Kulturowe podstawy osobowości

Goffman wyszedł z prostego założenia: życie to scena. Niezależnie od tego, czy jesteś w pracy, na randce, czy nagrywasz vloga – grasz. Masz swoją rolę, masz scenariusz i masz publiczność. Brzmi znajomo? No pewnie. Jako twórcy wideo robimy to non stop. Ale Goffman rozbiera to na czynniki pierwsze w sposób, który otwiera oczy. Kluczowe pojęcia (czyli słownik youtubera według Goffmana) Fasada (Front Stage) – To jest to, co widzicie na moich filmach. Ustawione światło, dobrany kadr, merytoryczna gadka, Patryk-ekspert. Goffman mówi wprost: to nie jest kłamstwo, to jest występ. Publiczność (wy) oczekuje pewnej spójności. Jakbym nagrał odcinek o biznesie w brudnym dresie i bełkocząc, „występ” by się posypał, bo fasada nie pasuje do roli. Kulisy (Back Stage) – To jest to, czego kamera nie widzi. Moment, kiedy klnę, bo karta pamięci padła, albo kiedy siedzę w gaciach i montuję materiał o 3 w nocy. Goffman genialnie zauważa, że kulisy muszą być chronione. Jeśli wpuścisz widzów za kulisy za głęboko, czar pryska. To dlatego te wszystkie „autentyczne” stories influencerów to też jest... fasada, tylko inna. Zespół (Team) – To nie tylko ludzie, z którymi pracujesz. To każdy, kto pomaga ci utrzymać iluzję. Jeśli robisz wywiad, twój gość staje się częścią twojego zespołu – musicie grać do jednej bramki, żeby rozmowa wyszła dobrze. Jeśli gość zacznie cię ośmieszać na wizji, niszczy występ. Dlaczego warto to przeczytać w 2025 roku? Bo ta książka leczy z kompleksów i naiwności. Leczy z naiwności, bo przestajesz wierzyć w idealne życie ludzi z Instagrama. Widzisz szwy. Widzisz, gdzie kończy się fasada, a zaczyna reżyseria. Leczy z kompleksów, bo rozumiesz, że każdy gra. Prezes banku gra prezesa, lekarz gra lekarza (Goffman podaje świetny przykład lekarza, który przepisuje placebo, bo pacjent oczekuje "leczenia" – to czysty teatr!). Ty jako twórca też masz prawo grać. Goffman uczy, jak zarządzać wrażeniem. To brzmi manipulacyjnie, ale tak naprawdę chodzi o profesjonalizm. Jeśli chcesz być odebrany jako ekspert, musisz zadbać o rekwizyty (sprzęt, studio) i maniery (język, pewność siebie). To nie jest udawanie, to jest wchodzenie w rolę. Minusy? (Bo są) To jest książka naukowa. Język momentami jest suchy jak wiór. Nie ma tu "błyskotliwych anegdotek" w stylu Gary'ego Vaynerchuka. Trzeba się skupić, czasem przeczytać zdanie dwa razy. Jeśli szukacie lekkiej lektury do pociągu, to możecie się odbić. Ale z drugiej strony – to jest samo mięso. Nie ma tu lania wody motywacyjnego. Jest chłodna analiza tego, jak działają ludzie.

To kompendium wiedzy antropologicznej od początku zainteresowań się nią aż po czasy współczesne. Autorka wybitna antropolożka, badaczka terenowa przedstawia w tej publikacji różnego rodzaju pojęcia, zagadnienia , szkoły naukowe w antropologii społecznej, których twórcy odznaczyli swój znaczący wkład w rozwój tej dyscypliny naukowej. Ten konglomerat sposobów opisywania świata kultury jest znaczący dla tej publikacji naukowej i zachęcający do dalszego pogłębiania wiedzy o świecie.

To jedna z ciekawszych książek dotyczących najważniejszych szkół naukowych, jakie występują w antropologii. Począwszy od ewolucjonizmu poprzez dyfuzjonizm, funkcjonalizm, marksizm po współczesne koncepcje antropologii społecznej. To ważna publikacja antropologa z Uniwersytetu Edynburskiego. To wazna książka , w której autor kreśli najważniejsze debaty dotyczące wyjaśniania zmian rzeczywiśstosci społeczno -kulturowej.. Ta książka to kompendium wiedzy antropologicznej adresowana dla czytelnika zainteresowanego dogłębnym poznaniem świata kultury.

Bourdieu przestawia pewne diagnozy mediów, z których niektóre są zaskakująco aktualne, a inne zaskakująco nieaktualne. Niemniej, książka jest napisana wcale nie tak skomplikowanym językiem, jest krótka i treściwa, serdecznie polecam każdemu, kto chciałby krytycznie spojrzeć nie tylko na dziennikarstwo i telewizję, ale również na wpływ rynku na kulturę.

Dosyć bogaty podręcznik, który wprowadza w problematykę szeroko rozumianej kultury, która nas otacza i jest obecna w życiu każdego z nas. Zagadnienia zawarte w tym podręczniku pomagają nam zrozumieć pewne zagadnienia dotyczące kultury, jej odłamów, jej kształtów i jej celów. Jest to bardzo przydatne do rozumienia pewnych schematów, w których my sami się obracamy. Myślę, że podręcznik przyda się każdym osobom, szczególne tym studiującym kierunki humanistyczne. Polecam.

Skąd się wzięły randki i jaką mają przyszłość? Dlaczego amerykańska date to nie francuska rendez-vous? Dlaczego speed date z siedmiu minut skróciła się w Japonii do dwóch? Jak się randkuje w Indiach, a jak w Nigerii? Te i inne rzeczy w tej niewielkiej, ale przyjemnej książeczce. Minus za brak przypisów, ale chociaż bibliografia do poszczególnych rozdziałów jest. Uwaga - to nie jest, niestety, poradnik idealnej randki.

Z jednej strony mało konkluzywna, ale z drugiej strony mam poczucie, że jest w niej bardzo wiele drobnych refleksji, które są bardzo trafne, a Giddens ma duże wyczucie socjologiczne. W książce znalazłem bardzo dużo interesujących przemyśleń o tożsamości w nowoczesności, zwłaszcza w perspektywie związków intymnych i psychoterapii. Przykładowo Giddens stwierdza, że egzystencja we współczesności (w świetle psychologii) to projekt ciągłej samorefleksji i samorozwoju, za który jednostka musi wziąć odpowiedzialność i wychodzić ze strefy komfortu, balansując między szansą a ryzykiem, mimo że musi jednocześnie pozostać autentyczną (s. 107-114). W tym kontekście psychoterapia jawi się jako „metodologia planowania życia” (s. 240). Jednocześnie kapitalizm wsiąka także w sferę prywatną i zaczyna tworzyć indywidualne potrzeby oraz specyficzny styl życia, a sama samorealizacja staje się rynkowo wytwarzana (s. 264-265). Jeżeli zaś chodzi o związki intymne, czysta relacja zmusza do ciągłego zastanawiania się, czy związek intymny jest wystarczający, a także do nieustannej pracy nad relacją, co ma prowadzić do intymności (s. 125-136). Jednocześnie we współczesności nawet metoda naukowa nie jest pewna, bowiem polega na ciągłym wątpieniu co do istoty świata, co budzi w ludziach niepokój egzystencjalny (s. 37). Tak czy inaczej, wolność w nowoczesności musi budzić jednocześnie lęk (s. 100).

Problem z literaturą poświęconą płci i przemianom jej odbioru/wyrażania (czyli mówiąc w skrucie: z literaturą z zakresu gender studies) jest taki, że dominują w niej prace poświęcone kobietom. Nic dziwnego, co zauważa sama Badinter, skoro przez większość czasu mężczyzna był oczywisty i domyslny, a kobieta była zagadką wymagajacą rozwikłania. Na szczęście są prace zapełniające tę lukę i "XY" należy do nich. To rzeczowa książka biorąca pod lupę to, czym męskość jest, co w niej jest stałego, a co - zmiennego kulturowo, w jaki sposób w naszej kulturze jest definiowana i wpajana dzieciom posiadającym (domyślnie) zestaw chromosomów XY. Badinter wskazuje też na problemy, z jakimi męskość boryka się współcześnie - nie neguje ich istnienia, ale też nie zakłada, że jedynym sposobem na rozwiązanie kryzysu jest powrót do starego porządku. Nie daje co prawda rceepty, ale może i dobrze: nazywa się czasem tę książkę manifestem, dla mnie nim ona nie jest, jest natomiast rzetelnym przeglądem literatury (oczywiście do pewnego momentu, bo od napisnaia pracy minęło dwadzieścia lat) i wstępem do męskiej połowy gender studies.

Nie powiem, była to dla mnie ciężka lektura, ponieważ wolę fabularyzowane przedstawiania takich dystopijnych treści jak u Huxleya na przykład, a tu mamy już wszystko podane czysto naukowo, w dość luźnej oprawie. Warto jednak było się wymęczyć, bo dowiedziałem się wielu ciekawych rzeczy, których bym się nie spodziewał. Nie wiem czemu ludzie tak bardzo krytykują przewidywania autora co do przyszłości, kiedy obecnie social media już nawet nie starają się tworzyć wiarygodnego materiału, AI szaleje, ciężko w ogóle odróżnić co jest fałszem, a co nie, wszystko gra po prostu na emocjach, żeby złapać człowieka chociaż na kilka sekund. Ludzie coraz bardziej są nieudolni w codziennych rzeczach, na koszt większych przyjemności. Wręcz dosłownie zabawiamy się na śmierć.

Czytało mi się gorzej niż "Chryzantemę i miecz". Myślę że częściowo to wina tłumaczenia, mam wydanie PWN, z roku 1966, w tłumaczeniu Jerzego Prokopiuka. Zdarzały się zdania, których sensu nie umiałam zrozumieć, to trudna książka i z pewnością czasem wynikało to z luk w wiedzy, ale kilkakrotnie doszłam do tego, co uniemożliwiło mi zrozumienie i był to na przykład postęp zamiast podstępu, albo pomylone przyimki (jakim cudem?). To oczywiście może być sprawa korekty nie tłumaczenia, ale również sam styl Ruth Benedict jest tu dużo słabszy niż w "Chryzantemie", on też mógł tak mocno ewoluować, ale niezbyt to się zgadza z biografią uczonej, osoby od zawsze ukierunkowanej literacko. (Warto tu jednak zaznaczyć, że wszystkie fragmenty poetyckie, pieśni czy modlitwy przetłumaczyła znakomicie Zofia Kierszys.) Druga przyczyna to fakt, że odbieram tę pracę jako mniej zwartą, rozdziały o kompletnie różnych kulturach są interesujące na sposób ciekawostek, mnie bardziej pociągają wnioski ogólne które można z nich wyciągnąć, a tych jest niewiele i mają one kształt dziś już pewnych truizmów. To wydanie zawiera solidny i rzeczowy wstęp, właściwie pozbawiony (z drobnymi wyjątkami) naleciałości politycznych, najbardziej interesujący, jednak z perspektywy kulturowej (może wręcz antropologicznej), czyli sposobu pisania o intymnych związkach międzyludzkich. Zacytuję tu zdanie o współpracy Benedict i Edwarda Sapira: "Łączący ich stosunek personalny stanowił funkcje wspólnoty intelektualnych i estetycznych zainteresowań oraz doświadczeń, był przy tym wolny od cech żenującej osobistej intymności (...)" Autorka wstępu (Antonina Kłoskowska) podobnie "dziwnie" traktuje seksualność Benedict, poświęca jej życiorysowi rozdzialik, pisze o wyobcowaniu, ale już nie o związku z Margaret Mead. Trochę to zabawne, trochę straszne, ale przede wszystkim interesujące. Trzon książki stanowią trzy rozdziały opisujące kultury Indian: Kwakiutlów i Zuni, oraz melanezyjskiego plemienia Dobu. Kultury bardzo od siebie różne i tak charakterystyczne, że Benedict każdą z nich przypisuje do innego wzorca kulturowego (dionizyjskiego dla Kwakiutlów, apolińskiego dla Zuni i dobuańskiego ;) dla Dobu). Mnie najbardziej interesowały uniwersalne, albo niemal uniwersalne cechy społeczności ludzkich. Ale je w sumie Benedict wymienia dwie: animizm i egzogamiczne ograniczenia małżeńskie. W rezultacie może najciekawsze były fragmenty, w których Ruth Benedict postuluje odpowiednią perspektywę w patrzeniu na problemy (jej) współczesne. Nie zawsze są to problemy (przynajmniej w całej swej rozciągłości) również współczesne nam. Ale niektóre z pewnością. "Zależność jednostek w naszej cywilizacji od współzawodnictwa ekonomicznego traktujemy jako dowód, że jest to pierwotna motywacja natury ludzkiej." "(...)rywalizacja jest marnotrawstwem(...) Jest tyranią, od której, -jeśli raz zadomowi się w jakiejś kulturze -nie można się uwolnić." "Im więcej dóbr gromadzi społeczeństwo, tym większymi żetonami posługują się ludzie." - to zdanie zyskuje odpowiednią perspektywę, gdy mamy za sobą opowieść o zwyczaju Kwakiutlów palenia miedziaków albo o Dobu i ich transakcjach kula. "Jest jednakże rzeczą oczywistą, że nie istnieje współzależność między jakąkolwiek "złą" skłonnością a anormalnością w sensie absolutnym." I nie trzeba szukać miedzy kulturami, starczy w historii: polujący na czarownice purytańscy duchowni Nowej Anglii "z punktu widzenia współczesnej psychiatrii należą do kategorii ludzi psychicznie chorych". Nigdy nie przyszło by to do głowy im współczesnym. "Wojna nie jest wyrazem instynktu wojowniczości. Wojowniczość jest tak drobnym szczegółem w wyposażeniu duchowym człowieka, że może nie znaleźć żadnego wyrazu w stosunkach międzyplemiennych". Franz Boas (mentor Benedict) określił funkcje poznawcze antropologii jako źródło intelektualnego wyzwolenia spod wyłącznego determinizmu jedynej, własnej cywilizacji. Benedict pisze raczej o tym, że wyzwolić się nie można, ale poszerzyć zdolność rozumienia człowieka na pewno tak: "dominujące cechy naszej cywilizacji trzeba zbadać ze szczególna wnikliwością. Powinniśmy zdać sobie sprawę, że mają one charakter przymusowy, i to nie proporcjonalnie do podstawowej i istotnej roli, jaką odgrywają w zachowaniu ludzkim, lecz raczej w tym stopniu, w jakim rozwinęły się nadmiernie w naszej cywilizacji i w jakim tylko ją cechują." Oczywiście jednostka nie żyje w żadnej opozycji do swojej kultury. Czerpie z niej i jest przez nią kształtowana, dlatego: "Tylko nieuchronne opóźnienie kulturowe każe nam upierać się, że to co, co stare, trzeba ponownie odkryć w tym co nowe, że nie ma innego wyjścia, jak tylko odnaleźć dawną pewność i stałość w nowej plastyczności."

Klasyczna książka o tym jak ludzie pod każdą szerokością geograficzną budowali bramy. Bramy, które oddzielały różne etapy w ich własnych życiach, a których przechodzenie, choćby i po drugiej stronie nie rozciągał się wcale świat lepszy i bardziej zabawny, nadawało zmianie doniosłości i wyraźnie odróżniało od siebie przestrzenie leżące po obu stronach. Czasem tym bardziej, że podróż miała charakter jednorazowy i jednokierunkowy. Myślcie co chcecie. Może to i jedynie zabawne anachronizmy. Ja jednak sądzę, że i dziś wcale nie zaszkodziłoby nikomu obligatoryjne minięcie słupa z napisem: koniec dzieciństwa, od tego miejsca ty trzymasz kierownicę.

To jedna z najlepszych książek z zakresu działu Socjologii Ogólnej. Autorka Pani Profesor Barbara Szacka w sposób przystępny, podparty wieloma przykładami przedstawia różnego rodzaju teorie socjologiczne. Teorie , które wywarły i wywierają znaczący wpływ na sposób definiowania rzeczywistości społecznej.

Za książkę zabrałem się pod wpływem ,,Ćwiczeń z podziwu'' Ciorana, którego to zbioru jeden esej poświęcony jest Caillois. To bardzo ciekawy człowiek i z pewnością wracał będę do jego myśli. Wrócić z pewnością jeszcze kiedyś muszę do ,,Człowieka i sacrum''. Książka niewielka i raczej szybka w czytaniu, choć mnie tematyka większości rozdziałów zniechęciła, tak że, zachęcony jednak mocno przedmową do któregoś z kolei wydania, przeczytałem tylko ostatni rozdział oraz jeden z apendyksów, ten poświęcony wojnie. Ostatni rozdział jest swego rodzaju podsumowaniem i (nieco spóźnioną z perspektywy linearnego czytelnika, co sam Autor przyznaje) próbą nakreślenia najgłębszych podstaw i popędów kształtujących parę sacrum-profanum. I jest to próba, która bardzo mocno mnie wypróbowała i z pewnością zmieniła — wcześniej nigdy chyba jeszcze w ten sposób o tym związku nie myślałem. Niby banalna opozycja, ale Caillois odkrywa tu raczej coś, co nazwałbym roboczo synergią przeciwieństw, coś jak ying-yang (choć bez opozycji męskości-żeńskości). Ta para to podstawowa postawa i głęboki popęd, które czynią człowieka i są jego losem. Muszę zaznaczyć, że — jeśli dobrze zrozumiałem ostatnią przedmowę — od wymowy tego rozdziału Autor w późniejszych czasach już się chyba trochę oddalił, a na pewno kala się w przedmowie za pośpieszne wnioski i zbyt mocną i tracącą niuanse ekspozycję. Dodatek o wojnie porównywanej (i kontrastowanej) ze świętem uczynił zaś ze mnie w połowie pacyfistę. Autorowi wojna w naturalny dla jego koncepcji sposób kojarzy się szczególnie ze świętami z czasów przedpaństwowych, sprzed powstania zhierarchizowanych, wysoce ustrukturyzowanych cywilizacji (sprzed rewolucji neolitycznej, może nie aż tak jak u Eliadego, ale ta zmiana też jest ważna u Caillois). W połowie, tak, i sobie samemu się dziwię, bo jeszcze niedawno byłem pacyfistą w pełni, jak Russell, ale teraz patrzę już na wojny inaczej (przyznaję, łatwo mi tak patrzeć dobrych kilka dziesięcioleci i kilkaset kilometrów od bomb i frontu). Wojna jest jednak gorączką, autoimmunologiczną może, wyniszczająca i okropną, ale jest to reakcja na coś głębokiego i jeszcze bardziej niszczącego. Do tej pory byłem skłonny przyznać, że są wojny ceną, jaką płacimy za technikę, laickość i wysoką organizację społeczeństw, ale ceną, z płacenia której da się zrezygnować (wyrosnąć?). Teraz widzę wojny bardziej jako nieuchronną konsekwencję, bezwarunkowy odruch człowieka na wtłoczenie go w młyńskie tryby (młyńskie, tak, nomen omen, bo zaczęło się to chyba wraz z rewolucją neolityczną). I więcej, jest to reakcja o cechach leczniczych! Uświadamia nam ona to, że społeczne konstrukcje są niczym i że człowiek otwarty na sacrum (czyli przeżywający swe życie szczerze, w znaczeniu, jakie podkreślał Ortega y Gasset) musi te konstrukcje porzucić. Ich idolatria jest wystarczająco zła nawet bez wojen, które to w ujęciu Caillois stają się prawie (okropnymi, tego nie kwestionuję) znakami ,,wrong way'' - i ,,wrong'' dotyczy zasadniczego kierunku okresu pokoju! (O kierunku można mówić tylko w odniesieniu do pokoju, wojna bowiem jest zatraceniem kierunków, co też daje szansę na obranie nowego, lepszego.) Ryzykując nadmiar, podkreślę: nie o to się rozchodzi, że mamy wojny, bo nie wyciągamy wniosków z wojen wcześniejszych (czego przykładem byłaby może postawa mocarstw po I wojnie światowej i późniejszy wzrost odwetowych nastrojów u Niemców, może, nie znam się). Chodzi raczej o dużo starsze (i nieświadome) decyzje, które skierowały ludzkość na drogę prowadzącą niby naprzód, ale na kikutach — kikutach cielesnych, ale i gorzej jeszcze krwawiących kikutach myśli! Daję 9/10 za to co przeczytałem, z nadzieją, że w tej nieprzeczytanej reszcie będzie dla mnie coś podobnie ważnego, kiedyś, gdy do tej książki wrócę. PS Wojna w wyższym sensie, jako ścieranie się przeciwieństw, jako sama zasada genezy dostępnych nam światów, była przez Heraklita podnoszona do czegoś boskiego, do Boga samego. Wojny i pokoje jako przeciwieństwa są konieczne, naturalne i nawet twórcze. Obecnie prowadzone wojny nie są jednak twórczym przeciwieństwem pokoju, są tylko jego odmianą. Wojowanie satelitą i dronem nie jest takie inne od wojowania netfliksem. Może nawet jest to lepsze, bo mniej obłudne... I na koniec Heidegger, jeszcze przed rewolucją cyfrową, choć jakby ją antycypując: ,,poprzez środki techniki szykowany jest atak na życie i istotę człowieka, atak, w porównaniu z którym niewiele znaczy wybuch bomby wodorowej. Bowiem właśnie gdy bomby wodorowe nie wybuchną i życie człowieka na Ziemi przetrwa, wraz z epoką atomową nadciągnie przerażające przeobrażenie świata.''

Znakomita książka. Pierwszy rozdział tej książki poświecony opisowi gęstemu to podstawowy tekst antropologiczny, który jest według mnie najważniejszym tekstem w historii antropologii kulturowej. Zawiera wiele intrygujących studiów na czele ze słynnym esesjem Głęboka gra o walkach kogutów na wyspie Bali.

Jedna z nielicznych pozycji omawiających tematykę memów internetowych. Zawiodą się na niej jednak Ci, którzy liczą na szczegółowe omówienie lub choćby wprowadzenie zadowalającej definicji. Memom poświęcono w całości tylko jeden z 12 rozdziałów, choć niemal wszystkie są interesujące. Zauważalne jest doświadczenie Autorki w obcowaniu z nowymi mediami oraz szerokie wykształcenie przejawiające się w licznych koncepcjach, do jakich się Ona odnosi. Analizom brakuje jednak głębi, w przeważającej części jest to praca deskryptywna, a kategoryzacje wprowadza raczej sporadycznie. Przyjemna lektura dla osób zainteresowanych kulturoznawczą perspektywą badań nad nowymi mediami. Polecam

Książka wydana w latach 60 ubiegłego wieku, ponad 60 lat temu. Mimo to, spostrzeżenia w niej zawarte są aktualne. Generalnie autor opisuje wpływ otaczającej przestrzeni na człowieka. Jak różni się percepcja przestrzeni w różnych kulturach i jakie to za sobą niesie konsekwencje. Jako, że praca została napisana ponad pół wieku temu, to nie została dotknięta dzisiejszą poprawnością polityczną i kulturową. Wiele z myśli tam zawartych pewnie dziś miałoby problem z ukazaniem się, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Nie oceniam, czy to dobrze, czy źle. Po prostu poznajemy taki surowy, bezpośredni punkt widzenia. Niektóre myśli można określić, jako wizjonerskie, np. fragmenty dotyczące transportu samochodowego i wpływu na środowisko i człowieka. Poleciłbym te fragmenty wszystkim przeciwnikom wyprowadzania ruchu samochodowego z centrum miast. Czasem autor uważa jakieś zjawisko społeczne za zagrożenie. Zabawne, że prawie 70 lat później, nadal uważamy to tylko za zagrożenie. To znaczy, że finalnie jakoś sobie z tym zagrożeniem poradziliśmy.