim, bogatym w porównania, dygresje i opisy językiem snuje wspominki meandrując między różnymi wydarzeniami. Zaczyna się od powrotu z miasta, z nauk do domu, do ukochanej wioski. Spokojna podróż na wozie zaprzęgniętym w pożyczonego że dworu konia i milczący ojciec sprzyjają rozmyślaniom przesiąkniętym marzeniami, obawami, wątpliwościami. Wspomina posiłki w milczeniu, wizytę z ojcem u dziedziców, częste krępujące odwiedziny ojca pod szkołą, jak matka co wieczór się modliła samotnie w sypialni, pogrzeb taty i okrutną suszę w tamtym czasie, swój koklusz za dziecięcia i wyprawę ratunkową przez 9 mostów... Zaczyna jedną myśl, w trakcie wpłata inną, dodaje jakieś dywagacje, wraca do pierwszej myśli i tak do końca książki. --- Proza kontemplacyjna, skupiona na detalu, wymagająca uwagi. Potrzeba tu odpowiedniego momentu, nastroju, żeby ją poczuć, docenić, nie zrazić się brakiem akcji czy wręcz konkretnej fabuły. Trochę jest to też taka gawęda dziadka przy kominku, który opowiada jak to było za młodu, a że dziadek poeta to i gawęda specyficzna... U mnie wypieków na twarzy nie wzbudziła, ale miło czasem obcować z piękną polską mową. Ps. Jest to debiut więc może kolejne będą lepsze? Więcej wspominek mniej rozważań, roztrząsania wątpliwości?

Dygat ma tę cechę, że chce się go czytać. Ta jego nieco szkatułkowa powieść wydaje mi się niespójna tu i tam, a mimo to każda z tych części, z którymi autor nie bardzo wie co zrobić, jest wciągająca, błyskotliwa i niegłupia. Tak to wygląda, jakby Dygat ot tak, od niechcenia, pisząc co mu przyjdzie do głowy, potrafił bez większego wysiłku napisać rzecz bardzo dobrą. Talent po prostu.

"Lato w Baden" to książka, która razem z drzwiami weszła do kanonu światowej literatury. Jest to dzieło tak sebaldowskie, że aż ciężko uwierzyć, że Cypkin nie mógł nic wiedzieć o Sebaldzie, tak jak ten drugi prawdopodobnie nie wiedział nic o Cypkinie. W tej powieści porusza nas już nawet sama historia jej powstania. Cypkin nie był pisarzem, a przynajmniej nie mógł nim być. Był dysydentem, któremu nie dane było zrobić kariery, na którą zasługiwał. A jednak jakimś cudem wydana w niszowej rosyjskojęzycznej "Nowej Gazecie" w USA powieść doczekała się swojej popularności. Równie fascynująca jest fascynacja Cypkina Dostojewskim. Dlaczego Żyd interesuje się do tego stopnia zajadłym antysemitą? Jest to pytanie również do nas - Polaków, bo my przecież też interesujemy się Dostojewskim, który był również polakożercą. Ale jak to jest możliwe, że człowiek, który z taką ogromną empatią podchodził do swoich bohaterów, który tak dogłębnie rozumiał ludzkie bolączki, nie miał w sobie krzty współczucia do wiecznie prześladowanego narodu żydowskiego, tak jak i nie miał go do znajdującego się pod carskim butem narodu polskiego? Wydaje mi się, że Cypkin osiągnął w swojej książce swój cel. Zbliżył się do Dostojewskiego tak blisko, jak to było tylko możliwe. Wydaje mi się, że oddał jego postać doskonale. Podczas lektury prawie czułem nieświeży oddech autora "Zbrodni i kary". Nie wiem, czy w ogóle w historii literatury inny pisarz zbliżył się do swojego niefikcyjnego bohatera tak bardzo, jak udało się to Cypkinowi. Przy czym nie czyni to tej lektury łatwą, a nawet wręcz przeciwnie. Wszystkie fobie i kompleksy Dostojewskiego są tak realne, że aż obrzydliwe, co czyni lekturę ciężką. Równie ciężka jest forma Cypkina i jego niekończące się zdania, którymi przebił nawet Sebalda. A skoro jesteśmy już przy Sebaldzie, to w tej fikcji-niefikcji, którą jest "Lato w Baden" brakowało mi ilustracji, tak jak pojawiają się one w powieściach Niemca. Ciekawe, czy Cypkin umieściłby w tej książce ilustracje, gdyby mógł mieć na to wpływ? Tę książkę bardzo polecam, ale raczej wprawionym czytelnikom, którzy nie boją się sięgnąć po cięższą, ale bardzo wartościową lekturę.

Są trzy powody (poza oczywistym. czyli dla miłośników Becketta do których ja się nie zaliczam) dla których uważam tę książkę za wybitną. Pierwszy -to obraz pasjonata i prawdziwego intelektualisty, który autentycznie żyje tym, czym się zajmuje i robi to w sposób wysoce kreatywny. Drugi to wspaniałe studium przypadku -życia opozycjonisty ideowego w PRL-owskiej rzeczywistości życia ludzi nauki i kultury. Trzeci to przykład literackiego mistrzostwa w opisywaniu trudnych interpretacyjnych doświadczeń literacko- filozoficznych w połączeniu z równoległym opisem codziennych realiów ( spore fragmenty czytałam na głos by lepiej usłyszeć piękną frazę językową)

(Pisane w dniu pogrzebu Autora) To rzecz o ”drugiej stronie” - życia, świata, nas samych – tam, „gdzie załamują się prawa fizyki”. Opowiadania pełne i magii, i całkiem realistycznych plag ludzkości. Tego, co nierozpoznawalne, ale jakoś niewytłumaczalny sposób wyczuwalne. Czego możemy się tylko domyślać, ale co ma jakiś własny stan istnienia… . Okryty ciepłą kołderką nostalgii, nie mogę się zgodzić z jakże licznymi tu opiniami, jakoby ten tom opowiadań Huellego miałby być gorszy od pozostałych. Być może, jeśli za kryterium takiej oceny ktoś uzna częsty brak tradycyjnej - powiedziałbym nawet: schematycznej – akcji. Te opowiadania są po prostu inne, a ich realizm – umowny na pierwszy rzut oka. No bo skoro „jest inny świat”…. Choć nie, jest nieco realizmu np. w „Ucieczce do Egiptu”: atak na uchodźców jeszcze z lat 90. – czeczeńskich uchodźców. Jeszcze wtedy niewyróżniających się tak jak dzisiejsi, o wiele bardziej znienawidzeni i zohydzani. Jeszcze wtedy, gdy pewna partia występowała na rzecz tamtych, ale wyłącznie jako żywego dowodu bestialstwa Putina i tylko jako swego paliwa – tak dziś myślę, bo przez swe ośmioletnie działania ta partia takie prawo sama mi dała, choćby kopulację „uchodźcy” z koniem publicznie prezentując na ministerialnej konferencji.…. I morze, to słynne „chłodne morze” obecne w każdym z tekstów, zarazem jako przeznaczenie, a może klątwa, ale na pewno więcej niż tylko „coś, gdzie dużo wody”…… I jeszcze o tym jest to rzecz, jak wielkie znaczenie, nie tylko symboliczne, ma Księga. Nie tylko ta święta dla jakiejś wspólnoty religijnej, ale i choćby katalog szwajcarskiego domu towarowego z zabawkami. Wszak to my nadajemy znaczenie zawartości zadrukowanego, przyciętego i razem sklejonego papieru. A zatem dla mnie ten zbiór także jest Księgą…. Znakomite jest opowiadanie o Menonitach, społeczności, którą unicestwił hitleryzm, a która odcisnęła swe piętno na Żuławach i okolicach. Pozostały po nich domy podcieniowe i osuszone przez nich tereny ujścia Wisły. No i to ”Mimesis”… Wspaniałe, mocno niepokojące „Öland ” o pokornym pasterzu owiec na szwedzkiej wyspie (byłem, wspaniała – i te brodźce!), którego odwiedza gość z przeszłości… Najpiękniejsze według mnie to „Franz Carl Weber” - zachwycająco-wstrząsające, choć akurat tu w ogóle ani magii, ani morza. Ale poraża losem ojca narratora. Najpierw w mieście, „skąd wyjechał do Sankt Petersburga zaplombowanym wagonem Lenin” (poważny błąd Autora niedostrzeżony przez Wydawcę! – od 1914 r. był to już Piotrogród) wygrał on szczęśliwy los na loterii, by niedługo potem przegrać swój życiowy los na UB… A do tego wspaniała postać kobieca jak najbardziej zasadnie protestująca swą milczącą obecnością gdzie się da przeciw pewnemu biskupowi Sanctae Romanae Eccclesiae (spokojnie, nie naszemu), której nasz narrator oczywiście pomaga ujść przed karzącą ręką nie-sprawiedliwości… Huelle zawsze był piewcą sierpniowego zrywu 1980 i późniejszych przemian – co słusznie nazywa rewolucją. „Cokolwiek sądziłem o niej później, często krytycznie, nie zmieniało to oczywiście cudownego faktu: przyniosła wolność, a naszym przeciwnikom nie spadł choć włos z głowy” (co wielu uznaje za skandal i dowód „zmowy”…) . A zarazem trochę w nim żalu: „ – Wydawało nam się, że o coś walczymy (…). Ale tak naprawdę byliśmy uzależnieni od naszych strażników. Nawet, jak ich zabrakło, mogliśmy rozmawiać tylko o nich (…). Kilkanaście lat po upadku reżimu ludzie w jego kraju wciąż najchętniej rozmawiają o tym, kto na kogo donosił i kto był, czy też nie był tajnym agentem policji politycznej”. PS Inny błąd, raczej wydawnictwa, gdy w „Ukielu” mowa o „krzyku wodnego ptactwa (…) nurków”. Niestety, nie ma takich ptaków, są zaś nury (np. lodowiec albo rdzawoszyi), właśnie teraz zalatujące do nas z Północy. Krzyk tych pięknych, tajemniczych ptaków brzmi jakby dochodził z zaświatów i to chodzi narratorowi gdy wspomina zmarłą żonę…. I jeszcze parę cytatów: „Nigdy jeszcze nie czytał i nie grał tej muzyki. Była przejrzysta jak fugi Bacha, podniosła jak fraza Haendla, wesoła jak takty Vivaldiego, melancholijna jak pieśń Schuberta”. „Zirytowali go politycy: nawet dziecko kłamałoby z większym wdziękiem niż ci panowie oskarżający się nawzajem. Przypominali pijanych, spoconych tragarzy, wyrywających sobie walizkę jedynego pasażera, na jakimś prowincjonalnym, źle oświetlonym, dawno zamkniętym dworcu”. „Marzyć jest niebezpiecznie, bo sny ofiarowują rzeczy niemożliwe i dlatego po przebudzeniu najlepiej wziąć się zaraz do roboty”. „Znał się na ludzkich twarzach i wiedział, do jakiego stopnia spojrzenie czyichś oczu skrywa nikczemność albo dobroć duszy”. W dniu pochówku Pawła Huelle szczególnie wybrzmiewa takie jego zdanie: „Nie miał złudzeń: wszystkie religie bezczelnie kłamały. Bezczelnie, bo z tamtych zaświatowych krain nikt nigdy przecież nie dał znaku”..... Da znak?

Książka dobra i zarazem bezcenna - rzekłbym. Wywiadujący chwilami irytujący (chociaż wiem, że to tylko poza); wywiadowany - przeuroczy "straszny dziadunio". Dla mnie jako wielbiciela prozy Konwickiego to lektura ciekawa i urokliwa, bardziej spotkanie z człowiekiem niż z pisarzem. Do tego fajne zderzenie różnych pokoleń z całą ich odmiennością. Polecam.