Dług. Pierwsze pięć tysięcy lat

Książka ma już ładnych parę lat, a nadal jest to ciekawy, świeży głos w sprawie kapitalizmu. Niekończące się debaty trwają i trwać nadal będą, ale zazwyczaj z perspektywy ekonomicznej lub socjologicznej. Tymczasem Kacper Pobłocki, antropolog społeczny, podejmuje w próbę opowieści nie tyle o tym, jak wygląda kapitalizm dzisiaj, ale "jakie są jego źródła, jak się rozwijał, co go konstytuuje — praca, przestrzeń, pieniądz — i jakie są jego perspektywy przyszłościowe". Autor stara się oderwać od paradygmatu, wedle którego kapitalizm to system niemal wieczny lub quasi-naturalny, i pokazać, że nie tylko ma określony początek, ale też że jego logika w wielu aspektach może się zmieniać, wyczerpywać lub być poddana krytycznej transformacji. Książka porusza szereg tematów: globalne nierówności, historia pieniądza, kredytu i długu, urbanizacja, zmiany ekonomiczne i społeczne w różnych częściach świata (w tym poza Zachodem), relacje historyczne pomiędzy Europą, Azją, światem arabsko-islamskim. Pobłocki nie tylko opisuje, ale stawia pytania: czy kapitalizm jest zachodniym wynalazkiem, czy też został zapożyczony / stworzony w wielu miejscach niezależnie; kiedy i jak peryferie światowe stały się peryferiami zapośredniczonymi, jak zmieniał się stosunek do pracy, przestrzeni, własności. Już tak zakreślona lista wątków wskazuje, że Pobłocki buduje opowieść bardzo rozległą — geograficznie i czasowo. Od starożytności, przez wieki średnie, rewolucję przemysłową, po współczesność. Włącza przykłady z różnych kontynentów, różnych cywilizacji, co pozwala zobaczyć kapitalizm nie jako jedyną możliwą ścieżkę, ale jako system, który się kształtował w wielu kontekstach. Autor demitologizuje popularne narracje: że modernizacja, miasto, demokracja, nowoczesność to wynalazki Zachodu. Pokazuje, że procesy te miały różne źródła i że Zachód często adaptował, kopiował, przejmował. Stawia też pytanie o teleologię — o to, że historia ma kierunek „zawsze do lepszego”, z Zachodem jako celem. Pobłocki nie zadowala się ogólnikami. Zajmuje się konkretnymi mechanizmami: jak działa pieniądz, kredyt, dług; jak kapitalizm ingeruje w przestrzeń, jak się rozwijała urbanizacja; jak zmieniały się relacje pracy. Autor nie tylko opisuje przeszłość, ale patrzy na teraźniejszość — globalizację, przesunięcie centrum ciężkości w świecie, kryzysy ekonomiczne, nierówności, finansjalizację. Pyta o granice, o możliwe przyszłe scenariusze, o to, co dzieje się dziś z kapitalizmem. To nie tylko historia, ale także socjologiczna, antropologiczna i ekonomiczna refleksja, a szczegółówość niektórych przykładów i zagadnień, powoduje, że książka imponuje rozmiarem. Zachwyca mnie także język tej opowieści - wspaniała, wysmakowana polszczyzna, komunikatywność, umiejętność prowadzenia Czytelnika przez skomplikowane zagadnienia. Tekst nie jest suchy, choć przyznam, że wymaga uwagi i zaangażowania. Niektórym czytelnikom książka może wydać się przytłaczająca — zarówno objętością, jak i tempem, ilością wątków, szczegółów. Liczba przykładów i wątków sprawia, że niektóre części są mniej rozwinięte, bardziej szkicowe, albo że autorowi trudno zachować równowagę między analizą historyczną, teoretyczną, antropologiczną. Niektóre fragmenty mogą wydawać się bardziej ciekawostkowe — mniej centralne względem głównej tezy. Dla czytelnika, który oczekuje zwartej chronologii lub jednego spójnego argumentu, może być to przeszkoda, choć przyznam, że ja uwielbiam takie "erudycyjne" lektury. Przeszkadzało mi natomiast to, że mimo iż autor stara się wyjść poza narracje zachodnie i linearne, czasami wraca do pewnych założeń ‒ np. co do wspólnot/tradycji, co do pojęcia „postępu” albo co do pracy i własności prywatnej jako uniwersalnych kategorii. Książka nie zawsze też dostatecznie zagłębia się w alternatywne formy ekonomiczne, które nie tylko funkcjonowały jako „brak kapitalizmu”, ale miały własną dynamikę spoza logiki cen, kapitalizacji czy własności prywatnej. Pobłocki bazuje też często na założeniach, które wymagają odrzucenia innych możliwych punktów widzenia (np. perspektywa czysto ekonomiczna, marksistowska, postkolonialna). Niemniej to opasłe opus pozwala spojrzeć na kapitalizm z perspektywy globalnej, historycznej i antropologicznej, co często się gubi w narracjach publicystycznych lub ekonomicznych. Książka może zatem wzbogacić debatę polską — szczególnie w kontekście transformacji po 1989 roku, dyskusji o neoliberalizmie, o tym, jak Polska (i inne peryferie) wpasowały się w światowy kapitalizm, z jakim kosztem i z jakimi konsekwencjami. Największą słabością książki jest jej zbytnią rozległość, nierówna gęstość treści i brak jasnych, praktycznych perspektyw działania, ale i tak pozostanie ona jednym z opracowań, które wywaliły mój świat pojęć i zmusiły do gruntownego przemyślenia zastanych wzorców i przekonań.

Książka, która dobrze się zestarzała - a w zasadzie pozostaje wciąż aktualna, mimo że została napisana przed agresją Rosji na Ukrainę i przed drugą kadencją Trumpa. Rozdziały o Polsce i Węgrzech były wg mnie trochę nudnawe, ale już część o Rosji Putina jest bardzo odkrywcza. Autorzy tłumaczą w niej dlaczego Rosja zachowuje się tak jak się zachowuje i że rosyjskie międzynarodowe awanturnictwo nie jest jedynie bandyterką dla samej idei, ale służy lustrzanemu odbiciu hipokryzji zachodnich liberalnych demokracji, dowożąc Rosjanom to na czym im najbardziej zależy - jakieś poczucie dumy narodowej zszarganej upokarzającym dla nich rozpadem ZSRR. Pozwoliło mi to może nie tyle poczuć jakąkolwiek sympatię dla Rosji i putinowskiej geopolityki, ale zrozumieć, że w naszej części świata zostaliśmy tak sformatowni, że jak Rosja się miesza w wybory prezydencie w USA (2016 r) to olaboga jak tak można, a jak USA się mieszało w rosyjskie (pomagając Jelcynowi w re-elekcji w 1996) to brawo, krzewimy demokrację. Podobnie ostatnia część książki wyjaśniająca Trumpa, jest również fascynująca i pasuje jak ulał również do jego drugiej kadencji - a tym samym pozwala zrozumieć tę przetaczającą się nie tylko przez USA, ale i globalnie zmianę nastrojów i zwrot prawicowo-nacjonalistyczny. Naprawdę polecam, zwłaszcza, że diagnozy w tej pozycji wydają się zdecydowanie bardziej głębokie niż większość komentariatu youtubowo - podcastowo - prasowego.

Zacznę od tego, że nie jestem ekonomistą. W zasadzie, ta dziedzina jest mi bardzo odległa przez pryzmat mojego wyksztalcenia, jak również wykonywanego zawodu. Dlatego nie oceniam "23 rzeczy..." pod kątem merytorycznym, jej zgodności lub nie z obecnymi poglądami na temat kapitalizmu. Mogę jedynie stwierdzić, że książkę czyta się zaskakująco przyjemnie i lekko. Chociaż niewątpliwie, im bliżej końca, tym więcej powtórzeń i powtarzających się przykładów. Ale sama forma, sposób pisania i prowadzenia dyskursu mnie się spodobała. Teraz dla porównania, warto byłoby przeczytać coś oceniające wolnorynkowość pozytywnie - jakieś sugestie?

W sumie jestem trochę zawiedziony. Natura śmieszności kapitalistycznego realizmu jest dobrze opisana, ale w sumie potem mam wrażenie, że nie pada żaden poważny postulat. Takie odważcie się marzyć i spróbujcie przekroczyć to co mamy, po czym jest rada, żeby m.in. nauczyciele nie uzupełniali niepotrzebnych papierków w szkole. Moim zdaniem samemu autorowi trochę zabrakło wyobraźni.

Czy robiliście kiedykolwiek w pracy zadanie, które było kompletnie bez sensu? To jest pytanie retoryczne. Nie znam osoby, która odpowiedziałaby przecząco. Idźmy więc głębiej. Ile szacunkowo Twoich zadań wydaje Ci się bez sensu? Ile zadań, które zostały zlecone, to te, które miały istotny wpływ na Twoją pracę, wynik finansowy organizacji, motywację zespoły? Ile ze wszystkich Twoich zadań miało jakikolwiek sens? Na te właśnie pytania udziela odpowiedzi wybitny, niestety już nieżyjący, wykładowca akademicki, antropolog David Graeber. Książka obfituje w liczne przykłady pracy bez sensu. Wskazuje niepotrzebną biurokrację, zatrudnianie osób o bliżej nieokreślonym profilu stanowiska, a nawet w swoich rozważaniach idzie znacznie dalej wskazując konkretne zawody, które są bez sensu. Do takich zawodów o dziwo zalicza … m.in. zawód prawnika. Graeber obala mit o tym, że praca bez sensu jest tylko domeną sektora publicznego wraz z rzeszą urzędników, którzy spokojnie wykonywaliby tą samą pracę nawet, gdyby było ich o połowę mniej. Dlatego „Praca bez sensu” to jest również książka o bezmyślnym marnotrawieniu pieniędzy. Graeber zdaje kłam tezom, że wysoko opłacana praca daje porównywalne do nakładów finansowych wymierne efekty. W ramach tych rozważań Graeber wymienia złożone prace bez sensy przyjmujące różne formy, a często mające swoje źródła w branży technologicznej. I tutaj też mogą pojawić się pewne nieścisłości w teoriach autora. Są one jak drobne, ale widoczne pęknięcia na ścianie. Można przyjąć hipotetycznie, że 90% działań w branży technologicznej jest bez sensu, tyle że pozostałe 10% prac może stanowić wartość dającą przełom. Czy bez nakładów pracy, mogącej znaleźć się pod mianownikiem „bez sensu” da się osiągnąć tą kluczową wartość tworzącą wymierne efekty? Odpowiedzi na to pytanie z oczywistych względów w tej książce nie znajdziemy. Oczywistych, bo mocno podważyłaby ona teorie stanowiące oręż autora w tej pozycji. Znajdziemy natomiast jeszcze jedną ciekawą przestrzeń do analizy. Mianowicie jak prace bez sensu wpływa na motywację pracowników do jej wykonywania. Świadomość braku celowości pracy działa tutaj destrukcyjnie. Obniża morale, zabiera energię. Dziwi zatem jej powszechność. Dziwi jeszcze bardziej, bo to praca i zadania z nią związane mogłoby wyglądać zupełnie inaczej. Przecież podstawowym narzędziem każdego Managera powinna być metodologia SMART, która w swej jasności i prostocie mówi o cechach wyznaczonych celów by były : konkretne, mierzalne, osiągalne, istotne i mierzalne w czasie. Czy więc powszechne stosowanie SMART wyzwoliłby pracowników z okowów pracy bez sensu? Na pewno w dużej mierze tak. Dlaczego zatem nie jest stosowana. Takie sugestie w książce Graebera padają. Powód jest trywialny. Metodologia SMART nie jest powszechnie stosowana, bo wtedy okazałoby się, że praca większości osób zarządzających … jest po prostu bez sensu. https://www.instagram.com/biznes_na_stronach/

Ciekawa książka dość szczegółowo opisująca temat. Sama w sobie może i nie jest zbyt odkrywcza, bo raczej do samodzielnego spostrzeżenia opisanych przykładów i zjawiska. Mimo wszystko ładnie przedstawia i układa wiedzę w jedną całość, posiada również wiele cennych uwag, które ja wcześniej nie powiązałam. Wciągająca lektura, chociaż w obecnych czasach można ją czytać z lekkim dreszczem niepokoju i niedowierzania.

Wbrew tytułowi Elizabeth Dunn zawęża polską prywatyzację do rzeszowskiego zakładu Alima, który we wczesnych latach dziewięćdziesiątych XX wieku zakupiło amerykańskie przedsiębiorstwo Gerber. Nabycie podkarpackiego podmiotu przez zagranicznego przedsiębiorcę przypomina małżeństwo socjalizmu z kapitalizmem bez większego rozeznania, co do skutków jego zawarcia. Spośród wielu płaszczyzn autorka najmocniej wyeksponowała socjologiczny aspekt przeobrażeń Alimy, czego upatrywać należałoby w okoliczności zatrudnienia w charakterze robotnicy polskiego przedsiębiorstwa. Uczestnictwo w wewnątrzzakładowej codzienności, jak również rozmowy z innymi pracownicami pozwoliły jej zebrać niezbędny materiał badawczy do omówienia transformacji firmy, dla której charakterystyczne pozostają ludzkie dylematy w zakresie uprzedmiotowienia robotników przez amerykańskiego inwestora, a co w kontekście raczkujących koncepcji marketingu niszowego oraz tworzenia zrębów hierarchii stanowisk z bezrefleksyjnie przypisywanymi im cechami, unaocznia złożoność i dogłębność przemian Alimy. Socjalistyczna wizja przedsiębiorstwa jako wspólnego dobra pracowników z poszanowaniem prawa do udziału w dystrybucji dóbr zderza się z kapitalistycznym podejściem o generowaniu zysków, czemu podporządkowano modyfikacje procesów przetwórczych oraz nową organizację wewnątrz zakładu. Rozdźwięk pomiędzy zatrudnionymi osobami, a kadrą kierowniczą nie pozostaje bez wpływu na Gerbera, którego oczekiwania w zakresie dynamicznego przejścia z fordowskiego na innowacyjny schemat zarządzania Alimą napotyka wiele przeszkód z powodu socjalistycznych naleciałości, jakie w mniejszym bądź większym stopniu utrzymywały się w firmie pod koniec ubiegłego stulecia. Elizabeth Dunn zwraca uwagę na zręczne wdrożenie nowego ładu produkcyjnego przez amerykańskiego inwestora oraz jego odbiór przez robotnice. Podobnie jak zakład pracy, przestrzeń książki zdominowały kobiety, co wykorzystano, aby przybliżyć fenomen postrzegania Alimy przez pryzmat wartości rodzinnych, a także przyczyn konkretnych wyobrażeń w tym zakresie. Jedyne zastrzeżenia budzić może objętość publikacji, która zyskałby na rozwinięciu niektórych zagadnień. Niemniej, tekst Elizabeth Dunn spełnia funkcję edukacyjną i zaostrza apetyt na dalsze penetrowanie przestrzeni literackiej w poszukiwaniu pozycji o tematyce polskich transformacji z lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia.

Bardzo fatalistyczna, co utrudnia pełne zanurzenie się w lekturze. Choć rozumiem, że poruszana tematyka nie jest kolorowa, a autorka właśnie dlatego próbuje nas ostrzec, to jednak tak jednoznaczne i radykalne osądy sprawiają, że trudniej jest mi poczuć, że mam do czynienia z obiektywizmem.

Ciekawa książka o tym, jak ludzie rzeczywiście podejmują decyzje moralne (nie należy tego mylić z tym, jak powinni je podejmować). Jonathan Haidt formułuje tu tezę, że u podstaw naszych ocen moralnych leżą automatyczne intuicje, i robi to w sposób przekonujący. Książkę czyta się bardzo dobrze. Warto podkreślić, że autor nie proponuje żadnego systemu moralnego, którego należałoby przestrzegać — nie jest to też praca promująca określoną ideologię polityczną. Choć wspomina, że bliska jest mu etyka cnót, robi to marginalnie, główny nacisk kładzie na opis wyników badań prowadzonych przez siebie i swój zespół. Szczególnie interesujące są eksperymenty oparte na pozornie prostych i intuicyjnych pytaniach, na które trudno udzielić spójnej, „racjonalnej” odpowiedzi. Pokazują one, jak często nasze sądy moralne pojawiają się szybciej niż ich uzasadnienia. Książka jest również warta uwagi w kontekście współczesnych zjawisk społecznych, takich jak rosnąca polaryzacja. Autor - niejako przy okazji - dostarcza narzędzi do lepszego zrozumienia, dlaczego ludzie o odmiennych poglądach tak często rozmijają się w ocenach moralnych. Widać to wyraźnie w wielu społeczeństwach Zachodu, gdzie spory ideowe przybierają coraz ostrzejszą formę i czasem podważają poczucie wspólnoty. Choć Haidt nie daje prostych recept, można odczytać jego przesłanie jako zachętę do większej refleksji, pokory i powściągliwości w ocenianiu innych.

Z jednej strony uważam, że książka warta jest przeczytania, z drugiej zaś jestem nią rozczarowany. W Ekonomii obwarzanka dobrze pokazano wady dominującej narracji ekonomicznej i gospodarczej, które nieuchronnie prowadzą nas do katastrofy. Autorka powołując się na liczne źródła, pokazuje, że alternatywne scenariusze i rozwiązania są dostępne i możliwe do wdrożenia. Nie czuję jednak, że dowiedziałem się czegoś nowego. Mimo, że książka nie jest długa, to strasznie się wlecze i dałoby się ją skrócić, bez uszczerbku dla treści. Natomiast uważam, że za mało miejsca poświęcono wyjaśnieniu samej koncepcji obwarzanka. Nie zdobyłem też żadnych nowych argumentów, które mógłbym wykorzystać w dyskusji. Jeżeli autorce nie udało się przekonać przekonanego, to wątpię, żeby udało się przekonać nieprzekonanych.

TLDR: Książka główną tezę przedstawia już na wstępie, brzmi ona następująco: stopa zwrotu z inwestycji (kapitału) przekracza wzrost gospodarczy. Logiczną konsekwencją tego jest postępująca akumulacja majątku w rękach tych, którzy go posiadają (np. poprzez dziedziczenie) - tort rośnie w pewnym tempie, ale, jeśli mój majątek rośnie w szybszym, to mam coraz większy kawał(-eczek) tego tortu. Jeśli interesuje cię rozwinięcie tej tezy, podparcie jej o dane historyczne, oraz dyskusja o jej implikacjach to czyta się to jak kryminał. Wersja długa: Gdy my przechodziliśmy transformację ustrojową, na świecie tryumfował paradygmat neoliberalny (w wersji Reagana i Thatcher). Ukształtował on wygląd debaty ekonomicznej w Polsce na następne dekady do tego stopnia, że wciąż wiele osób utożsamia neoliberalizm z kapitalizmem jako takim i jakakolwiek jego krytyka (której bezpośrednio w tej książce praktycznie nie ma, została nadbudowana w interpretacjach), jest traktowana jako chęć powrotu do czasów słusznie minionych. Dlatego pewne tezy tej książki mogą się wydawać bardziej kontrowersyjne w Polsce, a mniej w państwach zachodnich, gdzie neoliberalna myśl ekonomiczna, od 40 lat stopniowo traci na znaczeniu. Chyba dlatego wiele osób krytycznie oceniających książkę zarzuca autorowi sympatie komunistyczne (od których on się jednoznacznie odżegnuje). Stawianie znaku równości pomiędzy, na przykład rozważaniami na temat możliwych zmian systemów podatkowych (większa progresja podatkowa, jakaś forma opodatkowania majątku - a mamy go już w wielu krajach Europy w formie podatku katastralnego, czy podatku spadkowego) a komunizmem (opierającemu się przede wszystkim na braku własności prywatnej, a szczególnie kolektywnej własności środków produkcji) świadczy o złej woli lub głębokim niezrozumieniu tematyki. Dorzucanie do tego zbrodni stalinizmu sprowadza dyskusję do podwórkowej przepychanki. Co więcej, być może to właśnie debata ekonomiczna analogiczna do tej, którą zapoczątkowuje autor, uchroniła Europę od rozlania się na nią rewolucji bolszewickiej, poprzez częściowe uznanie postulatów ruchu robotniczego np. w Wielkiej Brytanii. Piketty na wstępie definiuje zakres w jakim używa słowa „kapitał”, i konsekwentnie się tej definicji trzyma. W wywodzie przyjmuje pewne uproszczenia (lub, jeśli ktoś chce mu przypisać złą wolę, w kilku miejscach przedstawia dane nieco tendencyjnie) - np. przy informacji o najwyższej stawce podatku dochodowego w latach 1930-1980 wynoszącej w USA powyżej 80%, pominięta zostaje informacja o rozbudowanym systemie ulg, który sprawiał że realna stawka podatku była znacznie niższa. Jednak nie zmienia to zasadniczo wpływu trendu zmian w systemie podatkowym na akumulację majątku (nawet jeśli realna stawka podatku wynosiła po uwzględnieniu ulg znacznie mniej niż 80%, to przy stawce 37% i równie rozbudowanym systemie ulg trend wciąż pozostaje wyraźnie spadkowy). Co więcej, analiza złożonych zjawisk w czasie, wymaga ich zamodelowania, przyjęcia pewnych założeń i uproszczeń. Jest to niezbędne zarówno w ekonomii, jak w fizyce, po prostu jesteśmy w stanie obserwować tylko określoną ilość zmiennych. Uproszczenie polegające na tym że pomijamy fakt iż np. niektóre spółki giełdowe rosną szybciej niż inne, a jedynie obserwujemy średnią stopę zwrotu na rynku, nie powinien wpływać na wyniki przy wystarczająco wysokiej liczbie inwestorów. Zarzut o podpieranie się Jane Austin jako źródłem danych jest bezzasadny, Piketty przytacza wiele prac badawczych z XVIII i XIXw., o jej powieściach wspominając jedynie w kontekście tego że wysokość renty rolnej była rzeczą powszechnie znaną. Książka skłania do namysłu nad stosunkiem do takich pytań jak: * czy historia negatywnie zweryfikowała tzw. teorię skapywania (przypływ podnosi wszystkie łodzie) * czy mobilność społeczna w krajach bogatych jest coraz mniejsza, historie "od zera do milionera" są jak historie o zwycięzcach lotto (już nie każdy jest kowalem swojego losu, lub jest nim w bardzo ograniczonym zakresie) * czy istnieje trend ku coraz większej akumulacji majątku (mityczny 1%) * czy obecny kształt nierówności sprzyja społeczeństwom czy też jest dla nich szkodliwy (wiele badań wskazuje że powyżej pewnego poziomu nierówności są szkodliwe zarówno pod względem społecznym, jak i ekonomicznym, ograniczając wzrost gospodarczy) Ja ze swej strony nadbudowałbym to kwestią czy mamy prawo myśleć o tym w jakim społeczeństwie chcielibyśmy żyć i działaniami politycznymi zmieniać rzeczywistość w tym kierunku, czy też przyjąć istnienie sił (takich jak np. "niewidzialna ręka rynku"), które same, poprzez dziejową konieczność, prowadzą społeczeństwo ku wyższym formom rozwoju. Piketty wyraźnie zastrzega, że historia nierówności jest w znacznej mierze historią polityczną. Co ważne, prezentuje koncepcje i dane mające je podeprzeć w sposób pełen pokory, każdorazowo prezentując opinie krytyczne i odżegnując się od jednoznacznych konkluzji. Warto jeszcze podkreślić że z tezami książki nie trzeba się zgadzać, by uznać ją za inspirującą, pobudzającą do myślenia.

Cóż, Amerykanie chcą dominować we wszystkich dziedzinach na świecie, a jedyną odtrutką na ich fanaberie są takie książki jak ta (zwłaszcza w ekonomii)... Ja czytałem ją w roku premiery przed laty, w czasie pęknięcia internetowej bańki giełdowej ("dot-com-bubble") i światowej recesji. Na marginesie do dziś nie rozumiem, dlaczego kryzysy prowokowane przez USA są uznawane za światowe? Co do na przykład trendów w kulturze (idea kupowania jako najwyższa forma demokracji według krytykowanego tu M. Friedmana) nic się nie zmieniło, a wręcz jest gorzej. Neoliberałowie korporacjoniści "wygrywają", bo rzeczy się coraz częściej nie posiada, a stają się usługą. N. Klein prezentuje szczerość, zaangażowanie i krytycyzm w najlepszym wydaniu. Być może zbyt jednostronna książka, ale rzetelnie wyczerpuje temat.

Książka dla ofiar kontroli umysłu i dezinformacji. Znajdziemy w niej opis równie wielkiej tragedii jak katastrofy smoleńskiej i równie dziwne zachowanie społeczeństwa dotyczących przyczyn tragedii tzn przyjmuję prawdę głoszoną przez mojego idola politycznego, dowody naukowe mnie nie interesują. Wspólnym mianownikiem dla Polaka i autora książki będzie zapewne euromajdan. Oczywiście nie znajdziesz tu złotego środka na wyjście z g... a dowody będą się odbijały od ludzi jak groch o ścianę. Społeczeństwo powinno się wstydzić, że wspiera politykę propagandy opisywanej w książce, że wpiera i współuczestniczy w łamaniu praw człowieka.

Obiektywizmu tej pozycji ocenić nie mogę, niemniej była to, górnolotnie ujmując, intelektualna uczta. Leder stara się odpowiedzieć na pytanie, które, z moich obserwacji, rzadko kiedy sobie zadajemy - na które wielu znajomych, gdy ich dla testu zaczepnie pytałem, nie było w stanie dokładnie odpowiedzieć - czyli jak w Polsce narodziła się klasa średnia i czemu jej kondycja jest tak kulawa i niepewna, czemu mamy problem z ustaleniem własnej tożsamości i gdzieś tam jesteśmy zawieszeni między ciągłym gonieniem Zachodu i uciekaniem przed Wschodem. Centralną tezą książki jest to, że konstytutywne dla formowania się klasy średniej wydarzenia, w odróżnieniu od krajów o wysokiej samoświadomości typu Francja, nie były udziałem Polaków, tj. wydarzyły się, jak to określa autor, transpasywnie(zmiana zaszła realnie, ale sprawczość była jakby "poza nami": my staliśmy się beneficjentami/przegranymi procesu (zależy jak na to patrzeć), którego nie zrobiliśmy własnymi rękami, więc i nie do końca umiemy go włączyć w sensowną opowieść o sobie. W praktyce dokonało się to, jak pisze Leder, poprzez ręce okupanta niemieckiego, a potem radzieckiego. Stą∂ właśnie “prześniona rewolucja”. 
Wykorzystując narzędzia psychoanalizy autor tłumaczy, jakie zjawiska podświadomości zbiorowej zostały w ten sposób skatalizowane, czytaj: czemu Zagłada, a także późniejsza rewolucja ziemiańska (czyli rozpad dawnego porządku opartego o ziemiaństwo aka szlachtę jako klasę -> wywłaszczenia, przesunięcia własności, reforma rolna i ogólnie demontaż “pańskości" jako realnej struktury społecznej,) pozwoliły na przemianę pola symbolicznego (jedno z Lacanowskich pojęć, których w książce jest bardzo dużo; wszak to właśnie psychoanaliza Lacanowska została tutaj wykorzystana jako teoria krytyczna, btw. może to trochę przytłoczyć, bo jest tego dużo i żeby zrozumieć dobrze książka, trzeba ieć trochę backgroundu) oraz imaginarium Polaków i jak to wpłynęło na to, kim jako naród jesteśmy. Dla mnie pozycja obowiązkowa, o której dużo rozmyślam i która w duży sposób wpłynęła na moje myślenie o tożsamości narodowej oraz o historii i pozycji Polski.

W Nie to za mało Naomi Klein puentuje dojście do władzy Donalda Trumpa w 2016 r., co dla wielu Amerykanów było szokiem. Także dla aktywistów klimatycznych, gdyż jak wiemy Trump neguje zmiany klimatyczne i robił wręcz wszystko to, co możliwe, żeby jeszcze je zintensyfikować. Sprawa może wydawać się przebrzmiała (zwłaszcza, że od czasu powstania tej książki mieliśmy też kolejne kryzysy: pandemię i wojnę w Ukrainie), tyle tylko, że dziś mamy powtórkę z rozrywki w postaci Trumpa usiłującego zdobyć władzę (i coraz szybszymi zmianami klimatu). Współcześnie też na całym świecie odradza się nacjonalizm i neofaszym, ksenofobia, mizoginizm, ludzie hołdują teoriom spiskowym w poszukiwaniu jakiegoś wyjaśnienia tego, co się dzieje. Rośnie niezadowolenie (którego elity nie dostrzegają lub ignorują), świat staje się coraz bardziej wrogim, nienawistnym miejscem. A jest to dokładnie odwrotność tego, czego potrzebujemy, żeby poradzić sobie z globalnym kryzysem klimatycznym. Czy książka się powtarza i co z tego? Jak może się nie powtarzać, skoro autorka nie zmieniła poglądów i też niewiele się zmieniło w kwestiach, o które walczy. I skoro te same rzeczy trzeba powtarzać raz po raz, a i tak to nie dociera... Jak widać do faktów i prawdy na temat realiów, w jakich żyjemy, nie stosuje się zasada, iż "powtórzone tysiąckrotnie staje się prawdą".

Nie wiem co myśleć. Z jednej strony „Społeczeństwo zmęczenia” okazało się dla mnie rozczarowaniem i jestem tą lekturą niepocieszona. Nie chodzi mi o to, że wizja kreślona przez Hana jest niepocieszająca, bo to żadne zaskoczenie. I wina w tym nie autora (pewnie trochę też), ale tego co sama sobie wymyśliłam, że w tych esejach odnajdę i co usłyszałam od innych polecających te teksty. Z drugiej strony doceniam niektóre eseje, zgadzam się z diagnozami, parę fragmentów zapamiętam szczególnie. Ale forma podania , powtarzalność i niekiedy nazbyt (przynajmniej dla mnie!) skomplikowany tok rozumowania (tam gdzie autor zaczyna dywagacje o ontologii bytu czy Heglu np.) zwyczajnie mnie zmęczyły (heh) i trochę skonsternowały. Nie była to porywająca rzecz i pewnie nie miała taką być, a mimo to mi przykro. Może kiedyś do niej wrócę i docenię tę formę bardziej, a może nie.

Dla młodych ludzi lub tych, którzy zaczynają swoją przygodę z poznawaniem czy jest lewica książka będzie na pewno przydatna do poukładania podstawowych założeń i celów. Uważam, że druga część jest szczególnie ciekawa ze względu na przystępne tłumaczenie podatku progresywnego oraz krzywej Laffera. Nie jednak co doszukiwać się w tej książce jakiś trudniejszych elementów albo skupieniu się na klasowości we współczesnym świecie, ale też nie taki jest cel tej książki. Polecam, jeśli ktoś chce zapoznać się w przystępny sposób z lewicą oraz poukładać sobie podstawowe rzeczy

Tę książkę bardzo dobrze się czyta. Autorka w łatwy sposób wprowadza nas w życie mieszkańców Luizjany, którzy mimo racjonalnych argumentów, nadal uważają, że Republikanie mają dla nich przepis na amerykański sen. Nie raz współczułem bohaterom i bohaterkom ich statusu, i braku nadziei w poczynaniach Demokratów. Naprawdę dobra i mądra pozycja.

Autor przedstawia 3 zagadnienia, o których warto rozmawiać: dochód podstawowy, krótszy tygodniowy czas pracy, otwarcie granic. Te tematy będą stawały się koniecznością do rozważenia, choćby z uwagi na coraz większe zastępowanie zawodów przez AI. Nie uciekniemy przed nimi. Czytało się ciekawie, bardzo wiele przemyśleń zostanie ze mną, choć chętnie posłuchałabym debaty, która pozwoliłaby skonfrontować te idee z rzeczywistością. Sam autor odwołuje się do różnych badań, które w jednym momencie były interpretowane w jeden sposób, a potem po uwzględnieniu innych czynników- inaczej. Zaznaczam dla siebie kilka dających do myślenia ciekawostek, np.: Pierwszy pisemny eksperyment porównawczy: upuszczanie krwi jako sposób leczenia / zarówno szybko jak i wolno jest nieskuteczne. Strajk pracowników oczyszczania miasta NY vs strajk bankowców w Irlandii (pierwszy szybko przyniósł efekty, drugi nie bo ludzie dogadywali się między sobą i wymieniali produkty w pubach). Referendum w sprawie praw wyborczych kobiet w Szwajcarii: w 1959 roku przegrana, w 1971 znaczne zwycięstwo. Teraz przegrana referendum w sprawie wprowadzenia dochodu podstawowego ale może to się zmieni, jeśli będzie się o tym dostatecznie dużo mówić.

Książka dość nierówna: o ile w stawianiu diagnoz, opisie rzeczywistości – bardzo dobra, o tyle w proponowanych rozwiązaniach, czyli tytułowym wyjściu awaryjnym, nader ogólnikowa i nawet banalna. W opisie rzeczywistości z pewnymi tezami się nie zgadzam, ale nie zasługują one na lekceważące wzruszenie ramion. Na przykład, warte polemiki są jego wnioski na temat populizmu w polskiej polityce. Matyja słusznie opisuje zarówno naszą nędzną sytuację, jeśli chodzi o istnienie elity (a właściwie jej brak) oraz problem z istnieniem samego państwa – państwo „istniejące tylko teoretycznie” ma jak najbardziej praktyczne konsekwencje. Jak pisze autor: „czas po 1989 roku procesom elitotwórczym nie sprzyjał. Chodzi raczej o pewne grupy osób na wysokich stanowiskach lub posiadających spore fortuny, które jednak nie myślą w kategoriach jakiejkolwiek zbiorowości szerszej niż doraźna koalicja zawodowa lub korporacyjna.” Do najciekawszych części książki należy opis wielkiego zaniedbania, w części świadomego, a w części nie, czyli braku budowy państwowości. Matyja słusznie, moim zdaniem, zauważa, że PRL nie była państwem – była polem działania partii, PZPZ, która to partia była właściwym czynnikiem sprawczym. Książka jest bardzo krytyczna wobec głównych aktorów politycznych, ale jest to krytycyzm ciekawy, z którym można polemizować, niemający nic wspólnego z nienawiścią typową dla naszych "plemion". Proponowane wyjście z duopolu PO – PiS jest jednak tak nijakie, że w sumie nawet nie wiem, co autor proponuje. Szkoda, bo byłoby potrzebne…