Felicita! Psychobiografia Felicity Vestvali

Psychobiografia Felicity Vestvali autorstwa Piotra Szaroty to próba wydobycia z mroku zapomnienia jednej z najbardziej nieoczywistych postaci XIX-wiecznej sceny europejskiej i amerykańskiej. Autor prowadzi czytelnika przez pełne sprzeczności życie artystki, której kariera przypomina sinusoidę – pasmo spektakularnych wzlotów, nagłych upadków i nieskończonych prób udowodnienia światu własnej wyjątkowości.


Szarota z czułością, ale i z krytycznym dystansem pokazuje, jak trudno było Vestvali zdobyć przychylność europejskich melomanów. Jej niezwykły kontralto, niekonwencjonalny repertuar i liczne role en travesti budziły emocje – od zachwytów po dezorientację. Europejska publiczność, przywiązana do tradycyjnych modeli kobiecości na scenie, długo wahała się, zanim zaakceptowała jej śmiałe eksperymenty. Zdarzało się, że oklaski wynikały bardziej z sensacji niż ze szczerego uznania.

Paradoksalnie dopiero fortunny wyjazd do Ameryki otworzył przed nią szerokie możliwości. W Stanach Zjednoczonych fetowano jej „europejskie wyrafinowanie”, a prasa ochoczo kreowała ją na egzotyczną gwiazdę o magnetycznej osobowości. Publiczność Nowego Świata wydawała się bardziej gotowa na jej niejednoznaczność, a Vestvali szybko urosła do rangi celebrytki, której nazwisko występowało w tych samych kręgach co nazwisko Abrahama Lincolna.

Biografia nie pomija porażek — często decydujących dla dalszej kariery. Jedną z nich była nieudana próba zaszczepienia publiczności miłości do nowatorskiego Glucka. Vestvali wierzyła w modernizację opery, lecz nawet jej wyrazista osobowość nie zdołała przekonać konserwatywnych słuchaczy. Kolejne klęski repertuarowe narastały, a rosnąca konkurencja młodszych artystek sprawiała, że próby powrotu na operowe sceny kończyły się coraz skromniejszymi sukcesami.

Szarota kreśli portret kobiety, która konsekwentnie łamała obyczajowe konwenanse: miała nieślubną córkę, utrzymywała liczne romanse z artystkami, a najważniejszą i najbardziej trwałą relacją było jej wieloletnie związanie z Elise Lund. Wspólnie specjalizowały się w rolach en travesti, w których gra kobiet w męskich postaciach była aktem nie tylko artystycznym, ale i społecznej odwagi. Vestvali jako Romeo, Hamlet czy „włoski Janosik” była prekursorska, wyprzedzając epokę oraz późniejszą, słynniejszą kreację Sarah Bernhardt.

Jednocześnie artystka świadomie kreowała mit własnej wielkości, który – jak pokazuje autor – okazał się nietrwały. Vestvali niemal wyparowała z muzykologicznych i teatralnych opracowań, a z jej legendy dotrwały do dziś zaledwie odpryski.
Po wycofaniu się z opery, wymuszonym słabnącą pozycją i zawodami artystycznymi, Vestvali zakochała się w aktorstwie dramatycznym. Przez lata wojażowała po świecie z nowymi sztukami, a jej życie zaczęło się splatać z lokalnymi inicjatywami – w Warszawie wzniesiono dla niej kamienicę, a pod Jelenią Górą prowadziła własny pensjonat, gdzie spędzała letnie miesiące.


Na szczególną uwagę zasługują analizy psychologiczne, choć autor uczciwie przyznaje, że przy skromnym materiale źródłowym często skazany był na ostrożne domysły. Za punkt odniesienia posłużyła mu psychobiografia Marii Callas autorstwa Paula Winka, opisująca współistnienie narcyzmu wrażliwego i wielkościowego. Szarota sugeruje, że u Vestvali mogło wystąpić podobne napięcie – potrzeba podziwu, połączona z głęboką lękliwością i skłonnością do autokreacji.

Znakomitym przykładem tej ambiwalencji są jej własne niemieckie memuary Pallas Atena, w których artystka potrafi brawurowo mijać się z prawdą, by za chwilę odsłonić zaskakująco szczery fragment swojej psychiki. Nawet ustalenie daty urodzenia okazało się niemal niemożliwe, co dodatkowo ilustruje stopień autokreacji, jakim Vestvali zarządzała całe życie.

Książka Szaroty to nie tylko biografia artystki, lecz także portret epoki, w której kobieta walcząca o własną autonomię skazana była na ciągłe balansowanie między akceptacją a skandalem. Recenzowana publikacja udanie łączy historię teatru, opery i psychologii osobowości, a jednocześnie pozostaje opowieścią o ambicji, odwadze i cenie, jaką płaci się za pragnienie nieśmiertelności.

To fascynująca próba przywrócenia głosu kobiecie, która przez dekady mówiła głośno – a mimo to niemal zniknęła z pamięci zbiorowej.

Psychobiografia Felicity Vestvali autorstwa Piotra Szaroty to próba wydobycia z mroku zapomnienia jednej z najbardziej nieoczywistych postaci XIX-wiecznej sceny europejskiej i amerykańskiej. Autor prowadzi czytelnika przez pełne sprzeczności życie artystki, której kariera przypomina sinusoidę – pasmo spektakularnych wzlotów, nagłych upadków i nieskończonych prób...

To historia kobiety (poniekąd celebrytki) charakternej, energicznej, utalentowanej, nietuzinkowej, dziwnej, innej. Śpiewaczka operowa, później teatralna. Była podziwiana za urodę i kontraltowy głos oraz niezależność od ówczesnych norm kobiecości. Specjalizowała się w tzw. rolach en travesti, czyli partiach męskich, które miały być wykonywane przez kobiety.

Felicita Vestvali, a właściwie Anna Maria Stagemann, urodziła się w Szczecinie w 1831 roku. O swoich polskich korzeniach raz sobie przypominała, raz zapominała. Znana była zarówno w Europie, jak i w Stanach czy Meksyku. Dziś już się o niej nie pamięta. Autor, daleki krewny artystki, snuje dochodzenie w sprawie jej losów, przekopuje archiwa międzynarodowe, czyta dawne gazety i epistoły.

Książke czyta się szybko, z ciekawością, nie ma w niej dłużyzn.

To historia kobiety (poniekąd celebrytki) charakternej, energicznej, utalentowanej, nietuzinkowej, dziwnej, innej. Śpiewaczka operowa, później teatralna. Była podziwiana za urodę i kontraltowy głos oraz niezależność od ówczesnych norm kobiecości. Specjalizowała się w tzw. rolach en travesti, czyli partiach męskich, które miały być wykonywane przez kobiety.

Felicita...